Skip to main content

Full text of "Das Doctrinale des Alexander de Villa-Dei : Kritisch-exegetische Ausgabe mit Einleitung, Verzeichniss der Handschriften und Drucke nebst Registern"

See other formats


I 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/dasdoctrinaledesOOalex 


V 


i'H'yi-'^'"'* 


'm 


Monumenta  Germaniae  Paedagogica 


Schulordnungen 
Schulbücher  und  pädagogische  Miscellaneen 

aus  den  Landen  deutscher  Zunge 


'  Im  Auftrage  der  Gesellschaft  für 
deutsche  Erziehungs-  und  Schulgeschichte 
herausgegeben 


von 


KARL  KEHRBACH 


BAND  XIT 

Das  Doctrinale  des  Alexander  de  Villa-Dei 


BERLIN 

A.   Ifof'inann   &   Couip. 
1898 


I 


DAS   DOCTRINALE 

DES 

ALEXANDER  DE  VILLA-DEI 

KRITISCH-EXEGETISCHE  AUSGABE 

MIT   EINLEITUNG 
VERZEICHNISS    DER     HANDSCHRIFTEN     UND     DRUCKE 

NEBST    REGISTERN 

BEARBEITET 
VON 

PROFESSOR  DR.  DIETRICH  REICHLING 

OBERLEHRER   AM    f^OFUtOTt     OrMTiTOnM    ZU    HEILIGENSTADT 


1o<3l98 


BERLIN 

A.  HOFMANN  &  COMP. 

1893 


^55 


Vorwort. 

In  der  Geschichte  des  Unterrichts-  und  Erziehungswesens 
des  Mittelalters,  zu  der  die  'Monumenta  Germaniae  Paedagogica' 
die  Bausteine  liefern  wollen,  darf  das  sogenannte  Doctrinale 
des  Alexander  de  Villa-Dei  (von  Villedieu)  schon  wegen 
seiner  weiten  Verbreitung  und  seines  langen  Gebrauchs  eine  be- 
sondere Beachtung  beanspruchen.  Um  die  Wende  des  12.  Jahr- 
hunderts entstanden,  hat  es  nämlich  bald  in  den  Schulen  des 
ganzen  civilisirten  Europas  Eingang  gefunden  und  eine  mehr  als 
dreihundertjährige,  bis  zum  Auftreten  des  Humanismus  kaum 
bestrittene,  in  einzelnen  Ländern  sogar  die  ganze  Zeit  der 
hum_anistischen  Bewegung   überdauernde   Herrschaft   behauptet. 

Ist  diese  so  lange  und  so  allgemeine  Werthschätzung  ein 
beredtes  Zeugniss  dafür,  dass  das  Buch  den  Bedürfnissen  seiner 
Zeit  in  hervorragendem  Maße  entsprach,  so  wird  eine  ein- 
gehendere Betrachtung  desselben  uns  mit  dem  Betriebe  des 
grammatischen  Unterrichts  in  jener  Zeit,  seiner  Methode  und 
seinen  Zielen,  näher  bekannt  machen  und  damit  zu  einer  ge- 
rechtern Würdigung  der  als  so  unsäglich  barbarisch  verschrieenen 
mittelalterlichen  Latinität  führen. 

Die  Erkenntniss  von  der  Wichtigkeit  des  Doctrinale  nach 
der  angedeuteten  Richtung  hin  veranlasste  den  unlängst  ver- 
storbenen französischen  Gelehrten  Thurot,  diesem  durch  die 
fortgesetzten,  mit  Spott,  Hohn  und  Wuth  geführten  Angriffe 
der  Humanisten  in  Verachtung  und  schliesslich  in  völlige  Ver- 
gessenheit gerathenen  Lehrbuche  seine  Studien  insbesondere 
zuzuwenden.  Die  Resultate  seiner  Untersuchungen,  bei  denen 
er  sich,  abgesehen  von  zwei  kurzen  Aufsätzen  in  der  'Histoire 
litteraire  de  la  France'  ^),  auf  Vorarbeiten  nicht  stützen  konnte, 
hat  er  in  der  Inaugural-Dissertation :  'De  Alexandri  de  Villa  Dei 
Doctrinali  eiusque  fatis'  (Parisiis  1850),  sowie  in  den  achtzehn 
Jahre  später  erschienenen  'Notices  et  extraits  de  divers  ma- 
nuscrits  latins  pour  servir  ä  l'histoire  des  doctrines  grammati- 


')  Tome  XVI.  p.  188,    Tome  XVIII.  p.  202-209. 


(VI)  Vorwort. 

cales  au  moyen  äge'^)  niedergelegt.  Nachdem  mittlerweile  der 
Breslauer  Professor  Fr.  Haas e  in  dem  verdienstvollen  Schriftchen: 
^De  medii  aevi  studiis  philologicis'^),  auf  die  grammatischen  Lei- 
stungen des  Mittelalters  überhaupt  und  auf  die  Bedeutung  des 
Doctrinale  insbesondere  näher  hingewiesen  hatte,  ist  durch  die 
in  den  letzten  Jahren  veröffentlichte,  im  Wesentlichen  auf  den 
Untersuchungen  Thurot's  beruhende  Abhandlung  von  Neu- 
decker:  'Das  Doctrinale  des  Alexander  de  Villa  Dei  und  der 
lateinische  Unterricht  während  des  spätem  Mittelalters  in  Deutsch- 
land'^),  jenes  Normallehrbuch  der  Grammatik  auch  in  unsern 
Landen  etwas  bekannter  geworden.  Gleichwohl  findet  dasselbe 
auch  in  den  neuesten  Geschichtswerken  der  Pädagogik  eine 
schon  in  Ansehung  seiner  Jahrhunderte  langen  Geltung  viel  zu 
geringe  Berücksichtigung,  oder  aber  eine  schiefe  und  geradezu 
falsche  Beurtheilung.  In  hohem  Grade  befremden  muss  es  uns 
namentlich,  wenn  noch  in  den  jüngsten  Tagen  ein  Gelehrter  wie 
Herm.  Masius  nach  dem  Vorgange  der  Humanisten  und  der 
Verfasser  der  'Dunkelmänner-Briefe'  von  dem  'berüchtigten' 
Doctrinale  redet  und  dieses  sowie  die  übrigen  Lehrbücher  der 
'Bettelmönche'  als  'klägliche  Machwerke',  ja,  mit  Luther  als 
'Eselsmist'  zu  bezeichnen  keinen  Anstand  nimmt*). 

Eine  kritische  Ausgabe  des  Doctrinale  mit  Heranziehung 
des  gesammten  zugänglichen  Quellenmaterials  wird,  dem  bereits 
vor  10  Jahren  veröffentlichten  Plane  der  'Monumenta  Germaniae 
Paedagogica' ^)  entsprechend,  in  vorliegender  Schrift  zum  ersten 
Male  versucht.  Ueber  die  für  die  Feststellung  des  Textes  be- 
nutzten Handschriften  und  ersten  Drucke  an  sich  und  in 
ihrem  Verhältniss  zu  einander  wird  in  dem  bezüglichen  Ab- 
schnitte der  Einleitung  das  Nöthige  gesagt  werden.  Die  ab- 
weichenden Lesarten  sind,  abgesehen  von  offenbaren  Schreib- 
oder Druckfehlern,  sämmtlich  unter  dem  Texte  angegeben,  und 


^)  Notices  et  extraits  des  manuscrits  de  la  Bibl.  Imper.  et  autres 
bibl.  Tome  XXII,  part.  2.  Paris.  1868. 

2)  Index  leetionum  Univ.  Vratislav.  1856. 

•^)  Progr.  d.  städt.  Realschule  zu  Pirna  1885. 

*)  In  seiner  während  des  Druckes  des  vorliegenden  Werkes  er- 
schienenen grossem  Abhandlung:  Die  Erziehung  im  Mittelalter,  in 
Schmid's  Gesch.  d.  Erziehung  Bd.  II,  Abth.  1  (Stuttgart,  Cotta,  1892)  S.  298. 

^)  K.  Kelu-bach,  kurzgefasster  Plan  der  MOP  (Berlin,  A.  Hofmann 
&  Comp.  [1888|)  S.  27  f. 


Vorwort.  (VII) 

zwar  aus  praktischen  Gründen  —  insbesondere  um  unnütze 
Wiederholungen  desselben  Wortes  in  verschiedener  Schreib- 
weise zu  vermeiden  — ,  mit  Auflösung  der  zahlreichen  Com- 
pendien  der  Originale,  in  soweit  über  deren  Bedeutung  kein 
Zweifel  bestand.  Ein  alphabetisches  Verzeichniss  des  zum 
Belege  und  zur  Erläuterung  des  Textes  in  den  Noten  heran- 
gezogenen Hülfsmaterials  ist  der  Ausgabe  selbst  vorangestellt. 
Durch  die  der  fach  wissenschaftlichen  Einleitung,  der  Biblio- 
graphie der  Handschriften  und  Drucke,  sowie  der  Bearbeitung 
des  Doctrinale  selbst  beigegebenen  In  die  es  wird  hofTentlich 
für  schnelle  Orientirung  und  leichte  Auffindung  hinreichend 
gesorgt  sein.  Über  die  bei  der  Bearbeitung  des  ganzen  Werkes 
vornehmlich  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen  gibt  das  auf 
das  Inhaltsverzeichniss  folgende  allgemeine  Bücherverzeichniss 
nähere  Auskunft.  Hier  nur  noch  einige  Worte  hinsichtlich  der  in 
vorliegender  Ausgabe  des  Doctrinale  befolgten  Orthographie. 
Da  es  mir  wesentlich  darauf  ankam,  einen  lesbaren  und  mög- 
lichst leicht  verständlichen  Text  zu  bieten,  so  glaubte  ich  auf 
die  Beibehaltung  der  derzeitigen  (übrigens  keineswegs  conse- 
quenten)  Schreibweise,  die  durch  ihre  Fremdartigkeit  das  Auge 
des  daran  nicht  gewöhnten  Lesers  beleidigt  und  vielfach  das 
Wortverständniss  erheblich  erschwert  haben  würde,  verzichten 
zu  müssen.  Ich  habe  darum  durchweg,  soweit  nicht  die 
damalige  Etymologie  oder  Metrik  eine  Aenderung  ver- 
bot*), die  Schreibweise  der  Codices  in  die  jetzt  übliche  um- 
gewandelt. Dass  dieses  Verfahren  allgemeine  Billigung  finden 
werde,  kann  ich  freilich  angesichts  der  in  solchen  Dingen 
herrschenden  grossen  Meinungsverschiedenheit  nicht  hoffen. 
Hat  es  doch  schon  schwer  genug  gehalten,  zwischen  dem 
Leiter  der  M.  G.  P.  und  dem  Herausgeber  hierin  eine  Einigung 
zu  erzielen,  und  ist  diese  erst  auf  Grund  eingeholter  Gutachten 
des  Gymnasialdirektors  Prof.  Dr.  Ernst  Voigt  in  Berlin  und 
des   Geheimen   Regierungsraths   Prof.   Dr.   Heinrich    Keil    in 

^)  So  habe  ich  u.  a.  die  Schreibung  'scisma'  statt  'schisma'  bei- 
behalten zu  sollen  geglaubt,  da  die  Grammatiker  und  Lexicographen  des 
Mittelalters  bis  auf  den  Verfasser  des  Breviloquus  (Job.  Reuchlin)  herab 
das  Wort  von  ^scindere'  ableiteten;  desgleichen  'anormala',  weil  von 
'norma'  hergeleitet.  Mehrfach  gebot  auch  die  Rücksicht  auf  das  Vers- 
mass  und  die  von  dem  Verfasser  aufgestellte  Metrik  die  Beibehaltung  der 
ursprünglichen  Schreibweise,  z.  B.  'heresis'. 


(VIII)  Vorwort. 

Halle  a.  d.  S.,  sowie  einer  Conferenz  mit  dem  letztgenannten 
Herrn  zu  Stande  gekommen.  —  Uebrigens  ist  die  abweichende 
Orthographie  der  Handschriften  und  ältesten  Drucke,  wenn  man 
von  der  nur  gelegentlichen  Berücksichtigung  der  ausschliesslichen 
Anwendung  von  e  für  ae  und  oe  absieht,  in  den  textkritischen 
Anmerkimgen  überall  verzeichnet  worden. 

Dass  die  Sammlung,  Sichtung  und  Verarbeitung  des  weit 
verzettelten  Materials  viele  Mühe  und  Zeit  gekostet  hat,  bedarf 
kaum  der  Erwähnung.  Nicht  verschweigen  aber  darf  ich, 
dass  die  Herbeischaffung  desselben  in  der  hier  gebotenen  rela- 
tiven*) Vollständigkeit  ohne  längere  Entbindung  von  meinen 
amtlichen  Obliegenheiten  und  ohne  materielle  Beihülfe  über- 
haupt nicht  möglich  gewesen  wäre.  Es  ist  mir  darum  eine 
angenehme  Pflicht,  Seiner  Excellenz  dem  frühern  Unterrichts- 
Minister,  jetzigen  Oberpräsidenten  der  Provinz  Westpreussen 
Herrn  Dr.  von  Goßler  für  den  seiner  Zeit  mir  bewilligten 
halbjährigen  Urlaub  zu  Studienreisen  im  Auslande,  sowie  der 
derzeitigen  Verwaltung  der  für  die  'Monumenta  Germaniae 
Paedagogica'  von  den  Regierungen  Braunschweigs  und  An- 
halts ausgeworfenen  jährlichen  Subvention  für  die  zweimalige 
Zuwendung  derselben  zu  dem  gedachten  Zwecke  und  endlich 
dem  Verleger  der  'Monumenta',  Herrn  Rud.  Hofmann  in 
Berlin,  für  die  zur  Durchforschung  der  Bibliotheken  Deutsch- 
lands gebotenen  Reisegelder  meinen  herzlichsten  Dank  auszu- 
sprechen. Nicht  minder  grossen  Dank  schulde  ich  den  Vor- 
ständen und  Beamten  der  zahlreichen  Bibliotheken  des 
In-  und  Auslandes,  mit  denen  ich  in  persönlichen  oder  schrift- 
lichen Verkehr  getreten  bin,  sowie  einer  grossen  Anzahl  von 
Freunden  und  Gönnern  für  mannigfache  bereitwillige  Unter- 
stützung bei  meinen  Nachforschungen. 

So  übergebe  ich  denn  die  mühsame  Arbeit  der  Oeff'entlich- 
keit  mit  der  Bitte  um  wohlwollende  Aufnahme  und  nachsichtige 
Beurtheilung. 

Heiligenstadt,    im  October  1893. 

Dietrich  Reichling. 


*)  Etwaige  Verbesserungen  und  Ergänzungen  des  Werkes,  die  in 
den  'Mitteilungen  der  Gesellschaft  für  deutsche  Erziehungs-  und  Schul- 
gescliichte'  veröffentlicht  werden  sollen,  wolle  man  gefälligst  an  Dr.  Karl 
Kehrbach  in  Berlin  richten. 


« 


INHALTSVERZEICHNISS. 

Einleitung. 


Seite 


.    Umfang,  Ziel  und  Methode  des  grammatischen   Unterrichts  im  Mittel- 
alter       III 

Stellung  der  Grammatik  unter  den  Bieben  freien  Künsten  IIL 
Praktische  Bedeutung  der  lateinischen  Sprache  IV.  Das  mittel- 
alterliche Latein  ein  Produkt  der  Weiterentwicklung  und  or- 
ganischen Fortbildung  der  römischen  Volkssprache  V.  Einfluss 
der  Vulgata,  der  Kirchenväter  und  der  Scholastiker  auf  die  Ge- 
staltung der  Sprache  V— X.  Durch  die  Scholastiker  wird  die 
Grammatik  eine  rein  speculative  Wissenschaft  XI— XII.  All- 
gemeine Beschaffenheit  eines  mittelalterlichen  Lehrbuches  der 
Grammatik  im  Unterschiede  von  dem  der  Alten:  a)  in  der 
Formenlehre  vielfache  Umgestaltung  der  Lehrbücher  von  Donat 
und  Priscian  XIII— XIV;  b)  Aufstellung  eines  Systems  der  Syntax 
durch  die  Sprachphilosophen  des  12.  u.  13.  Jahrhunderts,  insbe- 
sondere durch  Alexander  de  Villa-Dei  XV;  c)  systematische 
Darstellung  der  Quantität  durch  den  Letztern  XVI;  d)  Accent- 
u.  Interpunctionslehre;  die  Lehre  von  den  Figuren  XVI — XVII. 
Leetüre:  Cato-Aesop-Avian  (Elementarlesebuch),  Ovid,  Vergil, 
Homerus  Latinus,  Theodulus,  Prudentius,  luveneus,  Sedulius, 
Petrus  Riga  und  —  Maximian  XVII-  XX. 

II.  Leben  und  Schriften  des  Alexander  de  Villa-Dei  (von  Villedieu)  .  .  XX 
Ort  und  Zeit  seiner  Geburt  XX— XXII.  Sein  Studienaufenthalt 
in  Paris  und  die  nähere  Veranlassung  zur  Bearbeitung  des  Doc- 
trinale  XXII — XXIV.  Vermuthungen  über  seine  spätere  Lehr- 
thätigkeit;  sein  Tod  zu  Avranches  XXIV— XXVI.  Charakter 
Alexanders  XXVI— XXIX.  Seine  Schriften:  'Alphabetum  malus' 
und  'minus'  XXIX— XXXV;  'Doctrinale'  (Abfassungszeit  und 
Zweck)  XXX  VI-XXX  VIII;  'Ecclesiale'  XXXVIII-XXXIX; 
[Glossarium  metricum]  XXXIX— XL;  'Massa  computi'  XLI; 
'Algorismus'  XLI;  'Tractatus  de  sphaera'  XLII;  'Summarium 
biblicum'  XLII-XLIII. 


[X]  Inhaltsverzeichniss 


Seite 
Das  Doctrinale. 

1.  Verbreitung  desselben.  Handschriften  und 
Drucke,  Text  und  Glossen XLIV 

Zahl,  Alter  und  Herkunft  der  aufgefundenen  Handschriften 
XLIV;  Gesammtzahl  der  verzeichneten  Drucke  XLV  (siehe  je- 
doch die  Berichtigung  auf  S.  CXVni).  Herstellung  der  letztern 
in  italienischen,  deutschen  (holländischen  und  belgischen), 
französischen,  englischen  und  polnischen  OfRcinen  XLV — 
XLVin.  Gebrauch  des  Doctrinale  an  den  Universitäten  (Paris, 
Toulouse,  Heidelberg,  Wien,  Erfurt,  Leipzig,  Freiburg,  Ingol- 
stadt, Tübingen,  Prag,  Köln)  XLIX— L;  an  klösterlichen  An- 
stalten und  anderen  gelehrten  Mittelschulen  (insbesondere  an 
der  Schule  des  Alexander  Hegius  in  Deventer  und  der  Dom- 
schule zu  Münster)  L — LH.  Frühzeitige  Interpolation  des 
Doctrinale  (durch  Johannes  von  Garlandia)  LIII — LVII.  All- 
gemeines Verhältniss  der  Handschriften  und  Drucke  zu 
einander  LVII.  Nähere  Notizen  über  die  für  die  Fest- 
stellung des  Textes  benutzten  Codices  und  ältesten  Ausgaben 
LVIII — LX.  Erläuterungen  des  Textes  des  Doctrinale  wurden 
zunächst  in  der  betreffenden  Landessprache  gegeben  LX— LXI; 
speciellere  Nachweise  bezüglich  der  Zuhülfenahme  des  Deut- 
schen LXI — LXII.  Glossen  und  Commentare  a)  handschrift- 
liche: Glosa  'Admirantes'  LXII;  Glosa  'Testante  philosopho' 
LXII;  Commentare  von  Bonifacius  de  Museis,  Berthold  von 
Zürich,  Jonas  von  Soissons,  Johannes  von  Munzingen,  Tibinus, 
Helmhold,  Henguinus,  Hieronymus  von  Werden,  Stephan  Heu- 
ner, Ulrich  Aezinger  u.  A.  LXIII  b)  gedruckte:  Commentum 
Ludovici  de  Guaschis  LXIII;  Commentum  Monachi  Lombardi 
LXIV;  Interpretatio  Facini  Tibergae  LXIV;  Glosa  Focaudi 
MonieriLXIV;  Glosa  notabilis  LXIV— LXV:  Dicta  sive  Glosae 
loannis  Synthen  LXV — LXVI;  Opus  minus  Guilelmi  Zenders 
de  Werdt  (Weert)  LXVI— LXVII;  MeduUa  aurea  Timanni 
Kemeneri  LXVII — LXVIII;  Exercitium  IL  partis  loannis  Glo- 
goviensis  LXVIII;  Commentaria  Hermanni  Torrentini  in  I. 
partem,  Kemponis  Thessaliensis  in  IL  partem,  Andreae  Gutterii 
Cerasiani  extracta  III.  partis  LXIX — LXX;  Explanationes,  ca- 
stigationes  et  additiones  Ascensianae  (lod.  Badii  Ascensii)  LXX. 

2.  Eintheilung,  Inhalt,  Stil  und  Quellen.  Das  Doc- 
trinale und  der  Graecismus       LXXI 

Allgemeine  Inhaltsangabe  der  zwölf  Kapitel  LXXI.  In  den 
altern  Handschriften,  sowie  in  dem  ersten  Drucke  fortlaufender 
Text  ohne  Kapitelüberschriften;  seit  dem  14.  Jahrh.  Scheidung 
des  ganzen  Werkes  in  drei,  gQg^n  Ende  des  15.  Jahrh.  in  vier 
Haupttheile  LXXI — LXXII.  Nähere  Inhaltsangaben  und  all- 
gemeine Charakteristik  des  Lehrbuches  LXXII — LIV.  Me- 
trische   Form     desselben    (die    auch    in    den    grammatischen 


Inhaltsverzeichniss  [XI] 


Seite 
Lehrbüchern  der  Humanisten  vielfach  beibehalten  wurde) 
LXXIV-LXXVI.  Quellen  desDoctrinale  LXXVI-LXXIX. 
Das  Doctrinale  und  der  Graecismus  bezüglich  ihrer  Priorität 
LXXIX-LXXXIII. 

3.    Der  Kampf  um  das  Doctrinale LXXXIII 

Laurentius  Yalla  erklärt  der  mittelalterlichen  Latinität 
und  der  scholastischen  Lehrmethode  der  Grammatik  den 
Krieg  LXXXIII — LXXXV.  Sulpicius  von  Veroli,  Antonius 
Mancinellus,  Aldus  Manutius  undPylades  vonBrescia  ziehen 
gegen  das  Doctrinale  zu  Felde,  ohne  es  jedoch  beseitigen 
zu  können  LXXXV — XC.  Stellung  der  älteren  deutschen 
Humanisten,  des  Alexander  Hegius,  Ludwig  Dringenberg, 
Jacob  Wimpheling  u.  A.,  in  dem  Kampfe  gegen  das  Doc- 
trinale XC— XCI.  Hermann  Torrentinus  unternimmt  eine 
theil weise  Umarbeitung  dieses  Lehrbuches  nach  humanisti- 
schen Principien,  welche  Bearbeitung  in  der  Folge  eine 
weite  Verbreitung  erfuhr  XCI— XCII.  Der  stufenweise 
Entwickelungsprozess  von  unbedingter  oder  bedingter  An- 
erkennung bis  zur  völligen  Verwerfung  des  Doctrinale, 
wie  ihn  anscheinend  alle  in  der  Mitte  zwischen  den  älteren 
und  jungdeutschen  Humanisten  stehenden  Gelehrten  durch- 
gemacht haben,  wird  an  Johannes  Murmellius  und  Heinrich 
Bebel  näher  nachgewiesen  XCII — XCVI.  Ungestümes,  rück- 
sichtsloses Auftreten  der  Jüngern  Humanistengeneration 
gegen  Alexander  und  dessen  Vertheidiger  —  Hermann  van 
dem  Busche  und  die  'Epistolae  obscurorum  virorum'  — ; 
Sieg  und  Ende  des  deutschen  Humanismus  XCVI— XCIX. 
Nähere  Nachweise  über  das  allmähliche  Verschwinden  des 
Doctrinale  aus  den  Schulen  Deutschlands:  die  Universität 
zu  Wien  und  die  Domschule  zu  Münster  entäussern  sich 
desselben  am  frühesten  XCIX— CI;  es  folgen  die  Univer- 
sitäten zu  Tübingen  und  Ingolstadt,  die  Schulen  von  Nürn- 
berg, Schlettstadt,  Memmingen,  Emmerich,  Nördlingen, 
Nordhausen,  Osnabrück  u.  a.  CI— CHI.  Einige  Notizen 
über  den  gleichen  Vorgang  in  Frankreich  (zunächst 
Umarbeitung  des  Textes  des  Doctrinale  durch  Jodocus 
Badius),  England  und  den  nordischen  Staaten  CHI— CIV. 
Nähere  Erörterung  der  Gründe  für  das  lange  und  zähe 
Festhalten  an  dem  Doctrinale  in  der  Zeit  der  humanisti- 
schen Bewegung  und  für  das  ablehnende  Verhalten  gegen 
die  von  den  Anhängern  der  neuen  Richtung  gebotenen 
Ersatzmittel:  die  verwandtschaftlichen  Beziehungen  der 
grammatischen  Lehrbücher  der  Humanisten  Sulpitius,  Man- 
cinellus, Heinrichmann,  Bebel  u.  A.  zum  Doctrinale;  Aus- 
beutung des  letztern  durch  Mancinellus  CV— CX. 

Register       CXI 

Berichtigungen CXVIII 


[XII]  Inhaltsverzeiclmiss 


Doctrinalis  Codices  manu  scripti 
et  libri  typis  impressi. 

pagiaa 

A.  Codices  manu  scripti CXXI 

B.  Libri  typis  impressi CLXVIII 

Indexbibliograpliicus CCXCI 

A.  Codices  manu  scripti.  1.  Codicuni  conspectus 
CCXCI— CCXCII.  2.  Commentatores  et  cornmentaria  vcl 
glosae  CCXCIII-CCXCIV. 

B.  Libri  typis  descripti.  1.  Urbes  et  typographi 
CCXCV— CCCIII.  2.  Comirientatores  et  conimentaria  vel 
glosae  CCCIII— CCCVII.  3.  Bibliothecae,  in  quibus  Doc- 
trinalis libri  typis  descripti  adservantur  CCCVII— CCCIX. 


Alexandri  de  Villa-Dei  Doctrinale 
recensitum  et  explanatum. 

Subsidioru in  conspectus .  3 

[Pars  l-l       7 

Proemium  7 — 8.  Capitulum  1.  De  declinatione  8—26. 
Capitulum  IL  De  heteroclitis  26—33.  Capitulum  III.  De 
comparatione  33 — 35.  Capitulum  IV.  De  geiiere  nominum 
35—49.  Capitulum  V.  De  perfectis  et  supinis  49—62. 
Capitulum  VI.  De  verbis  defectivis  et  anomalis  63—69. 
Capitulum  VII.    De  formis  verborum  69—70. 

[Pars  II.] 70 

Capitulum  VIII.  De  regimine  vocum  70 — 87.  Capitulum  IX. 
De  con&tructione  87—99. 

[Pars  111.] 100 

Capitulum  X.    De  syllabarum  quantitate  100 — 152. 

[Pars  IV.] 152 

Capitulum  XL  De  acccntibus  152 — 157.  Capitulum  XII. 
De  figuris  157-178. 

Index  grammaticus 179—211 


VERZEICHNISS 

der  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen^). 

Acro  et  Poriihyrio,   Commentarii   in    Q.  Horatium  Flaccum.   Edidit  Ford. 

Hauthal.    2  voll.     Berolini  1864-1866. 
Alexander  de   Villa-Dei,   Alphabetum    malus.     Codex    membr.    Bibl.    Nat. 

Parisinae  7682  A,  fol.  88—160. 
Algorismus.     Codex    membr.    Bibl.    Nat.    Parisinae   7440   B.     Codex 

membr.  Musei  Britannici  Harl.  3902. 
Doctrinale.    Die   für   die   Textkritik   und   Exegese   benutzten   Hand- 
schriften und  ersten  Drucke  sind  in  dem  Subsidiorum  conspectus  vor 

der  Ausgabe  des  Doctrinale  verzeichnet. 

Ecclesiale.     Codex  membr.   Bibl.  Nat.  Parisinae  14927,    fol.  164—174. 

Massa   computi.     Codex   membr.    Bibl.   Nat.   Parisinae   7420  A,    fol. 

2—21.    Codex  membr.  Bibl.  Bodleianae  Oxoniensis  K.  D.  22,  fol.  25—41. 

Codex  membr.  Bibl.  Vaticanae  3110.    Codex  chart.  Bibl.  Nat.  Parisinae 

18505,  fol.  1—15. 
—  —   Summarium  biblicum.     Codices   Bibl.  Reg.  Monacensis    14094,    17279, 

7662. 
Arnes-Herbert,   Typographical  Antiquities  etc.    London  1785. 
Anthologia  veterum   latinorum  epigrammatum   et  poematum.     Editionem 

Burmannianam   digessit  et  auxit   H.  Meyerus   Turicensis.     Tomus   I. 

Lipsiae  1835. 
Antonius,  Aelius,  Nehrissensis,  Grammatica.  Granatae  1582.  —  Grammaticae 

institutiones.     Barcinonae,  Sebast.  ä  Cormellas,  1606. 
Anzeiger,  neuer,  für  Bibliographie  und  Bibliothekwissenschaft,  begründet 

von  Jul.  Petzholdt,  hrsg.  v.  Jos.  Kürschner.  46.  Jahrg.   Stuttgart  1885. 


1)  Um  das  Verzeichniss  der  bei  der  Bearbeitung  des  vorliegenden  Werkes  benutzten 
Literatur  nicht  allzu  unifangreicli  zu  gestalten,  wurden  in  dasselbe  nicht  aufgenommen : 
1.  die  für  die  Einleitung,  sowie  für  die  Textkritik  und  Erklärung  des  Doctrinale  herange- 
zogenen, in  einem  1:)esondern  Verzeichnisse  näher  beschriebenen  Handschriften  und  Drucke 
des  Doctrinale;  2.  die  überaus  grosse  Anzahl  derjenigen  gedruckten  Kataloge  von  öffent- 
lichen, Stifts-,  Gymnasial-  und  anderen  Bibliotheken,  welche  eine  Ausbeute  für  die  Biblio- 
graphie des  Doctrinale  entweder  liberhaupt  nicht  gewährten,  oder  deren  Benutzung  durch 
Autopsie  der  dort  verzeichnet'^^n  Handschriften  und  Drucke,  bezw.  durch  nähere  Mitthei- 
lungen seitens  der  Bibliothekvorstände  überflüssig  geworden  war;  3.  die  in  den  Anmer- 
kungen zu  der  Ausgabe  des  Doctrinale  citirten  Werke  von  Klassikern  und  Kirchenschrift- 
stellern. 


[XIV]        Verzeichniss  der  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen 

Aschhach,  J.,   Die  Wiener  Universität  und  ihre  Humanisten  im  Zeitalter 

Maximilians  I.    Wien  1877.    (Zweiter  Band  der  Geschichte  der  Wiener 

Universität.) 
Aventtnus,  Joan.,   Grammatica.    Norimbergae,   Joan.  Stüchs,    1515. 
Baehler,  J.  J.,   Beiträge  zu  einer  Geschichte  der  lateinischen  Grammatik 

im  Mittelalter.    Halle  1885. 
Bebelius,  Henr.,  Justmgensis,   Commentaria  de  abusione  linguae  Latinae, 

in    den    Commentaria    epistolarum    conficiendarum    Henrici    Bebelii. 

Argentinae  1516. 

Apologia  pro  suis  commentariis  etc.,  in  den  Commentaria  1.  c. 

Ars  versificandi  et  carminum    condendorum   cum  quantitatibus  syl- 

labarum,  in  Jacobi  Henrichmanni  Sindelfingensis  grammaticae  institu- 

tiones.    Phorcae,  Thomas  Anshelmus  Badensis,  1509. 
Bech,  F.,   Verzeichniss  der  alten  Handschriften  und  Drucke  in  der  Dom- 
herren-Bibliothek zu  Zeitz.    Berlin  1881. 
Bei/schlag,    D.  E.,    Versuch  einer  Schulgeschichte  der  Reichsstadt  Nörd- 

lingen.    Nördlingen  1793. 
Bihlia  sacra.    S.  1.  et  typ.  n.,  a.  148(). 
Bicjne,  de  la,  Mary.,  Maxima  Bibliotheca  veterum  Patrum.    Tom.  XXIV. 

Lugduni  1677. 
Böcking,  E.,  siehe  Eptstolae  ohscurorum  virorüm. 
Brevüoquus  Benthemianus,   siehe  Haman,  IC 
Breviloquus  (Reuchlini),  siehe    Vocahularius  hrevüoqims. 
Brunei,  Jac.  Ch.,  Manuel  du  libraire  et  de  l'amateur  de  livrcs.    5  ed.   Vol.  I. 

Paris  1860. 
(Buisson,  F.,)  Repertoire  des  ouvrages  pedagogiques  du  X VP  siecle.  (Biblio- 

theques   de  Paris   et   des   dcpartements.)     Paris   1886.     [Memoires   et 

documents  scolaircs  publies  par  le  Musee  Pedagogique,    fasc.  no.  3.] 
Bursian,  Conr.,   Geschichte  der  classischen  Philologie  in  Deutschland  von 

den  Anfängen  bis  zur  Gegenwart.    München  und  Leipzig  1883. 
Biischius,  Ilerni.,  Valium  humanitatis.     Coloniae,  Nie.  Caesar,  1518. 
Biäzhadi,  Joh.,  siehe  Krafft,  C,  u.  Crecelius  W.,  Beiträge  u.  s.  w. 
Camphell,  M.F.  A.  G.,  Annales  de  la  typographie  Neerlandaise  auXV*  siecle. 

La  Haye  1874.    Avec  Supplements  I-IV.    La  Haye  1878-1890. 
Cassiodorus,  M.  Aur.,   Opera  ed.  Garetius.    2  voll.    Venetiis  1729. 
Catalogue   ge'neral   des    manuscrits    des    bibliotheques    des   departements. 

Tome  II.    Paris  1855. 
Catalogue  general  des  manuscrits  des  bibliotheques  publiques  de  France. 

Departements.    Tom.  I.— XV.,  XVII.— XIX.    Paris  1886—1892. 
Catalog    der    Bibliothek    des    ehemaligen    Carthäuser- Klosters    Buxheim. 

Auction  in  München  am  20.  Sept.  1883  (XXX.  Carl  Förster'schc  Kunst- 

auction.    2.  Abth.) 
Catalogus  bibliothecae  della  Failli.    Anvers  1878. 
Catalogus  codicum  manu  scriptorum  Bibliothecae  Univcrsitatis  lagellonicae 

Cracoviensis.     Cracoviae  1877 — 81. 


Verzeichniss  der  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen  [XV] 

Catalogus  codicum  Bibliothecae  Universitatis  scientiarum  Budapestinensis. 

Budapestini  1881. 
Catalogue  of  the  manuscripts  preserved  in  the  library  of  the  University 

of  Cambridge.    Vol.  I.— IV.    Cambridge  1856—61. 
Centralhlatt,  lüe7'arisches,  für  Deutschland,  hrsg.  von  Prof.  Dr.  Fr.  Zarncke. 

Jahrgang  1887.    Leipzig. 
Cloetta,    W.,    Beiträge   zur  Literaturgeschichte   des   Mittelalters   und   der 

Renaissance.    L    Komödie  und   Tragödie  im  Mittelalter.    Halle  1890. 
Codices  manuscripti  Bibliothecae  Regiae  Taurinensis  Athenaei.     Pars   IL 

Taurini  1749. 
Coxe,  H.  0.,  Catalogus  codicum  manu  scriptorum  qui  in  coUegiis  aulisque 

Oxoniensibus  hodie  adservantur.    Vol.  IL     Oxonii  1852. 
Crecelius,  W.,  siehe  Krafft,  K.,  u.  Crecelius,  W. 

Czerny,  Älhin,  Die  Klosterschule  von  St.  Florian.  Entstehung,  Verlauf, 
Ende.     1071—1783.    Linz  1873. 

Delisle,  Leop.,  Les  ecoles  d'Orleans  au  XIP  et  au  XIIP  siecle,  in  Annuaire- 
Bulletin  de  la  Societe  de  l'histoire  de  France,  tome  VIII.,  annee  1869, 
p.  139-147. 

Melanges  de  paleographie  et  de  bibliographie.    Paris  1880. 

Manuscrits  latins  et  frangais  ajoutes  aux  fonds  des  nouvelles  acqui- 

sitions  etc.    Inventaire  alphabetique.    Partie  I.    Paris  1891. 

Essai  sur  l'imprimerie  et  la  librairie  ä  Caen  de  1480  ä  1550.    Caen 

1891.  (Extrait  du  Bulletin  de  la  Societe  des  Antiquaires  de  Normandie, 
tome  XV.) 

Denifle,  H.,  Chartularium  Universitatis  Parisiensis  sub  auspiciis  consilii 
generalis  Facultatum  Parisiensium  ex  diversis  bibliothecis  tabulariisque 
collegit  et  cum  authenticis  chartis  contulit  H.  D.  auxiliante  Aem.  Cha- 
telain.    Tom.  I.  ab  a.  1200  ad  a.  1286.    Parisiis  1889. 

Denk,  0.,  Geschichte  des  gallo -fränkischen  Unterrichts-  und  Bildungs- 
wesens von  den  ältesten  Zeiten  bis  auf  Karl  den  Grossen.  Mit  Be- 
rücksichtigung der  litterarischen  Verhältnisse.    Mainz  1892. 

Despauterius,  Jo.,  Ninivüa,  Commentarii  grammatici.  Parisiis,  Rob.  Stephanus, 
1537.  —  Lugduni,  Sebast.  Honoratus,  1563. 

Dictionaire  de  geographie  ancienne  et  moderne  ä  l'usage  du  libraire  et 
de  l'amateur  de  livres.    Par  un  bibliophile  (P.  Dechamps).    Paris  1870. 

Dictionary  of  National  Biography  Vol.  XII.  p.  436 — 439. 

Diefenbach,  L.,  Glossarium  Latino-Germanicum  mediae  et  infimae  aetatis. 

Francofurti  ad  M.  1857. 
Dorange,  A.,   Catalogue  descriptif  et  raisonne  des  manuscrits  de  la  biblio- 

theque  de  Tours.     Tours  1875. 

Du  Gange,  Carol.,  Glossarium  mediae  et  infimae  latinitatis,  digessit  G.  A.  L. 
Henschel.     Editio  novo  aucta  a  L.  Favre.     10  tomi.  Niorti  1883—1887. 

Eherhardus  Bethuniensis,  Graecismus.  Ad  fidem  librorum  manu  scriptorum 
recensuit,    lectionum    varietatem    adiecit,    indices    locupletissimos    et 


(XVII        Verzeichniss  der  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen 

imaginem  codicis  Melicensis  photolithographicam  addidit  Prof.  Dr. 
Joh.  Wrobel.  Vratislaviae  1887.  (Corpus  grammaticorum  medii  aevi. 
Vol.  I.)     Siehe  auch   Torraca,  F. 

Echasis  Captivi,  das  älteste  Thierepos  des  Mittelalters,    hrsg.  v.  E.  Voigt. 

Strassburg   1875.     (Quellen   und   Forschungen   zur  Sprach-  u.  Cultur- 

geschichte  der  germannischen  Völker,  hrsg.  v.  B.  ten  Brink,  W.  Scherer, 

E.  Stein  mey er,    8.  Heft.) 
Eghert  von  Lüttich,  Fecunda  Ratis.    Zum  ersten  Mal  hrsg.,  auf  ihre  Quellen 

zurückgeführt  und  erklärt  v.  E.  Voigt.    Halle  1889. 
Epistolae    ohscurorum    viroriwi    cum    notis    illustrantibus    adversariisquo 

scriptis.    Collegit,  recensuit,  adnotavit  E.  Böcking.    (Ulr.  Hutteni  Opp. 

Supplementum.)    2  tomi.    Lipsiae  1864.  1869. 

Erasnius,  Desid.,  Roterodamus,  Opera  omnia  emendatiora  et  auctiora.  Vol.  I. 
Lugduni  Batav.  1702. 

Erhard,  Notizen  über  Timann  Kennier,  in  der  Zeitschrift  für  vater- 
ländische Geschichte  und  Altorthumskunde,  hrsg.  v.  dem  Verein  für 
Geschichte  und  Alterthumskunde  Westfalens  I.  Bd.,  1.  Heft,  S.  68  f. 
Münster  1838. 

Faher,  Basti.,  Soramis,  Thesaurus  eruditionis  scholasticae  etc.,  iam  olim  post 
aliorum  operas  per  Aug.  Buchnerum  recensitus  etc.  Novam  editionem 
correxit  Christ.  Cellarius.  Lipsiae  1696. 

Fahricnis,  J.  Ä.,  Bibliotheca  Latina  mediae  et  infimac  aetatis.  6  voll. 
Hamburgi  1734—1746. 

Bibliotheca  ecclesiastica,  vol.  VU.    Vergl.  Henricus  Gandaviensis. 

Fierville,  Gh.,    Une  grannnaire  latine  inedite  du  XHP  siecle.     Paris  1886. 

Foppens,  Joan.  Franc,    Bibliotheca  Belgica.    2  voll.     Bruxellis  1789. 

Frey,  Jos.,  Beiträge  zur  Geschichte  des  deutschen  Schulwesens  im  Mittel- 
alter, im  Programm  des  Gymnasiums  zu  Rössel  1878. 

F'örstemann,  E.  G.,  Nachrichten  von  den  Schulen  zu  Nordhausen  vor  der 
Reformation.     Nordhausen  1829. 

Gallia  christiana  in  provincias  ecclesiasticas  distributa,  in  qua  series  et 
historia  archiepiscoporum,  episcoporum  et  abbatum  regionum  omnium, 
quas  vetus  Gallia  complectebatur,  ab  origine  ecclesiarum  ad  nostra 
tempora  deducitur.    Tom.  XIV.   Condidit  Barth.  Hauroau.   Parisiis  1856. 

Garla7idia,  Joh.  von,  siehe  Kurz  und  Haiireaii. 

Gottwald,  P.  Bened.,  Catalogus  codicum  manu  scriptorum  qui  asservantur 
in  Bibliotheca  Monasterii  0.  S.  B.  TCngelbergensis  in  Helvetia.  Friburgi 
Brisg.  1891. 

Grammatici  Latini  ex  recensionc  Henrici  Keilii.  Vol.  I. — VIT.  Lipsiae 
1857—1880.     Supplementum:  Anecdota  Helvetica.    Lipsiae  1870. 

Gratien-Arnoidt,  A.  F.,  Jean  de  Garlande,  docteur-regent  de  grammaire 
ä  l'univcrsite  de  Toulouse  de  1229  a  1232,  in  Revue  de  Toulouse  1866, 
fevr.  1.     Toulouse  1866. 

Grofpfcnd,  G.  Fr.,  Erinnerungsblatt  an  das  500jährige  Jubelfest  des  Lyceums 
zu  Hannover.      Hannover  1848. 


Yerzeichiiiss  der  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen      [XVII] 

Haase,  H.  Fr.,  De  medii  aevi  studiis  philologicis,  im  Index  lectionum 
Univ.  Vratislaviensis  1856. 

Hagen,  H.,  Catalogus  codicum  Bernensium.  [Bibliotheca  Bongarsiana.] 
Bernae  1875. 

Hain,  L.,  Repertorium  bibliographicum,  in  quo  libri  omnes  ab  arte  typo- 
graphica  inventa  usque  ad  an.  M  D  typis  expressi  ordine  alphabetico 
vel  simpliciter  enumerantur  vel  accuratius  recensentur.  2  voll,  in  4 
part.     Stuttgardiae  et  Lutetiae  Parisiorum  1826 — 1888. 

Hain-Bm^ger,  Ludwig  Hain's  Repertorium  Bibliographicum.  Register.  Die 
Drucker  des  XV.  Jahrh.  mit  chronologischer  Aufführung  ihrer  Werke 
zusammengestellt  von  K.  Burger.  Leipzig  1891.  (Centralblatt  für 
Bibliothekwesen,  hrsg.  v.  0.  Hartwig,  Beiheft  VIII.) 

Halliwell,   J.  Orch.,    Rara  Mathematica.    London  1839. 

Halm,  Car.,   Rhetores  latini  minores,    siehe  Rhetores  latmi  minores. 

Haman,  K.,  Mittheilungen  aus  dem  Breviloquus  Benthemianus,  einem 
handschriftlichen  lateinischen  Glossar  des  XV.  Jahrhunderts,  in  den 
Programmen  der  Realschule  des  Johanneums  zu  Hamburg  1879  u.  1880. 

Hartmann,  Subconr.,  Beiträge  zur  Geschichte  des  Schulwesens  in  der 
Stadt  Osnabrück,  im  Programm  des  dortigen  Raths-Gymnasiums  1861. 

Haupt,  M.,  Über  das  Registrum  multorum  auctorum  von  Hugo  von  Trim- 
berg  (v.  J.  1280),  im  Bericht  der  Berliner  Akademie  der  Wissenschaften 
aus  d.  J.  1854,    S.  142—164. 

Hatireau,  M.,  Notices  sur  les  oeuvres  authentiques  ou  supposees  de  Jean 
de  Garlande,  in  den  Notices  et  extraits  des  manuscrits  de  la  Biblio- 
theque  Nationale  et  autres  bibliotheques,  tome  XXVIL,  part.  2.,  p. 
1—86.     Paris  1869. 

Hautz,  J.  F.,  Geschichte  der  Universität  Heidelberg.  2  Bde.  Mannheim 
1862. 

Heerwagen,  H.  W.,  Zur  Geschichte  der  Nürnberger  Gelehrtenschulen,  im 
Programm  der  Studienanstalt  in  Nürnberg  1860. 

Hegnis,  Alex.,  Dialogi.  Daventriae,  Rieh.  Pafraet,  1503. 

Heinemann,   Otto  v.,   Die   Handschriften   der    Herzoglichen    Bibliothek   zu 

Wolfenbüttel.      1.   Abth.:    Die   Helmstedter    Handschriften.      3   Bde. 

Wolfenbüttel  1884—1888. 
Henrichmann,  Jac,   Sindelfingensis,   Grammaticae  institutiones.    Augustae 

Vindel.  1536. 

Henricus  Gandaviensis,  De  scriptoribus  ecclesiasticis,  in  Fabricii  Biblio- 
theca ecclesiastica,  vol.  VII. 

Hep2)e,  H,    Das  Schulwesen   des  Mittelalters   und   dessen  Reform   im  16. 

Jahrhundert.     Marburg  1860. 
Histoire   litteraire  de  la  France.     Tom.  XVI.   XVII.   XVIII.   XXI.  XXII. 

Paris  1832-1852. 
Holtrop,  J.  G.,    Catalogus  librorum  saec.  XV"  impressorum,    quotquot  in 

Bibliotheca  Regia  Hagana  asservantur.    2  voll.    Hagae-Comitum  1856. 

[Hl 


(XVIIl]     Verzeichniss  der  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen 

Huemer,  Joh.,  Das  Registrum  multorum  auctorum  (des  Hugo  von  Trim- 
berg),  in  den  Sitzungsberichten  der  philol.  hist.  Klasse  der  Wiener 
Academie  der  Wissenschaften  v.  J.  1888.  116.   Bd.,  1.  Heft,  S.  145—190. 

Hugidio  Pisanus  (einscopus  Ferrariensis),  Liber  derivationum.  Codex 
Chart,  s.  XV.  Bibl.  Gottingensis.    2  voll. 

Hntten,  Ulr.,  Operuni  Supplementum,  ed.  E.  Böcking,  siehe  Epistolae 
ohsciirorum  virorum. 

Ja7iotzl'i,  ./.  D.  A.,  Nachricht  von  denen  in  der  gräfl.  Zaluskischen  Bi- 
bliothek sich  befindenden  raren  polnischen  Büchern.  4.  Theil.  Breslau 
1753. 

Joannes  de  lamm,  Sununa  quae  vocatur  Catholicon.    S.  1.  et  a.  (c.  a.  1480). 

Isülorus  Hispalensis  episc,  Etymologiarum  libri  XX.  S.  1.,  Guntherus 
Zainer  ex  Reutlingen,  1472. 

Just,  K.  S.,  Zur  Pädagogik  des  Mittelalters,  in  den  Pädagogischen  Stu- 
dien, hrsg.  von  W.  Rein,    6.  Heft.     Eisenach  1876. 

Kämmel,  H.,  Rückblick  auf  die  Geschichte  des  Gvmnasiums  zu  Zittau, 
im  Programm  des  dortigen  Gymnasiums  1876. 

Kätmnel,  0.,  Die  Universitäten  im  Mittelalter,  in  Schmid's  Geschichte  der 
Erziehung   2.  Bd.,    1.  Abth.     Stuttgart  1892. 

Kaulen,  Fr.,   Geschichte  der  Vulgata.    Mainz  1868. 

Handbuch  der  Vulgata.     Mainz  1870. 

Kehrhach,  K.,  Kurzgefasster  Plan  der  Monumenta  Germaniae  Paedagogica. 
Berlin  (1883). 

Keil,  H.,  siehe  Grammatici  Latini. 

Kemner  (Kemenertis,  Camenerus),  Timann,  De  arte  grammatica  quatuor  par- 
tium Alexandri  medulla  aurea.   (Cf.  Doctrinalis  libri  typis  descr.  no.  167.) 

Compendium    aureum    etj^mologiae     et    syntacticae     grammatices. 

Daventriae,  Jac.  de  Breda,  1502. 

Opusculum  de  quatuor  indeclinabilibus  orationis  partibus.     Coloniae, 

Quentell,  1506. 

Compendium  naturalis  philosophiae.    Coloniae,  Quentell,  1521. 

Kink,  B.,  Geschichte  der  kaiserlichen  Universität  zu  Wien.  2  Bd. :  Statuten- 
buch der  Universität.    Wien  1854. 

Knauth,  Chr.,  Von  denen  Schulbüchern,  welche  in  denen  oberlausitzischen 
Schulen  vor  der  Reformation  Lutheri  gebraucht  worden.     1759. 

Knocke,  Über  zwei  vermeintliche  biblische  Historienbücher  des  Mittel- 
alters, in  Kehr's  pädagogischen  Blättern  für  Lehrerbildung  und  Lehrer- 
bildungsanstalten  4.  Bd.,    2.  Heft.    Gotha  1875. 

Knod,  G.,  Jacob  Spiegel  aus  Schlettstadt,  im  Programm  des  Real-Gym- 
nasiums  zu  Schlettstadt  1884. 

Kraffert,  Ad.  H.,  Geschichte  des  Gymnasiums  zu  Liegnitz,  im  Programm 
des  dortigen  Gymnasiums  1869. 

Krafft,  C,  und  Crecelius,  W.,  Beiträge  zur  Geschichte  des  Humanismus 
am  Niederrhein  und  in  Westfalen.  1.  Heft.  Elberfeld  1870.  (Special- 
Abdruck  aus  der  Zeitschrift  dos  Bergischen  Geschichts-A'ereins  Bd.  VH.) 


Verzeichniss  der  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen        [XIX] 

2.  Heft.     Elberfeld  1875.    (Special-Abdruck   aus    derselben    Zeitschrift 
Bd.  XL) 
Kurz,  Matth.,   Die   Synonyma   des  Johannes   von   Garlandia,    im  Jahres- 
bericht  des  k.  k.  Staatsgymnasiums   im  IX.  Bezirk  in  Wien  1884/85. 

Lachmann,  Car.,  In  T.  Lucretii  Cari  de  rerum  natura  libros  commen- 
tarius,  iterum  editus.    Berolini  1855. 

Laisne,  Ä.  M.,  Notiee  biographique  sur  Alexandre  de  Villedieu,  in  den 
Memoires  de  la  Societe  d'archeologie,  de  litterature,  sciences  et  arts 
d'Avranches,  tome  IL     Avranches  1856. 

Ledeboer,  Ä.  M.,  Notices  bibliographiques  des  livres  imprimes  avant  1525 
conserves  dans  la  biblioth^que  publique  de  Deventer.    Deventer  1867. 

Leyser,  Polyc,  Historia  poetarum  et  poematum  medii  aevi.    Halae-Magde- 

burgi  1721. 
Ltessem  H.  /.,  Hermann  van  dem  Busche.    Sein  Leben  und  seine  Schriften. 

In  den  Programmen  des  Kaiser  Wilhelm-Gymnasiums  zu  Köln  1884 — 89. 

Loewe,  Gust.,  Prodromus  corporis  glossariorum  Latinorum:  Quaestiones 
de  glossariorum  Latinorum  fontibus  et  usu.    Lipsiae  1876. 

Maius,  Angel.,  Classici  auctores.  Tom.  V.  Romae  1833.    Tom.  VIII.  Romae 

1836.    Vgl.  Thesaurus  novus  latinüatis. 
Manctnellus,Änt.,  Fe/iYernws,  Opera  cum  explanationeAscensii.  Basileae  1508. 
Mancini,  G.,   I  manoscritti   della  libreria   del   comune  et  dell'  accademia 

Etrusca  di  Cortona.     Cortona  1884. 

Manüius,  M.,  Über  den  Dichter  Maximian,  im  Rheinischen  Museum  für 
Philologie,  hrsg.  v.  0.  Ribbeck  u.  Fr.  Buecheler.  Neue  Folge.  44.  Bd., 
4.  Hft.    Frankfurt  1889. 

Manutius,  Aldus  Pius,  Eomanus,  Rudimenta  grammatices  Latinae  linguae. 
Venetiis  1501.  —  Grammaticarum  institutionum  libri  IV.  Venetiis, 
Paulus  Manutius,  1558. 

Masius,  H.,  Die  Erziehung  im  Mittelalter,  in  Schmid's  Geschichte  der 
Erziehung   2.  Bd.,    1.  Abth.     Stuttgart  1892. 

Maximianus,  Elegiae.  Ad  fidem  codicis  Etonensis  recensuit  et  emendavit 
M.  Petschenig.  Berlin  1890.  (Berliner  Studien  für  classische  Philo- 
logie und  Archäologie.     11.  Bd.,    2.  Heft.) 

Mederer,  J.  N.,  Annales  Academiae  Ingolstadiensis.  Pars  IV.  Ingolstadii 
1782. 

Met/er,  H.,  siehe  Anthologia. 

Morand,  Fr.,  Questions  d'historie  litteraire  au  sujet  du  Doctrinale  metri- 
cum  d'Alexandre  de  Villedieu.  (Extrait  de  la  Revue  des  Societes 
savantes  des  departements.  XIIP  serie,  tome  IL  p.  50 — 59.    Paris  1863.) 

Mucctolo,  Jos.  Mar.,  Catalogus  codicum  manu  scriptorum  Maletestianae 
Caesenatis  bibliothecae  fratrum  minorum  conventualium  etc.  Tom.  I. 
Caesenae  1780. 

Müller,  Joh.,  Quellenschriften  und  Geschichte  des  deutschsprachlichen 
Unterrichts  bis  zur  Mitte  des  16.  Jahrhunderts.     Gotha  1882. 

[II*] 


[XX]  Verzeichniss  der  benutzten  Schriften  und  iVbhandlungen 

Müller,  Joh.,  Die  Anfänge  des  sächsischen  Schulwesens,  im  Neuen  Archiv 
für  Sächsische  Geschichte  und  Alterthumskunde,  hrsg.  von  Ermisoh. 
8.  Bd.,  S.  1—40,    243—271.    Dresden  1887. 

Über  die  Modisten,    im  Anzeiger  für  Kunde  der  deutschen  Vorzeit. 

Neue  Folge.  Organ  des  Germanischen-Museums.  25.  Bd.,  Jahrg.  1878, 
S.  233  ff.,  352  ff. 

Munter,  Fr.,  Kirchengeschichte  von  Dänemark  und  Norwegen.  2.  Theil. 
Leipzig  1831. 

Murmellnis,  Joh.,  In  epistolam  divi  Hieronymi  ad  Niciam  commcntarioli 
duo.    Daventriae,  Theodoricus  de  Borne,  1515. 

Scoparius  in  barbariei  propugnatores  et  osores  humanitatis.    Coloniae, 

Quentell,  1518. 

Neudecker,  Dr.,  Das  Doctrinale  des  Alexanders  de  Villa  Dei  und  der 
lateinische  Unterricht  während  des  späteren  Mittelalters  in  Deutsch- 
land, im  Programm  der  städtischen  Realschule  zu  Pirna  1885. 

Neue,  Fr.,   Formenlehre  der  lateinischen  Sprache.    2  Theile.    2.  gänzlich 

umgearb.  u.  erw.  Aufl.    Berlin  1875  u.  1877. 
Nordhoff,  J.  B.,   Denkwürdigkeiten  aus  dem  Münsterischen  Humanismus. 

Münster  1874. 
Nyerup,    Erasm.,    Librorum    qui   ante    reformationem    in    scholis    Daniae 

praelegebantur  notitia.     Hafniae  1784. 
runzer  G.  W.,   Annales  typographici  ab  artis  invcntae  origine  ad  annum 

153G.     11  voll.    Norimbergae  1793-1803. 
Papias  (Lomhardus),  Vocabulista.    Venetiis,  Philippus  de  Pincis,  1496. 
Faulsen,  Fr.,    Geschichte    des   gelehrten   Unterrichts   auf  den   deutschen 

Schulen   und   Universitäten    vom   Ausgang   des    Mittelalters    bis    zur 

Gegenwart.    Mit  besonderer  Rücksicht  auf  den  klassischen  Unterricht. 

Leipzig  1885. 
Ferol^tus,  Nie,    Optima   grammatices   rudimenta   auctore  Nicoiao  Perotto 

archiepiscopo  Sipontino.     Florentiae,  Georg.  Maresotus,  1582. 
FetzJioldt,  Jul.,  siehe  Anzeiger,  neuer,  für  Bibliographie. 
Ffaff,  B.,   Versuch   einer  Geschichte  des  gelehrten  Unterrichtswesens  in 

Württemberg  in  altern  Zeiten.     Ulm  1842. 
Pfeiffer,  Aug.  Friedr.,    Beyträge   zur  Kenntniss  alter  Bücher  und  Hand- 
schriften.   3  Stücke.    Hof  1783—1786. 
Poetae  latini  minoreti,  cur.  lo.  Chr.  Wernsdorf.     Tom.  IV.  VI.     Altenburgi 

1785.    Helmstadii  1794—99. 
Prunll,  C,   Geschichte  der  Ludwig-Maximilians-Universität  in  Ingolstadt, 

Landshut,  München.    2  Bd.    München  1872. 
Pijladea  Brixianas,   Carmen   scholasticum.     Liptzck,    Wolfgangus   Mona- 

censis,  1509. 

—  In  Alexandrum  de  Villa  Dei  annotationes.     Brixiae,  lac.  Britanniens, 
1500. 

Reichenhart,  F.,  Die  lateinische  Schule  zu  Memmingen  im  Reformations- 
zeitalter,  in    den   Neuen  Jahrbüchern   für  Philologie   und  Pädagogik, 


Verzeichniss  der  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen        [XXI] 

hrsg.  V.  A.  Fleckeisen  u.  H.  Masius.  122  Bd.,  S.  225-285;  273-280; 
331-345;  401—412.  Leipzig  1880. 
Reichling,  Dietr.,  Beiträge  zur  Charakteristik  der  Humanisten  Alexander 
Hegius,  Joseph  Horlenius,  Jacob  Montanus  u.  Johannes  Murmellius, 
in  Pick's  Monatsschrift  für  rheinisch-westfälische  Geschichtsforschung 
und  Alterthumskunde.     3.  Jahrgang,   S.  286-  303.     Trier  1877. 

Johannes  Murmellius.     Sein  Leben  und  seine  Werke.     Nebst  einem 

ausführlichen  bibliographischen  Verzeichniss  sämmtlicher  Schriften 
und  einer  Auswahl  von  Gedichten.     Freiburg  im  Br.  1880. 

Ortwin    Gratius.      Sein   Leben    und   Wirken.      Eine   Ehrenrettung. 

Heiligenstadt  1884. 

Beuchltn,  Joh.,  siehe   Vocabularius  hreviloquus. 

Ehetores  latini  minores.  Ex  codicibus  maximam  partem  primum  ad- 
hibitis  emendabat  Carolus  Halm.    Fase.  L  H.    Lipsiae  1863.  1864. 

Riga,  Petrus,  Aurora.    Codex  membr.  saec.  XIIL  Bibliothecae  Gottingensis, 

Theol.  107. 
Röhrig,    T.,    Die   Schule    zu   Schlettstadt,  in   Illgen's    Zeitschrift   für    die 

historische  Theologie.   4.  Bd.,    2.  Stück.    Leipzig  1834. 
Rönsch,  H.,  Itala  und  Vulgata.    Das  Sprachidiom  der  urchristlichen  Itala 

und  der  katholischen  Vulgata  imter  Berücksichtigung  der  römischen 

Volkssprache  durch  Beispiele  erläutert.     2.  Ausgabe.     Marburg  1875. 
Scheler,  A.,  Trois  traites  de  lexicographie  latine,  im  Jahrbuch  für  romanische 

und    englische   Literatur,    hrsg.  v.  Ludw.  Lemcke.    6.  Bd.,    S.  43 — 59; 

7.  Bd.,  S.  58—74;    8.  Bd.,  S.  75-93;    Leipzig  1865—1867. 
Schulordnung  von  Bayreuth  a.  d.  J.  1464,    im  Archiv  für  Geschichte  und 

Alterthumskunde  des  Obermainkreises.    L  Bd.,    1.  Abth.     S.  86  f. 
Schulo7^dnung  von  Crailsheim  von  1480,  in  Birlinger's  Allemannia.   3.  Bd., 

S.  247—262. 
Schum,     W.,     Beschreibendes    Verzeichniss    der   Amplonianischen    Hand- 
schriften-Sammlung zu  Erfurt.     Mit  einem  Vorworte  über  Amplonius 

und  die  Geschichte  seiner  Sammlung.     Berlin  1887. 
Servius  Naurus  Honoratus,    Commentarii  in  Virgilium.     Ed.  H.  A.  Lion. 

2  vol.     Gottingae  1826. 
Smith,  Rev.  J.  J.,   A  catalogue  of  the  manuscripts  in  the  library  of  Gon- 

ville  and  Caius  College.    Cambridge  1849. 
Specht,  Frz.  Ant.,   Geschichte  des  Unterrichtswesens  in  Deutschland  von 

den  ältesten  Zeiten  bis  zur  Mitte  des  13.  Jahrhunderts.   Stuttgart  1885. 
Schreiber,  H.,  Geschichte  der  Albert-Ludwigs-Universität  zu  Freiburg  im 

Breisgau.     1.  Theil:    Von  der  Stiftung  der  Universität  bis  zur  Refor- 
mation,    Freiburg  1857. 
Steiff,  K.,    Der  erste  Buchdruck    in   Tübingen  (1498 — 1534).     Ein  Beitrag 

zur  Geschichte  der  Universität.     Tübingen  1881. 
Sulpicius,  Ant.,    Verulanus,     Sulpitianum    opusculum.      Romae,    Euchar. 

Silber,    1490.   —  Grammatica    cum    suo   vocabulario    in    fine   annexo. 

Liptzig,  Baccalarius  Wolfgangus  Monacensis,  1503. 


[XXII)      Vcrzeichniss  der  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen 

Teuifel,  W.  S.,  Geschichte  der  römischen  Literatur.  Neu  bearbeitet  von 
L.  Schwabe.    5.  Aufl.    2.  Bd.    Leipzig  1890. 

Thesattrus  novtis  latinitatis  sive  lexicon  vetus  e  membranis  nunc  pri- 
mum  erutum  curante  Angelo  Maio.  (Classici  auctores,  ed.  Ang. 
Malus,  tom.  VIII.     Romae  1836.) 

Thorhecke,  Aug.,  Geschichte  der  Universität  Heidelberg.  1.  Abtheilung: 
Die  älteste  Zeit.     1386—1449.    Heidelberg  1886. 

TJmrot,  M.  Ch.,  De  Alexandri  de  Villa  Dei  Doctrinali  eiusque  fatis.  Pa- 
risiis 1850. 

Notiees  et  extraits  de  divers  manuscrits  latins  pour  servir  ä  Thistoire 

des  doctrines  grammaticales  au  rnoyen  äge.  (Notiees  et  extraits  des 
manuscrits  de  la  Bibl.  Imper.  et  autres  bibl.  Tome  XXII.,  part.  2. 
Paris  1868.) 

Comptes  rendus  des  seances  de  l'annee  1870,  in  Academie  des  In- 

scriptions  et  Beiles -Lettres.    Nouvelle  serie.    Tome  VI.    Paris  1870. 

De  l'organisation  de  l'enseignement  dans  l'universite  de  F'aris.    Paris 

et  Besangen  1850. 

Tommaseo  e  Bellini,  Dizionario  della  lingua  italiana.  4  voll.  Torino  e 
Napoli  1865-79. 

Tomasehek,  J.  Ä.,  Die  Rechte  und  Freiheiten  der  Stadt  Wien.  Wien 
1879.  (Geschichtsquellen  der  Stadt  Wien,  hrsg.  v.  K.  Weiss.  I.  Abth,, 
2.  Bd.) 

Torraca  F.,  AI  proposito  del  Graecismus  di  Eberharde  di  Bethune,  in 
Rivista  critica  della  letteratura  italiana.  Anno  V.  p.  93  sq.  Roma — 
Firenze  1888. 

Trimherf/,  Hugo  v.,  siehe  Haupt  und  Huemer. 

Trithemius,  lo..  De  scriptoribus  ecclesiasticis,  in  I.  A.  Fabricii  Bibl.  ecclesia- 
stica,  tom.  V. 

Univet'sal-Lexicon,  grosses,  aller  Künste  und  Wissenschaften.  64  Bde. 
Leipzig,  Zedier,  1731—1754. 

Urkunden  zur  Geschichte  der  Universität  Tübingen  aus  den  Jahren 
1476-1550.    Tübingen  1877. 

Vahlen,  J.,  Lorenzo  Valla.  Ein  Vortrag.  2.  Abdr.  (aus  dem  Almanach 
der  kais.  Akademie  der  Wiss.  zu  Wien  v.  J.  1864).    Berlin  1870. 

Valla,  LaurentiuSf  De  linguae  latinae  elegantia  libri  VI.    Parisiis,  loannes 

Gianion,  s.  a.  (c.  a.  1505). 
Veesenmeger,  G.,   De  schola  Latina  Ulmana  ante  et  sub  reformationis  sa- 

crorum  tempus  brevis  narratio.    Ulmae  1818. 
Vocahularius  hreviloquus  (lo.  Reuchlini).    Basileae,  s.  typ.  n.,  1480. 

Voigt  E.,  Das  erste  Lesebuch  des  Triviums  in  den  Kloster-  und  Stiftsschulen 
des  Mittelalters  (11. — 15.  Jahrh.),  in  den  Mitteilungen  der  Gesell- 
schaft für  deutsche  Erziehungs-  und  Schulgeschichte,  hrsg.  v.  K.  Kehr- 
bach.   Jahrg.  I,    Heft  1,    S.  42—53.    Berlin  1891. 

Siehe  Echasis  captivi;  Egbert  v.  Lüttich;  Ysengrimus. 


Verzeichniss  der  benutzten  Schriften  und  Abhandlungen     [XXIIIJ 

Voigt  a  St.  Germano,  Adauct.,  Versuch  einer  Geschichte  der  Prager  Uni- 
versität.    1.  Abschn.    Prag  1776. 

Wadding  Luc,  Annales  Minorum  seu  historia  trium  ordinum  a.  S.  Fran- 
cisco institutorum.    Vol.  I.    Lugduni  1625. 

Scriptores  ordinis  Minorum.     Romae  1650. 

Weissenhorn,  J.  C,  Acten  der  Erfurter  Universität.  2.  Theil.  Halle  1882. 
(Geschichtsquellen  der  Provinz  Sachsen  und  angrenzender  Gebiete, 
hrsg.  V.  der  histor.  Commission  der  Provinz  Sachsen.    8.  Bd.,  2.  Theil.) 

Wernsdorf,   J.  Chr.,   siehe  Poetae  latini  minores. 

Windhaus,  Dir.  Dr.,  Die  Schule  zu  Schneeberg  unter  dem  Rektor  Paul 
Obermeier  1555—1575,  in  den  Mitteilungen  der  Gesellschaft  für  deutsche 
Erziehungs-  und  Schulgeschichte,  hrsg.  von  K.  Kehrbach.  Jahrg.  I, 
Heft  3,  S.  197—215. 

Schulgesetze    der    Lateinschule    zu    Mansfeld    um    1580,    a.    a.    0., 

S.  221—237. 

Wisznieivski,  Mich.,   Historya  literatury  polskiej.    Tom.  HI.    Krakow  1841. 
Wood,  Ant.,    Historia   et  antiquitates  Universitatis  Oxoniensis.    Tom.  II. 
Oxoniae  1674. 

Wrohel,  Joh.,  siehe  Eberhardus  Befhuniensis. 
Ysengrimus,   hrsg.  u.  erklärt  v.  E.  Voigt.    Halle  1884. 
Zarncke,  Fr.,    Sebastian  Brant's  Narrenschiff.    Leipzig  1854. 
Statutenbücher  der  Univ.  Leipzig,  siehe  Statuteilbücher. 


Einleitung. 


'Si  aucfcoribus  tiiiiiditas  obstitisset,  ut  nullis 
novis  utereiitur  dictionibus  ipsa  natura  et  si- 
gnificatione  reruin  exigente,  perpetuis  Latinitas 
angustiis  damnata  mansisset'. 

Prise,  instit.  gram  in.  VIII  92. 


MoDUinenta  Gerinauiae  Paedagogica  XII 


I.  über  Umfang,  Ziel  und  Methode  des  grammatischen 
Unterrichts  im  IVlittelalter. 

Unter  den  aus  den  heidnischen  Schulen  des  absterbenden 
römischen  Alterthums  in  die  christhchen  Schulen  des  Mittel- 
alters herübergenommenen  Lehrgegenständen,  den  sogen,  ^sieben 
freien  Künsten',  nahm  die  Grammatik  von  jeher  den  ersten 
und  bis  zur  Herrschaft  der  Scholastik  auch  den  vornehmsten 
Rang  ein^).  Wie  schon  im  Alterthum^),  bestand  ihre  Aufgabe 
nicht  allein  darin,  die  Regeln  der  Sprache  zu  fixiren,  sondern 
auch  die  gesammte  Leetüre  und  Interpretation  der  zur  Erlan- 
gung der  Fertigkeit  im  sprachlichen  Ausdruck  für  geeignet 
befundenen  Schriftsteller  fiel  in  ihren  Bereich.  Sie  beherrschte 
in  der  That  bis  zu  der  angedeuteten  Zeit,  wo  die  Dialectik  ihr 
das  Scepter  entwand,  als  Königin  die  gesammten  profanen 
Wissenschaften.  Mit  ihr  beschäftigte  sich  daher  der  Knabe  und 
Jüngling   die    längste  Zeit   während  seines    Schulunterrichtes^). 


^)  Sie  wird  in  der  Glosa  notabilis  zum  Doctrinale,  angeblich 
nach  Isidor,  folgendermassen  definirt:  'Grammatica  est  ostiaria  omnium 
aliarum  scientiarum,  iinguae  balbutientis  expurgatrix  aptissima,  logicae 
ministra,  rhetoricae  magistra,  theologiae  interpres,  medicinae  refrigerium 
et  totius  quadrivii  laudabile  fundamentum'. 

*)  'Ars  grammatica,  quae  a  nobis  literatura  dicitur,  scientia  est 
eorum,  quae  a  poetis,  historicis  oratoribusque  dicuntur  ex  parte  maiore'. 
Varro,  nach  Marius  Victorinus  bei  Keil,  Gramm.  Lat.  VI  44—6  Vgl. 
Diomedes,  Keil  I  13;  Audax,  Keil  VII  6;  Max.  Victorinus,  Keil 
VII  188;  Dositheus,  Keil  VII  STßa;  Asper,  Keil  V  547?;  Sergius  in 
Donat.,  Keil  IV  486i5. 

^)  Vgl.  Specht,  Gesch.  d.  Unterrichtswesens  in  Deutschland  von 
den  ältesten  Zeiten  bis  zur  Mitte  des  13.  Jahrh.  (Stuttgart  1885)  S.  86  f. 


IV  Einleitung 

Die  Sprache,  um  deren  Erlernung  es  sich  handelte,  konnte 
unter  den  derzeitigen  Verhältnissen  nur  die  lateinische  sein. 
War  doch  das  Latein  die  Sprache  der  Kirche,  und  da  die 
Kirche  zugleich  die  Trägerin  der  Bildung  war,  das  ausschliess- 
liche Verkehrsmittel  aller  gelehrten  Kreise,  das  die  gesammte 
gebildete  Welt  umfassende  und  einigende  Band,  eine  Cultur- 
sprache  von  denkbar  weitestem  Umfange,  der  gegenüber  die 
einzelnen  Volks-  oder  Landessprachen  als  linguae  laicae  oder 
Sprachen  der  Nichtgebildeten  galten^).  Lateinisch  waren  alle 
wissenschaftlichen  Werke  wie  der  ganze  schriftliche  und  münd- 
liche Verkehr  der  Gelehrten;  lateinisch  wurden  mit  verschwin- 
denden Ausnahmen  die  staatlichen  Acten  und  Urkunden  und 
seit  dem  Aufblühen  des  Städtewesens  zumeist  auch  die  Cor- 
respondenzen  des  Rathes,  die  Handelsbücher,  Rechnungen  und 
dergleichen  abgefasst;  des  Lateinischen  konnte  auch  der  Kauf- 
mann, welcher  im  Interesse  des  Handels  die  verschiedenen 
Länder  Europas  durchzog,  vielfach  nicht  entrathen.  Kurz,  das 
Latein  hatte  zu  jener  Zeit  eine  eminent  praktische  Bedeutung. 
Nicht  bloss  der  angehende  Diener  der  Kirche,  sondern  wer 
immer  auf  Bildung  Anspruch  machen ,  wer  im  Leben  des 
Staates  und  der  Gesellschaft  irgend  eine  höhere  Stellung  ein- 
nehmen wollte,  musste  diese  Sprache  sich  anzueignen  suchen. 
Daher  stand  sie  denn  auch  in  den  Trivialschulen  wie  an  den 
Universitäten  im  Mittelpunkt  des  Unterrichts^). 

Dass  die  so  in  alle  Lebensverhältnisse  eingreifende  und  die- 
selben bis  in  die  untersten  Wurzeln  und  äussersten  Spitzen 
begleitende  lateinische  Sprache  nicht  mehr  die  des  klassischen 
Alterthums  sein  konnte,  dass  sie  vielmehr  mit  dem  Wandel  der 
Zeiten   und   der  durch  das   Christenthum   gänzlich    veränderten 


')  Siehe  Doctr.  v.  9:  iaiea  lingua  reserabit'.  Im  Catholicon  des 
Johannes  de  Janua  heisst  es:  'Laicus,  i.  e.  popularis,  et  dicitur  a  laos, 
quod  est  populiis,  vel  potius  a  laos,  quod  est  lapis;  inde  laicus  est  lapi- 
deus,  (Ulla  (hirus  et  extraneus  est  a  scientia  literarum'.  Ebenso  im  V oc a- 
bularius  l)re  v  i  1  o  (ju  us  (Reuclilini)  und  ganz  ähnlich  in  der  Glosa 
notabilis,  welche  den  Vers  anführt:  ,I)un)  mare  siccatur,  et  daemon  ad 
astra  levatur,  tunc  primo  laiciis  clero  fit  lidus  amicus'. 

'-)  Vgl.  Job.  Müller,  Quellenschriften  u.  Gesch.  d.  deutschsprachl. 
Unterrichts  bis  zur  Mitte  des  H).  Jahrb.  (Gotha  1882)  S.  198  ff.;  H.  Liessem, 
Herni.  van  dorn  Busche  (Progr.  d.  Kaiser  Wilhelm-Gymn.  zu  Köln,  1885) 
Seite  44. 


Umfang,  Ziel  und  Methode  des  gramm.  Unterr.  im  Mittelalter  V 

Welt-  und  Lebensanschauung'  selbst  bedeutende  Wandlungen 
durchmachen  musste,  ist  selbstverständlich,  so  wenig  man  dies 
auch  seit  den  Zeiten  des  Humanismus  bis  auf  den  heutigen  Tag 
hat  einsehen  wollen.  Das  Latein  war  eben  im  ganzen  Mittel- 
alter noch  eine  lebende  Sprache  und  musste  als  solche  sich 
den  jeweiligen  Bedürfnissen  der  Gesellschaft,  deren  Denken  und 
Empfinden  nothwendigerweise  anpassen.  Das  mittelalterliche 
Latein  ist  seinem  Hauptcharakter  nach  lediglich  das  Product  der 
allmählichen  Entwicklung  und  organischen  Portbildung  der 
neben  der  künstlich  gepflegten  conventionellen  Schriftsprache 
der  Römer  von  jeher  hergehenden,  mit  dem  Eindringen  des 
Christenthums  in  die  breiten  Schichten  der  Gesellschaft  schliess- 
lich zur  Herrschaft  gelangten  römischen  Volkssprache').  Nur 
in  der  eigentlichen  Sprache  des  Volkes,  in  dem  Idiom  des  täg- 
lichen Umgangs  und  Verkehrs,  konnte  das  Christenthum,  wenn 
es  seine  universale  Mission  erfüllen  solle,  seines  Stifters  erhabene 
Lehren  verkünden.  Wesentlich  in  dieser  Form  mussten  den 
Gläubigen  auch  die  der  Erklärung  und  Vertheidigung  des 
Glaubens  dienenden  Schriften  der  Kirchenväter,  musste  ihnen 
vor  allem  jenes  Buch  der  Bücher  geboten  werden,  in  welchem 
die  göttliche  Weisheit  und  Liebe  vorzugsweise  zu  den  Menschen 
redet,  die  heilige  Schrift.  Die  unter  der  Bezeichnung  Vulgata 
von  der  Kirche  als  'authentisch'  anerkannte  und  theilweise  in 
ihr  Missale  und  Brevier  aufgenommene  Bibelübersetzung  des 
hl.  Hieronymus  ist  neben  den  Werken  der  Kirchenväter  für 
die  christlichen  Schriftsteller  der  nachfolgenden  Jahrhunderte 
von  unberechenbarem  Einfluss  geblieben  2).  Auf  der  Vulgata 
beruht  ausser  zahlreichen  Erzeugnissen  der  frühern  Zeit  auch 
die  von  Petrus  Riga,  einem  altern  Zeitgenossen  Alexanders 
von  Villedieu,  unter  dem  Titel  Aurora  gegen  Ende  des 
12.  Jahrhunderts  verfasste  umfangreiche  Paraphrase  des  Alten 
und  Neuen  Testaments,  auf  welches  Werk  wir  im  Laufe  unserer 
Darstellung  noch  öfters  zurückkommen  werden. 

Eine  weitere  Ausgestaltung  erfuhr  die  mittelalterliche 
Latinität  durch  die  seit  dem  IL  Jahrhundert  von  Frankreich 
ausgehende  und  allmählich  über  das  ganze  Abendland  sich  ver- 


0  Vgl.  E.  Voigt,  Ysengrimus  (Halle  1884)  S.  LIII. 
2)  Vgl.  Fr.  Kaulen,  Gesch.  d.  Vulgata  (Mainz  1868)  S.  130 f.,  181; 
Ron  seh,  Itala  und  Vulgata.    2.  Ausg.  (Marburg  1875)  S.  1. 


VI  Einleitung 

breitende  scholastische  Philosophie.  Hatte  sich  das  klassische 
Latein  fi\r  die  Uebertragung  der  heiligen  Schrift,  für  die  ge- 
hehnnissvollen  Lehren  und  Betrachtungen  der  Kirchenväter  als 
unzulänglich  und  ungeeignet  erwiesen,  so  reichte  für  die  scharf- 
sinnigen Untersuchungen  und  feinen  begrifflichen  Unterschei- 
dungen der  Scholastiker,  für  die  Darstellung  der  grossartigen 
Systeme  eines  Petrus  Lonibardus,  Duns  Scotus  und  Thomas 
von  Aquin,  geschweige  die  Sprache  eines  Cicero  und  Cäsar, 
nicht  einmal  die  eines  Hieronymus  und  Augustinus  mehr 
aus.  Jene  Geistesheroen  des  Mittelalters,  welche  sich  die  Auf- 
gabe gestellt  hatten,  die  christliche  Wahrheit  durch  philosophische 
Erkenntniss  zu  beleuchten  und  zu  erhärten,  mussten  daher  zu 
mannigfachen  Neubildungen  greifen,  wenn  anders  sie  nicht 
darauf  verzichten  wollten,  ihren  gelehrten  Auseinandersetzungen 
in  Wort  und  Schrift  Präcision  und  Klarheit  zu  verleihen.  Ist 
man  aber  darum  berechtigt,  das  scholastische  Latein  als  bar- 
barisch zu  verschreien?  'Wenn  barbarisch  reden  bedeutet,  anders 
reden  als  die  Römer  zu  Cicero's  Zeiten  redeten',  sagt  treffend 
Fr.  Paulsen'),  'dann  ist  das  mittelalterliche  Latein  ohne  allen 
Zweifel  barbarisch,  niclit  viel  weniger  als  Französisch  und 
Deutsch.  Wenn  man  dagegen  unter  barbarisch  reden  nicht 
diese  zufällige  Abweichung  verstünde,  sondern  allgemein:  un- 
angemessen zum  Inhalt  reden,  ohne  Sprachgefühl  reden,  mit 
überallher  zusannnengerafften,  an  diesem  Orte  unpassenden  und 
sinnlosen  Phrasen  reden,  dann  dürfte  der  Vorwurf  der  barbarischen 
Rede  den  Humanisten  häufiger  zu  machen  sein,  als  den  mittel- 
alterlichen Philosophen  und  Theologen.  Für  die  wissenschaft- 
lichen Untersuchungen  der  Letzteren  ist  ihre  Sprache  vielleicht 
nicht  weniger  passend  und  nothwendig  als  der  Aristotelische 
Stil  für  seine  Philosophie'.  Das  Mittelalter  hatte  eben  wenig 
Sinn  für  die  äussere  Form,  ihm  kam  es  wesentlich,  wenn  nicht 
ausschliesslich,  auf  den  begrifflichen  Inhalt  an,  während  im 
geraden  Gegensatz  zu  ihm  das  Zeitalter  der  Renaissance  eine 
absolute  Hochschätzung  der  Form  zur  Schau  trug,  die  nicht 
selten  mit  einer  absoluten  Gleichgültigkeit  gegen  d(Mi  Inhalt 
verbunden  war  2). 


')  Goschiolite  des  gelehrten  Unterrichts  (Leipzig  1885)  S.  27. 

'^)  Vgl.  Paulsen  a.  a.  0.,  der  für  das  Gesagte  zahlreiche  Belege  gibt. 


Umfang,  Ziel  und  Methode  des  gramm.  Unterr.  im  Mittelalter       VII 

Indem  der  Humanismus  die  allerdings  greisenhaft  gewordene, 
aber  immerhin  noch  lebens-  und  bewegungsfähige  lateinische 
Sprache  durch  unmittelbare  Infusion  jugendlichen  Blutes  zu 
regeneriren  unternahm,  konnte  der  Ausgang  nicht  zweifelhaft 
sein.  Die  Operation  war  zwar  geschickt  durchgeführt  und  an- 
scheinend wohl  gelungen;  aber  die  Patientin  konnte  die  Polgen 
derselben  nicht  überstehen,  und  zu  der  nämlichen  Zeit,  wo 
man  sie  neubelebt  und  verjüngt  zu  haben  wähnte,  wurde  sie 
in  Wirklichkeit  für  alle  Zeiten  eine  todte  Sprache. 

Wir  gestehen,  dass  wir  ihr  einen  minder  tragischen  Aus- 
gang gewünscht  hätten,  als  unter  dem  Secirmesser  der  Humanisten 
zu  verenden.  Mag  sich  indessen  auch  ihr  Geschick  durch  opera- 
tiven Eingriff  vorzeitig  vollzogen  haben,  ihre  Tage  waren  immer- 
hin gezählt,  und  mit  ihrer  Alleinherrschaft  war  es  schon  seit 
geraumer  Zeit  vorbei.  Ihre  Töchter,  die  romanischen  Sprachen, 
waren  mittlerweile  herangereift  und  hatten  ihren  Antheil  an  der 
Herrschaft  beansprucht,  der  ihnen  denn  auch,  wenngleich  all- 
mählich und  unter  Zögern,  zugestanden  wurde.  Endlich  durch 
den  Tod  der  Mutter  selbständig  geworden,  theilten  sie  sich  in 
das  Erbe,  und  nicht  gar  lange  währte  es,  da  errangen  sie  sich, 
je  in  ihrem  Bereiche,  das  gesammte  Gebiet  der  Literatur. 

In  den  vorstehenden  kurzen  Betrachtungen  ist  der  Umfang 
und  das  Ziel  des  mittelalterlichen  grammatischen  Unterrichts 
im  Allgemeinen  schon  gekennzeichnet.  Zunächst  und  vor  allem 
ist  festzuhalten,  dass  die  Grammatiker  des  Mittelalters,  wenn- 
gleich sie  ihre  Vorgänger  auf  diesem  Gebiete  hochschätzten  und 
benutzten  und  auch  mit  der  Literatur  des  goldenen  Zeitalters 
mehr  oder  weniger  bekannt  waren,  doch  nicht  so  sehr  das 
Latein  des  klassischen  Alterthums,  als  vielmehr  das  Latein 
ihrer  Zeit  lehren  wollten  und  mussten.  Darum  wurden  Wörter, 
Formen  und  Constructionen,  die  derzeit  unter  den  Gebildeten 
üblich  waren,  in  Grammatik  und  Lexicon  aufgenommen.  Man 
war  sich  dabei  sehr  wohl  bewusst,  dass  das  Alterthum  derartige 
Wörter  und  Bildungen  nicht  kannte,  oder  aber  in  der  Blüthe- 
zeit  der  Literatur  nicht  mehr  gebrauchte;  man  stellte  geflissent- 
lich den  modernen  Gebrauch  dem  alten  entgegen,  was  übrigens 
bereits  Priscian  und  andere  ältere  Grammatiker,  wenn  auch 
nicht  in  so  ausgeprägter  Weise,  in  Bezug  auf  ihre  Vorgänger 
gethan    hatten.      So    sagt    z.    B.    Papias,    einer    der    ältesten 


VIII  Einleitung 

Lexieographen,  hinsichtlich  des  Yerbums  auguror:  'Aiiguror 
commune  antiquitiis,  pro  quo  modo  dicitur  auguro,  as,  avi, 
atum  neutrum'').  Alexander  von  Villedieu  behandelt  in 
seinem  Doctrinale  zuerst  die  Accentlehre  der  Neueren,  die 
der  Alten  aber  leitet  er  mit  den  Worten  ein: 

'Accentus  normas  legitur  posuisse  vetustas; 

Non  tamen  has  credo  servandas  tempore  nostro'^). 

BezügHch  der  bei  den  alten  Dichtern  so  häufig  angewandten 
Elision  und  Ecthlipsis  sagt  ebenderselbe: 

'Viles  sunt  istae  prae  cunctis  et  renuendae'*). 

Ebenso  hebt  Johannes  Januensis  an  vielen  Stellen  seines 
Catholicon  den  Unterschied  zwischen  dem  modernen  und  antiken 
Sprachgebrauch  hervor*);  desgleichen  die  Glossatoren  des 
Doctrinale^).  Dieser  Unterschied  tritt  ja  auch  naturgemäss 
in  dem  Vocabularium,  dem  Wortschatz,  am  augenfälligsten  zu 
Tage.  Hierbei  kann  man  nun  die  interessante  Beobachtung 
machen,  dass  manche  Wörter,  die  sich  bei  Plautus  und  Terenz 
finden,  seitdem  aber  ganz  aus  der  Literatur  verschwanden, 
während  sie  sich  ohne  Zweifel  in  der  Volkssprache  erhielten, 
von  den  mittelalterlichen  Schriftstellern  wieder  in  Aufnahme 
gebracht  wurden.  Daneben  musste  selbstverständlich  eine 
Menge  von  Neubildungen  zur  Bezeichnung  von  Dingen  vmd 
Begriffen,  die  den  Alten  unbekannt  waren,  entstehen  imd  in 
Grammatik  und  Lexicon  übergehen.  So  bewahrheitete  sich 
auch  hier  der  Ausspruch  des  Horaz: 

'Multa  renascentur,  quae  iam  cecidere,  cadentque 
Quae  nunc  sunt  in  honore  vocabula:  sie  volet  usus'*^). 

Eine  ganz  besondere  Berücksichtigung  seitens  des  Gram- 
matikers und  Lexicographen  erheischte  der  Sprachgebrauch  der 
Vulgata.    War  doch  das  Verständniss  der  heiligen  Schrift  das 


')  Pap  ins  Vo('al)ulista  s.v.;  vgl.  Catholicon  Jo.  Januensis  u. 
Vorahularius  l)reviloquus  (Keuclilini)  s.  v. 
')  Doctr.  v.  2a-J0  sq. 
^*)  Doctr.  V.  2484. 

*)  Siehe  z.  B.  die  Note  zu  Doctr.  v.  2088 
»)  Vgl.  die  Note  zu  Doctr.  v.  868 
^)  Horat.  ars  poet.  v.  70 


Umfang,  Ziel  und  Methode  des  gramm.  Unterr.  im  Mittelalter         IX 

Endziel  alles  geistigen  Strebens  im  Mittelalter  und  galt  bei 
Geistlichen  wie  Laien  als  die  höchste  Frucht  wissenschaftlicher 
Bildung.  Bei  der  centralen  Stellung  der  Vulgata  ist  es  kein 
Wunder,  dass  sie  auch  für  die  Grammatik  die  höchste  Autori- 
tät wurde.  Hatte  die  Grammatik  bei  den  Alten  die  Aufgabe, 
das  Verständniss  der  Dichter  und  Redner  zu  vermitteln,  so 
galt  sie  dem  Mittelalter  wesentlich  als  die  unentbehrliche  Vor- 
schule für  das  Studium  der  Bibel  und  bis  zur  Herrschaft  der 
Scholastik  auch  als  der  Hauptschlüssel  für  das  Verständniss  der- 
selben'). In  der  That  wurde  die  Sprache  der  Vulgata  während 
des  ganzen  Mittelalters  als  erhaben  über  die  Regeln  der  alten 
Grammatiker  angesehen,  und  es  genügte  nach  den  Anschauungen 
jener  Zeit  der  blosse  Hinweis,  dass  diese  oder  jene  Form,  diese 
oder  jene  syntaktische  Verbindung  in  der  heiligen  Schrift  vor- 
komme, um  alle  Kritik  verstummen  zu  machen.  Johannes 
von  Garlandia,  ein  Zeitgenosse  Alexanders  von  Villadieu, 
sagt  geradezu: 

'Pagina  divina  non  vult  se  subdere  legi 
Grammatices,  nee  vult  illius  arte  regi'^j. 

In  ganz  ähnlicher  Weise  äussert  sich  der  Lexicograph 
Hugutio^)  bei  Besprechung  des  Verbums  esurio,  dessen  Prae- 
teritum  entgegen  der  Lehre  Priscians*)  über  die  meditativen 
Verben  in  der  Vulgata^)  gebraucht  ist,  über  die  Stellung  der 
letztern  zur  Grammatik.  'Mag  auch  die  Grammatik  es  so  ver- 
langen', sagt  er,  'so  können  doch  Ausnahmen  in  der  heiligen 
Schrift  vorkommen,  die  sich  durch  die  Regeln  der  Grammatiker 
nicht  einengen  lässt'.  'Vielleicht  hatte  indessen  Priscian',  fügt  er 
hinzu,  —  und  das  ist  nicht  minder  bezeichnend  —  'jene  Stelle 
noch  nicht  gelesen,  obschon  wir  hören,  dass  er  Priester  gewesen, 


^)  Vgl.  Bursian,  Gesch.  d.  class.  Philol.  in  Deutschland  von  den 
Anfängen  bis  zur  Gegenwart  (München  und  Leipzig  1883)  S.  24;  Specht, 
Gesch.  d.  Unterrichtswesens  in  Deutschland  von  den  ältesten  Zeiten  bis 
zur  Mitte  des  13.  Jahrh.     S.  58. 

^)  Siehe  Thurot,  Notices  et  extraits  etc.  p.  526.  —  Vgl.  über  Joh. 
von  Garlandia  unsere  weiter  unten  folgenden  Angaben. 

^)  In  dem  nur  handschriftlich  vorhandenen  Liber  derivationum, 
sowie  bei  Joh.  Januensis,  Cath.  praef.  part.  III.  s.  v.  'verba  meditativa'. 

^)  Siehe  Keil,  Gramm.  Lat.  II  1,  4215. 

°)  Vulg.  Matth.  XVI.    Vgl.  Doctr.  v.  1050  adnot. 


X  Einleitung 

aber  Julian  zu  Liebe  abgefallen  sei'.  —  Der  Nachfolger  Hiigu- 
tio's,  Johannes  Januensis,  welcher  diese  Äusserungen  wieder- 
holt, will  allerdings  eine  solche  absolute  Souveränität  der  Theo- 
logie^ nicht  gelten  lassen.  Ihm  ist  die  Grammatik  immerhin 
noch  die  'Magd',  deren  Dienste  die  Theologie  als  'Herrin'  in 
Anspruch  zu  nehmen  habe,  eingedenk  des  Salomonischen 
Spruches:  'Die  Weisheit  baute  sich  ihr  Haus  und  schnitt  sieben 
Säulen  aus',  welche  eben  die  sieben  freien  Künste  seien.  —  Hören 
wir  schliesslich  noch,  wie  der  Humanist  Laurentius  Valla, 
welcher  gegen  Alexander  von  Villedieu^)  behauptet  hatte,  dass 
heu  sich  niemals  mit  dem  Dativ,  sondern  nur  mit  dem  Accu- 
sativ  verbände,  in  der  Glosa  notabilis  abgefertigt  wird.  Der 
Verfasser  der  Glosse  stellt  den  zahlreichen  von  Valla  angezo- 
genen Beweisstellen  aus  den  alten  Klassikern  eine  einzige  Stelle 
aus  den  Psalmen  ^)  entgegen  und  ruft  dann  triumphirend  aus : 
'Daher  ist  die  Autorität  des  Laurentius  nicht  anzuerkenncH, 
indem  er  nicht  aus  Erfahrung  und  innerer  Überzeugung  redet, 
sondern  vielmehr  aus  angeborener  Lust,  dem  Alexander  zu 
widersprechen,  wie  er  es  nach  Art  der  Grossprahler  so  Vielen 
gegenüber  thut'.^) 

Durch  die  Vulgata  und  die  Werke  der  Kirchenschriftsteller 
überhaupt  war  namentlich  eine  Menge  griechischer  und 
hebräischer  Wörter  und  Wortverbindungen  in  Aufnahme  ge- 
kommen, welche  die  Grammatik  mehr  oder  weniger  berück- 
sichtigen musste. 

Im  Zeitalter  der  Scholastik  gingen,  wie  auf  allen  Gebieten 
des  Wissens,  so  auch  auf  dem  der  Grammatik  grosse  und  tief- 
greifende Veränderungen  vor  sich.  War  die  Grammatik  bis- 
lang die  vornehmste  unter  den  sieben  freien  Künsten,  so  wurde 
ihr  mmmehr  dieser  Rang  durch  die  Dialectik  streitig  gemacht. 
Während  man  in  den  voraufgegangenen  Zeiten  hauptsächlich 
mit  Hülfe  der  Grammatik  und  an  d(M'  Hand  der  Kirchenväter 
in  das  Verständniss  der  heihgen  Schrift  nach  ihrem  dreifaclien 
Sinne,  dem  historischen,  moralischen  und  mystischen,  einzu- 
dringen   suchte,    l)egann   man   von    nun   an   die»   Prinzipien   der 


')  Doctr.  V.  1281. 

-)  'Heu  mihi,  quia  incolatus  meus  prolongatus  est'.    Vulg.  ps.  CXIX. 

^}  Siehe  Doctr.  1.  c.  adnot. 


Umfang,  Ziel  und  Methode  des  gramm.  Unterr.  im  Mittelalter         XI 

wieder  bekannt  gewordenen  Aristotelischen  Philosophie  auch  auf 
die  Worte  der  heiligen  Schrift  und  die  Lehren  der  Kirchenväter 
anzuwenden.  Nachdem  so  mit  der  Zeit  die  Dialectik  auf  dem 
Gebiete  der  höchsten  Wissenschaft,  der  Theologie,  zu  einem 
fast  unbeschränkten  Ansehen  gelangt  war,  konnte  es  nicht  aus- 
bleiben, dass  sie  ihre  Herrschaft  allmählich  auch  auf  die  ver- 
schiedenen Zweige  der  profanen  Wissenschaft  auszudehnen  ver- 
suchte und  zuletzt  auch  die  Grammatik  in  ihren  Bereich  zog^). 

Mit  der  veränderten  Stellung  erfuhr  die  Grammatik  eine 
vollständige  Umgestaltung  hinsichtlich  ihrer  Lehrmethode.  Wie 
die  Theologie  die  Gestalt  eines  philosophischen  Lehrgebäudes 
angenommen  hatte,  so  war  auch  die  Grammatik  eine  rein 
speculative  Wissenschaft  geworden.  Stellt  sich  die  scholastische 
Theologie  als  ein  Versuch,  und  zwar  als  ein  in  grossartigem 
Massstabe  durchgeführter  Versuch  dar,  die  bis  dahin  lediglich 
auf  Grund  des  Glaubens  angenommenen  Lehren  der  heiligen 
Schrift  mit  der  Vernunft  zu  durchdringen  und  zu  beweisen,  so 
begnügte  sich  die  Grammatik  seitdem  nicht  mehr  damit,  die 
Regeln  und  Gesetze  der  Sprache,  wie  sie  bei  den  Autoren  zum 
Ausdruck  gekommen  sind,  einfach  als  Thatsachen  hinzustellen, 
sondern  sie  betrachtete  es  als  ihre  Hauptaufgabe,  deren  Ursachen 
nach  den  Grundprinzipien  des  Denkens  zu  erforschen,  beziehungs- 
weise dieselben  zu  verbessern  und  umzugestalten.  Man  ging 
hierbei  von  der  Voraussetzung  aus,  dass  die  Sprachen  durch 
Reflexion  entstanden  und  ausgebildet  seien  2),  eine  Ansicht,  die 
ja  noch  in  unsern  Tagen  von  den  Sprachphilosophen  getheilt 


^)  Vgl.  Specht,  Gesch.  d.  Unterrichtswesens.    S.  125 f. 

^)  So  wird  in  der  Glosa  notabilis  zum  2.  Theil  des  Doctrinale 
(Colon.  1488)  die  Frage:  'Quis  fuit  grammaticae  primus  inventor?'  folgender- 
massen  beantwortet:  'Primus  inventor  grammaticae  positivae  fuit  meta- 
physicus  et  naturalis  philosophus,  quod  ille  considerans  diversas  proprie- 
tates,  naturam  et  modos  essendi  rerum,  rebus  imposuit  diversa  nomina'. 
Und  in  der  Einleitung  zum  1.  Theil  heisst  es  daselbst:  'Primus  inventor 
grammaticae  scientiae  habebat  imperfectam  grammaticam  a  natura,  quam 
per  Studium  et  laborem  via  sensus,  memoriae  et  experimenti  perfecit'. 
Der  Einwand:  'Naturalia  sunt  eadem  apud  omnes  homines;  sed  non  est 
eadom  grammatica  apud  Graecos  et  Latinos,  quia  utuntur  aliis  et  aliis 
vocibus',  wird  in  folgender  Weise  beseitigt:  'Licet  non  sit  eadem  gram- 
matica, quantum  ad  materialia  principia,  est  tamen  eadem  grammatica, 
quantum  ad  principia  formalia,  quae  variari  non  possunt'. 


XII  Einleitung 

wird.  Welch  hohe  Bedeutung  man  der  Logik  für  den  Sprach- 
unterricht beilegte,  zeigt  u.  a.  der  dem  Albertus  Magnus 
zugeschriebene  Ausspruch:  'Sicut  se  habet  stultus  ad  sapientem, 
sie  se  habet  grammaticus  ignorans  logicam  ad  peritum  in  logica'  ^). 
'Es  gewährt  ein  grosses  Interesse',  sagt  Liessem^),  'zu 
sehen,  wie  geniale  Männer  die  Spraclie,  die  abzusterben  beginnt, 
zur  Formulirung  ihrer  Gedanken  als  Gelehrtenspraclie  neu  zu 
beleben  suchen  und  selbständige,  schöpferische  Bildner  des 
Ausdrucks  werden;  aber  es  liegt  etwas  Tragisches  in  dem 
Unternehmen,  dasselbe  Princip  auch  auf  die  Grammatik  anzu- 
wenden, den  gesammten  Sprachinhalt  als  Produkt  der  Reflexion 
hinzustellen  und  von  diesem  Gesichtspunkte  aus  das  historisch 
Gewordene  und  im  Sprachgebrauche  Pixirte  nicht  nur  nicht 
sprachgeschichtlich  zu  erklären  und  abzuleiten,  sondern  häufig 
sogar  als  eine  Abirrung  von  den  Denkgesetzen  zu  verurtheilen 
und  in  bewusstem  Gegensatz  zu  der  charakteristischen  Eigen- 
thümlichkeit  der  Sprache  zu  ändern  oder  neu  zu  gestalten'. 
Mag  man  indessen  immerhin  zugeben,  dass  eine  derartige,  von 
der  unserigen  durchaus  verschiedene  Behandlung  der  Wissen- 
schaften vielfach  in  Spitzfindigkeiten  und  Haarspaltereien  aus- 
artete, dass  sie  insbesondere  auf  dem  Gebiete  der  Grammatik 
zu  einer  Unmasse  nach  unseren  Begriffen  ganz  überflüssiger 
Erörterungen  und  nicht  selten  auch  zu  Irrthümern  und  Ver- 
kehrtheiten führen  uuisste,  so  darf  doch  anderseits  nicht  über- 
sehen werden,  dass  durch  diese  Methode,  ausser  der  allgemeinen 
Schulung  des  Geistes  in  folgerichtigem  Denken  und  schnellem 
Auff'assen  von  Argumentationen,  eine  mehr  systematische  Ge- 
staltung der  behandelten  Wissenszweige  und  ein  weiterer  Aus- 
bau derselben  bewirkt  wurde.  In  der  Granmiatik  geschah  dies, 
wie  weiter  unten  des  Nähern  dargelegt  werden  soll,  vor  allem 
durch  Einfügung  des  bis  dahin  fehlenden  Systems  der  Syntax. 

Nach  dem  Gesagten  kann  man  sich  eine  ungefähre  Vor- 
stellung von  dem  Aussehen  eines  mittelalterlichen  Lehrbuches 
der  Granunatik  im  Unterschiede  von  dem  der  Alten  machen. 

Unter  den  zugleich  mit  den  Unterrichtsgegenständen  aus 
den  römischen  Schulen  herübergenommenen  Lehrbüchern  nahm 

')  Siehe  Glosa  notabilis  am  Schluss  des  2.  Theiles. 
^)   Hermann   van   dem   Husche  (Progr.  d.  Kaiser  Wilhelm-Gymn.  zu 
Köln  1885)  S.  40. 


Umfang,  Ziel  und  Methode  des  gramm.  Unterr.  im  Mittelalter      XIII 

für  den  Elementarunterricht  die  Ars  minor  des  Aeliiis  Do- 
natus,  Lehrers  des  hl.  Hieronymus,  von  jeher  die  erste  Stelle 
ein.  Dieses  Büchlein,  welches  in  der  praktischen  Form  von 
Frage  und  Antwort  das  Wichtigste  über  die  acht  Redetheile 
bietet,  wurde  schon  früh  allen  andern  derartigen  Schriften  vor- 
gezogen^) und  blieb  auch  das  ganze  Mittelalter  hindurch  und 
weit  darüber  hinaus  im  Gebrauch.  Da  es  jedoch,  weil  für  die 
römische  Jugend  geschrieben,  weder  die  Genus-  und  andere 
Regeln,  noch  die  Declinations-  und  Conjugationsformen  in  einer 
Weise  verzeichnete,  wie  es  die  Unterweisung  von  Knaben  for- 
derte, deren  Muttersprache  nicht  das  Latein  war,  so  konnte  es 
in  der  ursprünglichen  Form  nicht  verwendet  werden,  sondern 
musste  den  jedesmaligen  Zeit-  und  Ortsverhältnissen  entsprechend 
durch  Umänderungen,  Hinzufügungen  und  nähere  Erklärungen 
für  den  praktischen  Gebrauch  erst  zurecht  gerichtet  werden. 
Dies  geschah  denn  auch  in  einem  Masse,  dass  aus  manchen 
derartigen  Compendien  der  ursprüngliche  Donat  kaum  wieder- 
zuerkennen ist^). 

Während  aus  Donat  die  Elemente  der  Sprache  erlernt 
wurden ,  schöpfte  man  die  höhern  grammatischen  Kenntnisse 
hauptsächlich  aus  Priscian,  einen  Zeitgenossen  Cassiodor's. 
Was  Aristoteles  in  der  scholastischen  Philosophie,  das  war 
Priscian  in  der  Grammatik:  'der  allgemeine  Lehrmeister  der 
Menschen,  das  Licht  und  die  Zierde  lateinischer  Beredsamkeit'^). 
Keiner  der  alten  Grammatiker  wird  daher  neben  Donat  in  den 
Schriftwerken  des  Mittelalters  so  häufig  citirt,  von  keinem, 
ausser  vielleicht  von  Donat,  sind  so  zahlreiche  Abschriften  auf 
uns  gekommen  als  von  Priscian.  Hertz,  der  neueste  Heraus- 
geber desselben,  berechnet  die  Gesammtzahl  der  in  den  Biblio- 
theken Europas  annoch  vorhandenen  Manuscripte  auf  über 
tausend.     Von   diesen   enthalten  jedoch  verhältnissmässig  nur 

^)  C  a  s  s  i  0  d  0  r,  welcher  selbst  zwei  Commentare  zum  Donat  geschrieben 
hat,  sagt  von  demselben :  'Quamvis  auctores  temporum  superiorum  de 
arte  grammatica  ordine  diverso  tracvaverint  suisque  saeculis  honoris  decus 
habuerint,  nobis  tamen  placet  in  mediinn  Donatum  deducere,  qui  et  pueris 
specialiter  aptus  et  tironibus  probatur  accomodatus'.  Cassiod.  excerpta  ap. 
Keil,  Gramm.  Lat.  VII  21423—27. 

^)  Vgl.  Specht,  Gesch.  d.  Unterrichtswesens  in  Deutschland  S.  88; 
Liessem,  Herm.  van  dem  Busche  a.  a.  0.  S.  47. 

•^)  So  Alcuin;  siehe  Hertz,  Prise,  inst,  gramm.  praef.  p.  XII. 


XIV  Einleitung 

sehr  wenige  das  Werk  vollständig.  Die  Institutiones  gram- 
maticae  Priscian's  wurden  schon  frühzeitig,  mindestens  seit 
dem  10.  Jahrhundert^),  in  zwei  Theile  getheilt,  das  malus  und 
minus  volumen  Prisciani,  oder  kurz  Prißcianus  maior 
und  minor.  Unter  der  erstem  Benennung  verstand  man  die 
sechzehn  Bücher,  welche  die  Formenlehre  behandeln,  während 
man  die  beiden  letzten  Bücher  de  constructione  als  minus 
volumen  bezeichnete.  Das  malus  volumen  ist  es  nun, 
welches  die  weitaus  grösste  Zahl  der  Handschriften  bietet,  ein 
hinlänglicher  Beweis  dafür,  dass  hierauf  das  Studium  haupt- 
sächlich gerichtet  war.  Die  geringe  Berücksichtigung  des 
zweiten  Theiles  ist  übrigens  leicht  erklärlich:  mit  jenem  wirren 
Conglomerat  von  überallher  zusammengeholten  syntaktischen 
Regeln  und  Beispielen  war  eben  für  den  Schulunterricht  nichts 
anzufangen. 

Aber  auch  das  malus  volumen  musste  mit  der  Zeit, 
um  praktisch  verwerthet  werden  zu  können,  mancherlei  Ver- 
änderungen erfahren.  Als  Schulbuch  war  es  einerseits  zu  um- 
fangreich, anderseits  hinwiederum  in  manchen  Punkten  nicht 
ausreichend.  Wie  wollte  man,  zumal  bei  der  in  der  Zeit  der 
Scholastik  herrschend  gewordenen  deductiven  Methode,  jene 
sechzehn  Bücher  mit  ihren  weitschweifigen  Regeln  und  der 
Überfülle  von  aus  allen  Gebieten  der  alten  Literatur  entnom- 
menen Belegstellen  im  Unterrichte  bewältigen ?2)  Darum  wurden 
denn  schon  sehr  früh  Auszüge  daraus  veranstaltet,  indem  man  Text 
und  Belegstellen  kürzte  und  änderte  oder  letztere  ganz  strich. 
Als  solche  Excerpte  stellen  sich  z.  B.  im  Wesentlichen  die 
beiden  Bücher  über  die  Grammatik  von  dem  berühmten  Fuldaer 
Abt  Rhabanus  Maurus  heraus^).  Wie  aber  auf  der  einen  Seite 
zu  Kürzungen,  so  sah  man  sich  auf  der  andern  Seite  angesichts 
der  stetigen  Weiterbildung  der  Sprache,  insbesondere  in  Berück- 
sichtigung der  zahlreichen  durch  die  Vulgata  und  die  christlichen 


'j  Vgl.  Hertz  1.  c.  |».  XVII. 

^)  Ein  zwar  hartes,  aber  unsers  Erachtens  durchaus  zutreffendes 
Urthoil  über  Priscian's  Werk  wird  in  einem  Abriss  der  Grammatik  aus 
dem  13.  Jahrh.  gefallt:  'lila  Prisciani  spatiosa  volumina  grammaticam  ar- 
tem  ita  diffuse  et  confuse  pertractant,  ut  non  nisi  omni  cura  et  omni 
negotio  expeditis  illa  sit  replicare  consilium.'  Bei  Thurot,  Notices  et 
extraits  p.  102  note. 

•'')  Vgl.  Hertz,  praef.  in  Prise,  p.  X;  Keil ,  praef.  in  Diom.  p.  XXXIL 


Umfang,  Ziel  und  Methode  des  gramm.  Unterr.  im  Mittelalter       XV 

Schriftsteller  in  Gebrauch  gekommenen  Gräcismen  und  Hebraismen 
zu  mannigfachen  Einschiebungen  und  Zusätzen  veranlasst. 

Während  die  Formlehre  ausser  von  Donat  und  Priscian 
noch  von  einer  ganzen  Reihe  anderer  altern  Grammatiker  be- 
handelt worden  ist,  welche  denn  auch  von  den  mittelalterlichen 
Grammatikern  mehr  oder  weniger  zu  Rathe  gezogen  wurden, 
hatte  man  bezüglich  der  Syntax  ausser  den  durchaus  unzu- 
länglichen und  unübersichtlichen  beiden  Büchern  Priscians  de 
constructione  keine  Vorarbeiten,  auf  die  man  sich  stützen 
konnte.  Die  Aufstellung  eines  Systems  der  Syntax  musste  sich 
aber  bei  der  Verbreitung  der  lateinischen  Sprache  unter  fremden 
Nationen  mit  der  Zeit  als  ein  immer  dringenderes  Bedürfniss 
erweisen.  Blieben  die  etymologischen  Formen,  wie  sie  das 
Alterthum  überlieferte,  durch  den  Gebrauch  im  Allgemeinen 
hinlänglich  geschützt,  so  wurde  es  doch  immer  schwieriger,  in 
der  Verbindung  dieser  Formen  unter  einander,  in  dem  Zu- 
sammentreten derselben  zum  Satze  durch  den  Gebrauch  allein 
die  nöthige  Uebereinstimmung  zu  bewahren.  Wenn  hierin  nicht 
schliesslich  der  Willkür  Thor  und  Thür  geöffnet  werden  sollte, 
so  war  es  nothwendig,  dass  die  Theorie  der  Praxis  die  Wege 
vorzeichnete,  die  sie  einzuschlagen  und  inne  zu  halten  hatte. 
Und  diese  von  den  Alten  kaum  versuchte  x\ufgabe  haben  die 
Sprachphilosophen  des  12.  und  18.  Jahrhunderts  in  so  glück- 
licher Weise  gelöst,  dass  die  von  ihnen  in  allgemeinen  Um- 
rissen vorgezeichnete,  von  Alexander  von  Villedieu  in 
seinem  Doctrinale  systematisch  durchgeführte  Methode  der 
Satzlehre,  nachdem  sie  nach  mehr  als  dreihundertjährigem  Be- 
stehen von  den  Humanisten  beseitigt  worden  war,  ohne  dass 
man  etAvas  Besseres  an  deren  Stelle  zu  setzen  vermochte,  im 
18.  Jahrhundert,  freilich  mit  Verschweigung  ihrer  als  'Barbaren' 
gebrandmarkten  Urheber,  wieder  hervorgeholt  worden  ist  und 
noch  in  den  heutigen  Schulgrammatiken  allen  versuchten 
Neuerungen  gegenüber  als  durchaus  natur-  und  sachgemäss 
beibehalten  wird.*) 

Zu  der  Formenlehre  und  Syntax  kam  als  dritter  Haupt- 
abschnitt   der    Grammatik    die   Lehre    von    der    Pro  so  die   und 


^)  Vgl.  hierzu   die  näheren  Ausführungen  bei  F.  Haase,  de  medii 
aevi  studiis  philologicis  (Vratislaviae  1856)  p.  37  sqq. 


XVI  Einleitung 

Metrik  hinzu.  Welch  hohe  Bedeutung  man  der  Kenntniss  der 
Metrik  für  den  'Kleriker',  d.  h.  den  Gebildeten  überhaupt,  bei- 
mass,  zeigen  die  von  Lexicographen  und  Glossatoren  mit  Vor- 
liebe citirten  Verse: 

'Ambulat  in  tenebris  errando  clericus  omnis, 
Qui  sine  metrorum  lege  legenda  legit'  ^). 

Aber  auch  in  dieser  Beziehung  erwiesen  sich  die  Schriften 
der  alten  Grammatiker  als  theils  zu  weitläufig,  theils  zu  dürftig: 
zu  weitläufig,  indem  die  meisten  der  hier  vielfach  in  grosser 
Ausführlichkeit  behandelten  künstlichen  Vers-  und  Strophen- 
bildungen, wie  sie  im  goldenen  Zeitalter  aus  der  griechischen 
in  die  römische  Literatur  eingeführt  worden  waren,  von  den 
christlichen  Dichtern  nach  und  nach  mit  gutem  Bedacht  auf- 
gegeben wurden,  so  dass  im  spätem  Mittelalter  von  allen  antiken 
Versarten  fast  nur  mehr  der  Hexameter  und  Pentameter  zur 
Verwendung  kamen;  zu  dürftig,  weil  sie  die  Quantität  der 
Wörter  entweder  gar  nicht,  oder  doch  nur  gelegentlich  und  in 
unzureichender  Weise  behandeln.  Das  Bedürfniss  nach  einer 
systematischen  Darstellung  der  Quantität,  in  welcher  insbesondere 
auch  die  in  der  christlichen  Poesie  eingebürgerten  zahlreichen 
griechischen  und  hebräischen  Wörter  mit  ihrer  von  der  ur- 
sprünglichen oft  abweichenden  Silbenmessung  zu  berücksichtigen 
waren,  musste  sich  aber  um  so  fühlbarer  machen,  als  die  Metrik 
—  wie  schon  oben  angedeutet  —  immer  noch,  wie  im  Alter- 
thum,  einen  wesentliclien  Tlieil  des  Unterrichts  bildete,  und  als 
nach  den  Anschauungen  jener  Zeit  die  Fähigkeit,  als  Dichter 
aufzutreten,  zu  den  Hauptkriterien  eines  Gelehrten  gehörte  ^). 
Ein  solches  System  hat  nun,  soweit  uns  bekannt  ist,  zuerst 
Alexander  von  Villedieu  in  seinem  Doctrinale  aufgestellt. 
Die  von  ihm  befolgte  Anordnung  ist  bis  tief  in  die  Zeit  des 
Humanismus  hinein  massgebend  geblieben. 

Für  den  Abschnitt  über  den  Accent  und  die  Inter- 
punction  stützte  man  sich  im  Allgemeinen  auf  die  Lehrbücher 
der  alten  Grammatiker,  für  die  Accentlehre  insbesondere  auf 
den  fälschlich  Priscian  zugeschriebenen  Tractat  de  accentibus. 


')  Siehe  Jo.  Januensis  Catholicon;   Breviloquus  (Reuchlini)  s.  v. 
'metrum';  Glosa  notabilis,  part.  III.  init. 

■■')  Vgl,  u.  A.  Spoeht,  Gesch.  d.  Unterrichtswesens,  8.  HB. 


Urnfang,  Ziel  und  Methode  des  gramm.  Unterr.  im  Mittelalter    XVII 

lieber  einzelne  Eigenthümlichkeiten,  wie  sie  uns  in  dem  Doctri- 
nale  entgegentreten,  werden  wir  am  geeigneten  Orte  sprechen. 

Den  letzten  Abschnitt  der  Grammatik  bildete  die  Lehre  von 
den  Figuren,  die  in  figurae  dictionis  et  locutiones^)  oder 
in  Wort-  und  Sinnfiguren  eingetheilt  wurden.  In  dieser  Be- 
ziehung fehlte  es  an  Vorarbeiten  keineswegs.  Zahlreiche  Gram- 
matiker, Rhetoren  und  Commentatoren  des  ausgehenden  Alter- 
thums  und  frühern  Mittelalters  haben  die  Lehre  von  den 
Figuren  in  eingehender  Weise  behandelt.  Besonders  wurde 
das  dritte  Buch  der  grössern  Grammatik  des  Donat,  welches 
man  nach  dem  ersten  Kapitel  kurzweg  barbarismus  benannte, 
vielfach  benutzt  und  ausgenutzt.  Wie  es  in  der  frühern  Zeit 
der  Grammatik  Priscian's  gewöhnlich  als  Anhang  beigegeben 
wurde  2),  so  war  es  auch  für  die  Grammatiker  der  spätem 
Jahrhunderte  die  Hauptquelle. 

Um  das  nächste  Ziel  des  grammatischen  Unterrichts,  eine 
möglichst  grosse  Fertigkeit  und  Gewandtheit  im  Gebrauche  der 
Sprache,  wie  sie  sich  bis  dahin  entwickelt  hatte,  zu  erreichen, 
bedurfte  es  neben  der  Erlernung  der  Regeln  einer  ausgedehnten 
Leetüre.  Wenn  von  derselben  auch  zu  keiner  Zeit  die  Klassiker 
ganz  ausgeschlossen  waren,  wenn  namentlich  Vergil  und  Ovid 
während  des  ganzen  Mittelalters  in  hohem  Ansehen  standen, 
wozu  die  alten  grammatischen  Autoritäten  mit  ihren  zahlreichen 
Citaten  aus  diesen  Dichtern  nicht  wenig  beitrugen,  so  waren 
es  doch  vornehmlich  jenen  Zeiten  näher  stehende  Schriftsteller, 
welche  dem  Unterrichte  zu  Grunde  gelegt  wurden.  Es  ist  dies 
schon  aus  sprachlichen  Gründen  sehr  erklärlich.  Wählten  doch 
auch  die  Römer,  als  gegen  Ende  der  Republik  die  hellenische 
Cultur  sich  über  Italien  ausbreitete ,  nicht  sowohl  die  alte 
unverfälschte  Literatur  der  Griechen,  als  vielmehr  die  mit 
orientalischen  Elementen  vermischte  leichtwiegende  Literatur 
der  Gegenwart  und  letzten  Vergangenheit  sich  zum  Vorbilde. 
Wir  dürfen  uns  darum  nicht  wundern,  dass  in  den  Schulen  des 
Mittelalters  neben  Ovid  und  Vergil  oder  auch  an  deren  Stelle  der 
sogenannte  Homerus  Latinus,  die  Eclogen  des  Theodulus, 
die  Fabeln  des  Avianus,  die  den  Namen  Cato's  tragende,  in 


*)  So  in  der  Glosa  notabilis  zum  Doctrinale. 

2)  Vgl.  Thuiot,  de  Alexandri  de  Villa  Dei  doctrinali  p.  5 

Monumeuta  Germaniae  Paedagogira  XII  II 


XVIII  Einleitung 

zahlreichen  Bearbeitungen  überlieferte  Sammlung  von  Sitten- 
und  Weisheitssprüchen,  die  Fabeln  des  A  es  opus  (d.  h.  die  im 
Anonymus  Neveleti  vorliegende  Versification  der  ersten  drei 
Bücher  des  sogen.  Romulus)  und  andere  Erzeugnisse  des  späten 
Alterthums  und  frühern  Mittelalters  gelesen  wurden,  lieber 
das  aus  der  Autoren-Trias  Cato,  Aesopus  und  Avian  be- 
stehende erste  Lesebuch  auf  den  Trivialstufen  der  Kloster- 
und  Stiftsschulen  hat  jüngst  Ernst  Voigt  eine  höchst  be- 
achtenswerthe  Abhandlung  veröffentlicht.^)  Es  wird  hier  in 
eingehender  und  überzeugender  Weise  dargelegt,  wie  sehr  jene 
kleinen,  in  sich  abgerundeten  und  darum  leicht  überseh-  und 
lernbaren  Spruch-  und  Fabeldichtungen  zur  Einübung  von 
Grammatik  und  Sprachschatz,  von  Prosodie  und  Metrik  sich 
eigneten;  wie  sie  anderseits,  in  ihrer  Gesammtheit  aufgefasst, 
einen  reichen  Schatz  von  Regeln  der  Sittenlehre  und  vor  allem 
von  Lebensklugheit  und  Weltweisheit  enthielten  und  nach  Form 
wie  Inhalt  eine  erstaunliche  Fülle  immer  neuer,  den  Fortschritten 
des  Geschmacks  und  der  Wissenschaft  in  den  verschiedenen 
Jahrhunderten  entsprechender  Gestaltungen  zeigten,  die  eben 
wegen  ihrer  Einfachheit  und  Natürlichkeit  die  Zöglinge  auch 
zu  selbständigen  Schaffensversuchen  anregen  und  befähigen 
mussten. 

Während  das  eben  charakterisirte  Lesebuch  für  die  untern 
Stufen  der  Trivialschulen  so  ziemlich  allgemein,  und  zwar  nach- 
weislich schon  vom  5.  Jahrhundert  bis  zum  Durchbruch  des 
Hum'anismus  2),  im  Gebrauch  gewesen  ist,  herrschte  bezüglich 
der  Auswahl  der  Leetüre  für  die  höhern  Stufen  kein  einheit- 
liches Verfahren ;  vielmehr  finden  wir  in  den  verschiedenen 
Schulen,  Ländern  und  Zeiten  die  verschiedensten  alten  und 
neuern  Schriftsteller  neben  einander  vertreten.  Vorzugsweise 
waren  es  jedoch,  dem  Hauptcharakter  des  Mittelalters  ent- 
sprechend, christliche  und  Christliches  behandelnde  Dichter  und 
Prosaiker,  welche  in  den  Schulen  gelesen  wurden,  namentlich 
Prudentius  (um  400),    Prosper  (um  460)  und  die  Bearbeiter 


')  In  den  Mitteil,  der  Gesellschaft  für  deutsche  Erziehungs-  u.  Schul- 
gesch.,  hrsgb.  v.  Karl  Kehrbach.    Jahrg.  I  Heft  1  (Berlin  1891)  S.  42—58. 

^)  Vgl.  V.  M.  Otto  Denk,  Gesch.  d.  gallo-fränk.  Unterr.-  und  Bildungs- 
wesens von  den  alt.  Zeiten  bis  auf  Karl  den  Grossen  (Mainz,  Kirchheim, 
1892)  S.  231  f. 


Umfang,  Ziel  und  Methode  des  gramm.  Unterr.  im  Mittelalter       XIX 

der  alt-  und  neutestamentalischen  Geschichte,  Juvencus  (um 
330),  Sedulius  (um  430),  Arator  (fumööO)!).  Zu  den  Letz- 
tern gesellte  sich  gegen  Ende  des  12.  Jahrhunderts  Petrus 
Riga 2),  regulärer  Chorherr  der  Augustiner- Abtei  St.  Denis  zu 
Reims  (f  1209),  mit  seiner  mehr  als  15000  Verse  umfassenden 
'Aurora',  welches  Werk  in  der  Folgezeit  ein  so  hohes  Ansehen 
erlangte 3),  dass  Grammatiker,  wie  Alexander  von  Villedieu, 
und  Lexicographen,  wie  Johannes  Januensis  und  der  Ver- 
fasser oder  vielmehr  Compilator  des  'Vocabularius  brevilo- 
quus',  der  nachmals  so  berühmt  gewordene  Johannes  Reuch- 
lin,  dasselbe  in  ihren  Schriften  zu  berücksichtigen  für  geboten 
erachteten*). 

So  sehr  wir  nun  auch  die  Bevorzugung  solcher  und  ähn- 
licher Schriftsteller  vom  Standpunkte  des  Mittelalters  begreifen 
und  billigen,  so  sehr  muss  es  uns  befremden,  wenn  wir  neben  die- 
sen nicht  nur  Ovid's  'Ars  amandi'  und  'Remedium  amoris's), 
sondern  sogar  die  'Elegiae'  eines  Maximian^)  als  Schullectüre 


')  Vgl.  0.  Denk  a.  a.  0.  S.  232  f. 

^)  So,  und  nicht  Petrus  de  Riga,  wie  meistens  geschrieben  wird, 
nennt  er  sich  in  der  Vorrede  zur  Aurora:  'Petrus  nomine,  Riga  cogno- 
mine';  ferner:  'Petrus  Riga  vocor,  cui  Christus  petra  rigat  cor'.  Ebenso 
wird  er  von  Alexander  von  Villedieu  genannt;  siehe  Do  et  r.  v.  1860, 
Ecclesiale,  prolog. ;  vgl.  T  hu  rot,  de  Alex,  Doctr,  p.  7,  Notices  et  extraits 
Tom.  XXII  2  p.  115.  —  Näheres  über  ihn  und  sein  Werk  in  der  Hist. 
litt,  de  la  France.  Tom.  XVII  p.  26  sq. 

^)  Es  mag  wenige  grosse  Bibliotheken  geben,  die  nicht  wenigstens 
die  eine  oder  andere  Handschrift  der  Aurora  aufzuweisen  haben;  gedruckt 
ist  das  Gedicht  indessen  mit  Ausnahme  des  Buches  Esther,  welches 
Barthius  veröffentlicht  hat,  niemals. 

*)  Siehe  Doctr.  vv.  1860,  2115.  —  In  dem  Catholicon  des  Joh. 
Januensis  werden  allein  unter  den  mit  den  beiden  ersten  Buchstaben 
des  Alphabets  beginnenden  Wörtern  folgende  mit  Versen  aus  der  Aurora 
belegt,  die  soweit  wir  sie  mit  einem  Sternchen  bezeichnet  haben,  in  dem 
Breviloquus  (Reuchlini)  wiederholt  werden:  acetum,  Agabus*,  Agrippa*. 
albugo*,  Alchimus*,  allophilus*,  alo,  amens,  Antigonus,  Antipater*,  apo- 
calip&is*,  Apollonius*,  arätrum*,  architriclinus,  aroma*,  assecla*,  Assur*, 
atrox,  auguro,  azimus,  Benjamin,  bidens,  bitumen*,  butyrum. 

^)  Vgl.  Specht,  Gesch.  d.  Unterrichtswesens  S.  99;  L.  Del i sie, 
les  ecoles  d'Orleans  au  XIP  et  au  XIIP  siecle,  in  Annuaire-Bulletin  de  la 
soc.  de  l'hist.  de  France.    Tome  VII  (Annee  1869)  p.  144. 

^)  Dieselben  sind  jüngst  wieder  herausgegeben  von  M.  Petsche- 
nig   in    den    Berliner    Studien    f.  klass.   Philol.  u.  Archäol.  Bd.  XI, 


XX  Einleitung 

verwendet  finden.  Denn  Maximian  als  Schiilautor  will  uns  selbst 
bei  der  damals  üblichen  allegorischen  Interpretation,  vermöge 
deren  man  die  anstössigen  und  schmutzigen  Stellen  in  das 
Gegentheil  zu  verkehren  verstand,  geradezu  als  eine  Ungeheuer- 
lichkeit erscheinen.  Und  doch  ist  der  Gebrauch  desselben  in 
deutschen,  französischen  und  englischen  Schulen  durch 
die  verschiedensten  Zeugnisse  beglaubigt^);  ja,  dass  er  nicht 
etwa  ein  sporadischer,  sondern  im  12.  Jahrhundert  wenigstens  in 
Frankreich  ein  ziemlich  weitverbreiteter  gewesen  ist,  dürfen  wir 
aus  dem  Umstände  schliessen,  dass  Alexander  vonVilledieu 
—  wie  wir  seiner  Zeit  nachweisen  werden  —  zur  Verdrängung 
eben  dieses  Poeten  sein  Doctrinale  schrieb. 


IX.  Leben  und  Schriften  Alexanders  von  Villedieu. 

In  allen  altern  Handschriften  des  Doctrinale  wird  der 
Verfasser  übereinstimmend  Magister  Alexander  de  Villa 
Dei  genannt 2),  und  sein  Geburtsort  mehrfach  durch  den  Zusatz 


Heft  2  (1890).  —  Ueber  den  Dichter  vgl.  Rheinisches  Museum  für 
Philol.  Neue  Folge  Bd.  44  (1889)  S.  540ff.;  Teuffel-Schwabe,  Gesch. 
d.  röm.  Lit.  5.  Aufl.  (1890)  S.  490. 

')  Siehe  Specht,  Gesch.  d.  Unterrichtsw.  S.  101  und  103;  Bursian, 
Gesch.  d.  class.  Phil.  S.  82  und  83;  Wood,  hist.  et.  antiq.  univ.  Oxo- 
nier>sis  Tom.  II  p.  4;  Hugo  von  Trimberg,  bei  Haupt  in  dem  Bericht 
der  Berliner  Acad.  d.  Wiss.  1854,  S.  153  und  bei  Huemer  in  den  Sitzungs- 
berichten der  Wiener  Acad.  d  Wiss.  1888,  S.  IGGfi*.;  Eberhard  (von 
Bethune?)  in  dem  Labyrinthus,  bei  Wernsdorf,  peotae  Lat.  min.  Tom. 
VI  p.  230,  u.  Lej'ser,  hist.  pocm.  med.  aevi  p.  796  sqq.  —  Der  Bamberger 
Schulmeister  Hugo  von  Trimberg  empfiehlt  geradezu  die  Leetüre 
Maximian's  in  den  Schulen,  wenn  er  in  seinem  im  J.  1280  verfassten 
'Registrum  multor\im  auctorum'  von  ihm  sagt: 

'Avianmn  sequitur  hie  Maximianus, 

Qui  licet  in  themate  fuerit  profanus, 

Tamen  in  dictamine  versu  non  effluxit 

Multosque  notabiles  versus  introduxit: 

"Aemula  quid  cessas  finem  properare  senectus.'" 

(Eingangsvers  der  Elegien.) 

2)  Vgl.    Bibl.    d.   Hdsch.   no.    8.   13.  16.  34.  37.  38.  51.  55.  57.  62. 

67.  77  etc.,  wo  diese  Ijczeichnung  sich  im  Titel  oder  in  der  Schlussschrift 

findet;  in  den  übrigen  Handschriften,  soweit  sie  nicht  lediglich  den  Text 

enthalten,  kommt  sie  in  den  l)czüglichen  Vorreden  oder  in  den  Glossen  vor. 


Alexander  von  Villedieu.    Lebensdaten  XXI 


in  Neustria  (Eustria)  näher  bestimmt.^)  Wenn  Heinrich  von 
Gent  (1219 — 1295)  ihm  den  Beinamen  Dolensis  gibt^),  so  wird 
ihn  dazu  der  gleich  zu  erwähnende  Umstand  veranlasst  haben, 
dass  er  in  der  Bischofsstadt  Dol  in  der  obern  Bretagne 
längere  Zeit  als  Lehrer  gewirkt  hat.  Zwei  Handschriften  aus 
verhältnissmässig  sehr  später  Zeit,  eine  Breslauer  vom  J.  14738) 
und  eine  Venetianer  vom  J.  1478*),  bezeichnen  ihn  als  Alexan- 
der Parisiensis,  wohl  wegen  seines  Studienaufenthaltes  zu 
Paris.  Von  den  Drucken  hat  ebenfalls  eine  Reihe  die  eingangs 
erwähnte  Ortsangabe '"'),  die  auch  in  der  gräcisirten  Form  Theo- 
pagita enthalten  ist,  wie  der  Verfasser  in  einer  von  dem 
Humanisten  Despauterius  besorgten  Ausgabe  des  Doctrinale^), 
sowie  in  dessen  eigener  Grammatik  ^)  genannt  wird.  Andere 
Ausgaben  deuten  durch  den  Zusatz  Galliens ^)  oder  Nor- 
mannus^)  die  Heimath  des  Verfassers  wenigstens  allgemein  an, 
während  er  in  der  weitaus  grössten  Zahl  der  Drucke  einfach 
magister  Alexander,  Alexander  grammaticus  oder 
schlechthin  Alexander  genannt  wird. 

Es  darf  hiernach  als  feststehend  angenommen  werden,  dass 
Alexander  aus  dem  19  Kilometer  nördlich  von  der  Diöcesanstadt 
Avranche  gelegenen,  zum  heutigen  Departement  Manche  ge- 
hörigen Flecken  Villedieu  in  der  Normandie  stammte.  Die 
Zeit  seiner  Geburt  lässt  sich  nicht  genau  bestimmen;  indessen 
werden  wir  wohl  der  Wahrheit  sehr  nahe  kommen,  wenn  wir 
mit  Rücksicht  auf  die  in  das  Jahr  1199  fallende  Veröffent- 
lichvmg  des  Doctrinale^'^)  seine  Geburt  in  das  Ende  der  sechziger 


^)  So  in  no.  11.  45.  65  d.  Bibl.  d.  Hdschr.  und  in  einer  Glosse  aus  dem 
13.  Jahrb.,  mitgetheilt  von  Morand,  Questions  d'histoire  litt,  au  sujet  du 
Doctrinale  (Extraits  de  la  Revue  des  Societes  savantes)  p.  3. 

^)  Henr.  Gandaviensis  de  Script,  eccles.  cap.  59. 

3)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  128. 

^)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  132. 

5}  Bibl.  d.  Drucke  no.  28.  66.  80.  81.  105.  153.  200.  201.  204.  210. 
241.  249. 

6)  Bibl.  d.  Drucke  no.  255*. 

')  Despauterii  Ninivitae  comment.  gramm.  Lugduni,  1563,  p.  208, 
393  all.  11. 

«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  158.  184.  223.  245.  247. 

ö)  Bibl.  d.  Drucke  no.  206.  218. 

lö)  Siehe  darüber  weiter  unten  S.  XXXVI  f. 


XXII  Einleitimg 

oder    den  Anfang  der    sieben  zig  er  Jahre   des   zwölften   Jahr- 
hunderts setzen. 

Ueber  seine  Studien  sowie  über  die  nähere  Veranlassung 
zur  Bearbeitung  seiner  versificirten  Grammatik  werden  uns  in 
mehreren  altern  Glossen  zum  Doctrinale  recht  interessante, 
wenngleich  nicht  in  allen  Punkten  übereinstimmende  Mit- 
theilungen gemacht.  Bei  der  Wiedergabe  halten  wir  uns  im 
Allgemeinen  an  den  ausführlichem  Bericht  einer  Handschrift  der 
Bibliothek  des  Arsenals  in  Paris'),  wobei  wir  jedoch  die  Ab- 
weichungen der  übrigen  Handschriften  mit  Ausnahme  einer  Helm- 
städter aus  dem  15.  Jahrhundert ^)  gleichfalls  berücksichtigen. 
Hiernach  hat  sich  Alexander  mit  zwei  Genossen,  von  denen 
der  eine  Ivo^)  oder  Imo  [Ymo]*),  der  andere  Adolphus^)  oder 
Ydolphus«)  hiess,  zum  Zweck  gemeinsamer  Studien  in  Paris 
verbunden.  Adolphus  war  ein  Engländer,  Ivo  ein  Landsmann 
Alexanders,  und  zwar  den  Nachrichten  zweier  Codices  zufolge 
ebenfalls  aus  Villedi eu  gebürtig^),  während  er  in  einer  andern 
Glosse  als  Bretone  bezeichnet  wird.^)  Alle  drei  waren  arm 
und  blieben  lange  zu  Paris,  wo  sie  sehr  eifrig  studirten  und 
sich  umfangreiche  Kenntnisse  erwarben").  Insbesondere  hörten 
sie  dort  Vorlesungen  über  Priscian,  und  fingen  schon  damals 
an,  aus  diesem  Grammatiker  und  vielen  andern  Autoren  Aus- 
züge   zu  veranstalten    und   dieselben   in   metrischer  Form  zu 


.    ^)  Bibl.  e.  Hdschr.  no.  45. 

^)  Die  betreffenden,  bereits  von  Polycarp  Leyser,  bist.  poet.  et 
poem.  medii  aevi  p.  768  abgedruckten  und  in  der  Hist.  litt,  de  la  France 
XVI  p.  188  u.  XYIII  p  202  sqq.  benutzten  Notizen  weichen  von  allen 
altern  in  v(7esentlichen  Punkten  ab. 

^)  So  in  einer  in  der  Bibl.  zu  Troyes  vorhandenen  Glosse  zum 
Doctrinale  aus  dem  13.  Jahrb.,  mitgetheilt  von  Thurot,  Notices  et  ex- 
traits  p.  511. 

*)  Codex  Paris,  bibl.  Arsenal.  (Bibl.  d.  Hdschr.  no.  45)  und 
Codex  Barberinus  (Bibl.  d.  Hdschr.  no.  65). 

^)  Cod.  Paris.  Arsenal.  1.  c.  (Adulphus). 

^)  Cod.  Barberinus  1.  c;  Cod.  Marcianus  (Bibl.  d.  Hdschr. 
no.  89);  Glosse  bei  Thurot  1.  c. 

^)  Cod.  Paris.  Arsenal.  1.  c;  Glosse  bei  Thurot  1.  c. 

^)  Die  Glosse  ist  aus  einem  Codex  der  Bibl.  zu  Troyes  mitgetheilt 
von  Mo  ran  d,  Questions  d'histoiro   litt,   au   sujet  du  Doctrinale  p.  11. 

^)  'Et  fuerunt  tres  pauperes  et  diu  Parisius  manserunt  et  peroptime 
studuerunl   et  iuerunt  perfecti   et   seien tes'.     Cod.  Paris.  Arsenal.  1.  c. 


Alexander  von  Villedieu.    Lebensdaten  XXIII- 

bearbeiten^).  Im  Laufe  der  Zeit  wurde  der  Engländer  Adolphus 
von  einem  Bischöfe  zu  einer  sehr  hohen  Würde^),  nach  anderer 
Version  zur  Erziehung  von  dessen  Enkehi^j  berufen,  und  Ivo 
starb.  So  bheb  Alexander  als  alleiniger  Besitzer  der  im  Verein 
mit  seinen  Mitarbeitern  gesammelten  Materialien  noch  eine  Zeit 
lang  in  Paris*),  bis  ihn  der  Bischof  von  Dol  zu  sich  rief,  um 
ihm  die  Unterweisung  seiner  beiden  Enkel  in  der  Grammatik 
zu  übertragen^).  Dieser  Aufgabe  entledigte  er  sich  in  der 
Weise,  dass  er  jede  durchgenommene  Regel  in  zwei  Verse 
zusammenfasste,  und  die  beiden  Knaben  sagen  diese  Verse  als- 
dann jedesmal  dem  Bischof  her.  Der  Prälat,  welcher  hierin 
einen  grossen  Nutzen  erblickt,  bittet  Alexander,  er  möge  in 
solcher  Weise  eine  'summa',  d.  h.  einen  Abriss  der  Grammatik, 
für  den  Unterricht  seiner  Enkel  zusammenstellen.  Dieser  will- 
fährt der  Bitte,  und  so  kommt  das  Doctrinale  zu  Stande^).  Das- 
selbe wurde  bereits  im  13.  Jahrhundert  in  den  Schulen  von 
Paris  eingeführt  und  erklärt^).  Uebrigens  wird  die  Berufung 
Alexanders  durch  den  Bischof  von  Dol  sowie  des  Letztern  An- 
regung zur  Abfassung  des  Doctrinale  auch  in  manchen  andern 


^)  'Studuerunt  Parisius  et  tum  audierunt  regulas  Prisciani;  eompo- 
nebant  per  versus'.  Glosse  bei  Morand  1.  c.  Taupertate  gravati .  .  . 
multa  libris  extracta  raetrice  compilaverunt'.     Cod.  Barberinus  1.  e. 

^)  'Modo  quidam  episeopus  vocavit  Adulphum  ad  rnaximas  digni- 
tates'  Cod.  Paris.  Arsenal.  1.  e.  Ganz  ähnlich  m  der  Glosse  bei  Mo- 
rand 1.  c. 

^)  'Processu  temporis  ille,  qui  Anglicus  erat,  a  quodam  episcopo 
vocatus  est  in  introductionem  quorundam  nepotum'.  Cod.  Barberi- 
nus 1.  c. 

*)  'Alius  sive  Imo  fuit  mortuus,  et  ita  Alexander  adhuc  fuit  Parisius 
et  habuit  scripta  eorum'.  Cod.  Paris.  Arsenal.  Fast  mit  denselben 
Worten  in  der  Glosse  bei  Morand.  'Tandem  vero  Ymone  viam  carnis 
ingresso  solus  magister  Alexander  superfuit,  cui  soll  tarn  scripta  Ymonis 
quam  Ydolphi  remanserant'.    Cod.  Barberinus  1.  c. 

^)  Tostmodo  vocatus  fuit  Alexander  ab  ipso  Dolensi  episcopo,  ut  in- 
stitueret  duos  nepotulos  suos  in  grammatica'.  Cod.  Paris.  Arsenal.  I.e. 
Aehnlich,  nur  mit  Auslassung  von  'duos',  in  der  Glosse  bei  Morand. 
'Vocatus  (est)  a  Dolensi  episcopo,  utpote  valde  famosus  erat'.  Cod. 
Barberinus  1.  c. 

^)  Die  letzten  Notizen  sind  der  Glosse  bei  Morand  sowie  dem 
Cod.  Paris.  Arsenal,  entnommen. 

^)  'Opus  fuit  receptum  et  explicatum  Parisius'.  Glosse  des  13.  Jahrb. 
bei  Morand. 


XXIV  Einleitung 

altern  Handschriften,  welche  den  Bericht  über  seinen  Aufent- 
halt zu  Paris  und  seine  beiden  Mitarbeiter  daselbst  nicht  ent- 
halten, ausdrücklich  hervorgehoben.^) 

Hat  nun  Alexander  das  Doctrinale  auf  Veranlassung  des 
Bischofs  von  Dol  verfasst,  wie  in  zahlreichen  handschriftlichen 
Glossen  zu  diesem  Lehrbuch  übereinstimmend  berichtet  wird, 
und  geschah  die  Veröffentlichung,  wie  wir  seiner  Zeit  nach- 
weisen werden,  um  das  Jahr  1199,  so  war  der  Bischof  Johann  IV., 
zubenannt  de  la  Mouche,  jener  Prälat,  unter  welchem  der 
zwischen  den  Bischöfen  von  Dol,  die  sich  als  Metropoliten  be- 
trachteten, und  den  Erzbischöfen  von  Tours  Jahrhunderte 
hindurch  geführte  Streit  mittels  Edicts  des  Papstes  Innocenz  III. 
vom  1.  Juni  1199  zu  Gunsten  der  Letzteren  entschieden  wurde. 
'Nicht  lange  darauf,  heisst  es  in  der  betreffenden  Chronik, 
'starb  Johann'.  Sein  Nachfolger  war  Johann  V.  mit  dem  Zu- 
namen de  Lisanet,  den  wir  im  Jahre  1205  auf  der  Synode 
zu  Tours  finden. 2) 

Ob  Alexander  nach  dem  Tode  des  Bischofs  noch  in  Dol 
verblieben  ist,  oder  an  welchem  Orte  er  sonst  etwa  seine  Lehr- 
thätigkeit  fortgesetzt  hat,  vermögen  wir  mit  Sicherheit  nicht 
nachzuweisen.  Die  Angabe  einer  Venetianer  Handschrift 
vom  Jahre  1478 ^),  dass  er  in  Paris  gelehrt  habe  —  worauf 
augenscheinlich  auch  die  Bezeichnung  Alexander  Parisiensis 
in  diesem  und  einem  ungefähr  gleichzeitigen  Breslauer  Codex*) 
hindeuten  will  — ,  klingt  sehr  unwahrscheinlich;  es  liegt  der- 
selben unsers  Erachtens  eine  Verwechselung  seines  dortigen 
Studienaufenthaltes  mit  seiner  spätem  Lehrthätigkeit  zu  Grunde. 
Auf  keinen  Fall  ist  er  Lehrer  an  der  Sorbonne  gewesen,  wie 
der  Minorit  Lucas  Wadding  (1588 — 1657)  angibt^),  da  dieses 
nachmals  so  berühmt  gewordene  Collegium  erst  im  Jahre  1257 


^)  So  heisst  es  bereits  in  der  ältesten  uns  bekannten  Handschrift 
des  Doctrinale,  dem  Codex  L  aurentianus  vom  J.  1259  (Bibl.  d.  Hdschr. 
no.  1):  'Causa  efficiens  remota  fuit  Dolensis  episcopus,  cuius  lionestae  et 
utiH  petitioni  obtemperans  actor  (sie)  iste  ad  institutionem  nepotum  dicti 
episcopi  opus  istud  peragendum  principaliter  est  aggressus'. 

^)  Siehe  Gallia  christiana  in  provincias  ecclesiasticas  distributa 
Tom.  XIV  p.  1052. 

3)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  132. 

*)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  128. 

^)  Annales  Minorum  Tom.  I  p.  10. 


Alexander  von  Villedieu.    Lebensdaten  XXV 

gegründet  wurde').  Ob  die  fernere  Mittheilung  des  Venetianer 
Codex,  wonach  Alexander,  als  er  wegen  hohen  Alters  keine 
Vorlesungen  mehr  habe  halten  können,  in  den  Minor it en- 
orden  eingetreten  und  in  demselben  gestorben  sei^),  der  Wirk- 
lichkeit entspricht,  müssen  wir  bis  auf  Weiteres  dahingestellt 
sein  lassen,  da  wir  vor  der  Hand  nicht  feststellen  können,  ob 
zu  Avranches,  wo  er  thatsächlich  gestorben  ist,  ein  solcher 
Orden  überhaupt  bestand.  Als  Minoriten  bezeichnen  ihn  zwar 
auch  der  Abt  Trithemius  (1452 — 1516) ^),  sowie  der  eben  er- 
wähnte Wadding,  und  auf  dem  Titelblatte  zweier  Drucke  aus 
dem  16.  Jahrhundert*)  wird  seine  Zugehörigkeit  zu  diesem 
Orden  als  allgemein  bekannt  hingestellt.  Eine  Münchener 
Handschrift  vom  Jahre  1462^)  nimmt  ihn  dagegen  für  den 
Benedictinerorden  in  Anspruch.  Das  Einzige,  was  man  un- 
längst urkundlich  nachgewiesen  hat^),  ist,  dass  er  als  Chor- 
herr an  der  dem  h.  Andreas  geweihten  Hauptkirche  zu 
Avranches  in  der  Nieder-Normandie,  also  unweit  des  Ortes, 
in  welchem  er  das  Licht  der  Welt  erblickt  hatte,  gestorben  ist. 
Rechnen  wir  zu  dieser  Thatsache  den  Umstand  hinzu,  dass 
Alexander  in  seinem  um  das  Jahr  1202  verfassten  Ecclesiale^) 
speciell  von  der  Beobachtung  der  Treuga  Dei  bei  den  Nor- 
mannen handelt,  die  Schrift  also  offenbar  für  den  normanni- 
schen Clerus  bestimmt  hat,  so  will  es  uns  am  wahrschein- 
lichsten dünken,  dass  er  vor  oder  unmittelbar  nach  dem  Tode 
des  vorhin  erwähnten  Bischofs  von  Dol  sich  in  die  benachbarte 
Diöcese,  der  er  durch  Geburt  angehörte,  zurückbegeben  und  in 
Avranches  als  Priester  und  Schulmann  bis  zu  seinem  Tode 
gewirkt  hat.  Auf  seine  nähern  Beziehungen  zu  dieser  Stadt 
dürfte    auch    die    Erwähnung    derselben    in    einem   Verse    des 


')  Vgl.  Denifle-Chatelain,  Chartularium  Univ.  Paris,  no.  302. 

^)  'Et  cum  esset  senex  et  non  potuisset  amplius  legere,  intravit 
ordinem  minorum  et  ibi  mortuus  est'. 

^)  De  scriptoribus  eccles.  no.  408. 

*)  Bibl.  d.  Drucke  no.  158.  184. 

5)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  118.  Fol  i«-  'Alexander  de  Villa  dei, 
auctor  doctrinalis  et  monachus  ordinis  sancti  Benedict!'  etc. 

^)  Laisn^,  Notice  biograph.  sur  Alex,  de  Villedieu,  in  Memoires 
de  la  soci^te  archeologique  d'Avranches  Tom.  II  (1856)  p.  89, 

')  Siehe  darüber  S.  XXXVIII  f. 


XXVI  Einleitung 

zweiten  Theils  des  Doctrinale  hindeuten,  welcher  nach  der 
ältesten  uns  bekannten  Handschrift  vom  Jahre  1259  also  lautet: 

'Qui  modo  rure  canit,  Vernone  canet  vel  Abrincis'  *). 

Es  haben  zwar  alle  übrigen  Codices,  soweit  wir  sehen,  statt 
'Abrincis'  die  Variante  'Athen is';  indessen  glauben  wir  uns 
nicht  in  der  Annahme  zu  irren,  dass  die  von  der  ältesten 
Handschrift  gebotene  Lesart  die  ursprüngliche  gewesen,  nach- 
mals aber  mit  Rücksicht  auf  weitere  Kreise,  in  denen  jedenfalls 
die  Kenntniss  dieses  immerhin  unbedeutenden  Ortes  nicht  vor- 
auszusetzen war,  in  'Athenis'  geändert  worden  ist.  —  Um  welche 
Zeit  Alexander  aus  dem  Leben  geschieden,  ist  wiederum  nicht 
überliefert.  Dürfen  wir  hierüber  unsere  Vermuthung  aussprechen, 
so  deutet  diese  bei  der  nicht  ungerechtfertigten  Annahme,  dass  er 
ein  ziemlich  hohes  Alter  erreicht  hat^),  auf  die  Mitte  des  13.  Jahr- 
hunderts hin. 

Alexander  tritt  uns  in  seinen  Schriften  als  ein  entschie- 
dener Anhänger  der  Pariser  Schule,  der  Begründerin  der  neuen 
Philosophie  und  Theologie^),  und  als  ein  heftiger  Gegner  der 
Schule  von  Orleans,  der  Hauptrepräsentantin  der  antiken 
Studien^),  entgegen.  'In  Orleans',  sagt  er^),  'lehrt  uns  eine 
schändliche  Secte  den  Göttern  opfern,  indem  sie  Vorlesungen 
über  die  Feste  des  Pannus,  des  Juppiter  und  des  Baccchus  an- 
kündigt ^).  Hier  ist  der  Lehrstuhl  der  Pestilenz,  wovon  der 
Sänger  David,  spricht^).  Es  geziemt  sich  nicht,  zu  lehren, 
was  'der  (christlichen)  Lehre  zuwider  ist.  Um  diesen  Schmutz 
des  Herzens  und  Mundes  zu  beseitigen,  benetzte  Petrus  Riga^) 
mit  belebendem  Thau  den  Clerus    und  speiste  uns  mit  süssem 


*)  So  nämlich,  und  nicht  anders,  glauben  wir  die  Abbreviatur  ab'cis 
auflösen  zu  müssen.    Siehe  Doctr.  v.  1346. 

2)  Vgl.  S.  XXV  Anm.  2. 

^)  Vgl.  darüber  u.  A.  H.  Masius,  die  Erziehung  im  Mittelalter,  in 
Schmid's  Gesch.  d.  Erz.  Bd.  IL  Abth.  1   (Stuttgart,  Cotta,  1892)  S.  285  f. 

*)  Siehe  L.  Delisle,  les  ecoles  d'Orleans  au  XII«  et  au  Xllle  si^cle 
(Annuaire-Bulletin  de  la  soc.  de  l'hist.  de  France.  Tome  VII  p.  139—146). 

^)  Im  Prolog  zu  seinem  Ecclesiale,  worüber  w.  u.  S.  XXXVIII  f. 

®)  Anspielung  auf  die  Interpretation  von  Ovid's  Fasti. 

')  Vulg.  psalt.  1, 1 :  'Beatus  vir,  qui  in  cathedra  pestilentiae  non  sedit'. 

^)  Ueber  ihn  und  seine  Aurora,  worauf  im  Folgenden  angespielt 
wird,  vgl.  vorher  S.  XIX. 


Charakter  Alexanders  von  Villedieu  XXVII 

Honig,  indem  er  aus  der  einfachen  biblischen  Erzählung  den 
bezeichnenden  Sinn  hervorholte  und  moralische  Lebensregeln 
hinzufügte.  Er  ladet  uns  ein  zu  den  Flüssen,  die  dem  Paradies 
entströmen.  Dem  Orlea nisten  bleibt  der  Zugang  zum  Para- 
diese verschlossen,  es  sei  denn,  dass  er  zuvor  seine  Sprache 
ändert' 1). 

Unter  dem  'Orleanisten',  welchem  Alexander  die  Strafen 
der  Hölle  androht,  und  auf  den  auch  die  voraufgehenden  Aus- 
lassungen in  erster  Linie  gemünzt  sind,  ist  Arnold  von  Or- 
leans zu  verstehen.  Derselbe  las  nachweislich  zu  jener  Zeit 
u.  a.  über  Ovid's  'Ars  amandi',  'Remedium  amoris',  sowie 
dessen  'Pasti'^).  Ihn  hat  auch  Alexander  ohne  Zweifel  im  Auge 
gehabt,  wenn  er,  sein  'Ecclesiale'  der  letztgenannten  Schrift 
Ovid's  gegenüberstellend,  schreibt:  'Mag  ein  Schwätzer  Falsches 
über  die  Fasti  vortragen,  unser  Streben  soll  es  sein,  die  Kennt- 
niss  des  wahren  Kalenders,   des  kirchlichen,  uns  anzueignen'^). 

In  directem  Gegensatze  zu  diesem  Urtheile  Alexanders 
über  Orleans  und  dessen  Lehrer  steht  das  zweier  Zeitgenossen, 
des  Alexander  Neckam  und  des  Johannes  von  Garlandia, 
welche   sich  in  Lobpreisungen   der  'Dichter'  dieser  Stadt  über- 


*)  Die  bezüglichen  Stellen,  welche  zuerst  von  Thurot,  theils  in 
seiner  Dissertation:  De  Alexandri  de  Villa  Dei  doctrinali  p.  7,  theils  in 
den  Notices  et  extraits,  Tome  XXII  2  p.  115,  und  daraus  von  Delisle, 
les  ecoles  d'Orleans  1.  c.  p.  145  mitgetheilt  worden  sind,  lauten: 

'Sacrificare  deis  nos  edocet  {sc.  foeda  secta)  Aurelianis, 

Indicens  festum  Fauni,  lovis  atque  Lyaei. 

Haec  est  pestifera  David  testante  cathedra. 

Non  decet  illa  legi,  quae  sunt  contraria  legi. 

Has  abolere  volens  sordes  et  cordis  et  oris 

Vivifico  clerum  Riga  Petrus  rore  rigavit, 

Qui  nos  de  petra  mellis  dulcedine  pavit 

Significativum  promens  de  simplici  sensum 

Historia  vitaeque  modum  moraliter  addens. 

Hie  nos  invitat  ad  fiumina,  quae  Paradisus 

Emittit  dicens:  "Oris  mutatio  Phison"  etc. 

Aurelianistae  via  non  patet  ad  Paradisum, 

Ni  prius  os  mutet'. 
^)  Siehe  Delisle,  les  ecoles  d'Orleans  1.  c.  p.  144. 
^)    'Falsum  de  fastis  fastuus  legat:  ecclesialis 

Vera  calendaris  sit  cura  scientia  nobis'. 

(Eccles.  prolog.) 


XXVIII  Einleitung 

bieten.  'Mit  dir,  o  Orleans',  sagt  der  Erstere,  'kann  sich  der 
Parnass  nicht  vergleichen,  der  zweigipfelige  Parnass  muss  dir 
den  Vorrang  einräumen:  in  keiner  Stadt,  glaub'  ich,  werden 
die  Gesänge  der  Musen  mit  grösserer  Sorgfalt  bearbeitet  und 
zuverlässiger  erklärt' ').  Und  Johannes  von  Garlandia  ruft 
mit  unverkennbarer  Bezugnahme  auf  das  Verdammungsurtheil 
Alexanders  von  Villedieu  voller  Begeisterung  aus :  'Ihr  grossen 
Dichter,  deren  Ruhm,  strahlend  wie  Gold,  von  Orleans  aus  über 
den  ganzen  Erdkreis  sich  verbreitet,  schenket  mir  euere  Gunst. 
Euch  hat  Gott  auserwählt,  um  das  Gebäude  der  Beredsamkeit 
zu  stützen,  das  in  seinen  Grundfesten  erschüttert  ist;  denn  die 
lateinische  Sprache  stirbt  ab,  der  grünende  Dichtergarten  ist 
ausgedorrt,  ein  rauher  Nordwind  ist  über  die  blumigen  Gefilde 
dahingebraust'  ^)  u.  s.  w. 

Gleichwohl  dürfen  wir  uns  Alexander  nicht  als  einen 
finstern  und  mürrischen  Gelehrten  vorstellen.  Selbst  bei  der 
Behandlung  einer  so  trockenen  Materie,  wie  die  Grammatik 
nun  einmal  ist  und  auch  wohl  stets  bleiben  wird,  wusste  er  hin 
und   wieder    einen   Scherz    anzubringen.      In    dieser    Beziehung 


')    'Non  se  Parnassiis  tibi  conferat  Aurelianis, 
Parnassi  vertex  cedat  uterque  tibi : 
Carmina  Pieridum,  multo  vigilata  labore, 
Exponi  nulla  certius  urbe  reor'. 

Aus  Alexandri  Neckam  de  naturis  reruni  libri  duo,  ed.  a  Th. 
W  r  i  g  H  t  p.  454,  abgedruckt  bei  D  e  1  i  s  1  e  1.  c.  p.  145.  —  A 1  e  x.  Neckam, 
aus  Hartford  in  England  gebürtig,  lelirte  unter  grossem  Beifall  zu 
Paris,  ging  1186  nach  England  zurück,  wurde  regulärer  Chorherr  und 
1215  Abt  des  Augustiner-Ordens  zu  Exester  und  starb  1227  zu  W Or- 
chester auf  einer  Reise.  Seine  Werke  liegen  noch  meist  in  den  eng- 
lischen Bibliotheken,  namentlich  in  Oxford,  begraben.  Vgl.  Zedier, 
Univ.-Lexicon  Bd.  XXIII  S.  1537  f. 

*)  Der  Anruf  ist  aus  der  im  Jahre  1234  zu  Paris  verfassten  Ars 
lectoria  des  Joh.  von  Garlandia  mitgetheilt  von  Scheler  im  Jahrbuch 
f.  rom.  u.  engl.  Lit.  v.  Lemcke  Bd.  VI  (1865)  S.  51  und  daraus  von 
Delisle  1.  c.  p.  145.  Wir  setzen  nur  die  Eingangsverse  hierher,  auf  die 
wir  der  Form  wegen  später  zurückkommen  müssen: 

'Vos,  vates  magni,  quos  aurea  comparat  auro 
Fama,  favete  mihi,  quos  Aurelianis  ab  urbe 
Orbe  trahit  toto  Pegasei  gloria  fontis. 
Vos  Deus  elegit,  per  quos  fundamina  firma 
Astent  eloquii'  etc. 


Charakter  Alexanders  von  Villedieu  XXIX 

sagt  er  selbst  in  der  Vorrede  zu  seinem  nur  bruchstückweise 
erhaltenen  metrischen  Glossar  ^): 

'Digrediens  metas  excedam  saepe  statutas; 
Hie  sunt  inserta  quaedam  plerumque  iocosa, 
Ponere  quae  poterit  vel  non  apponere  scriptor, 
Ut  gratum  fuerit,  vel  non  prodesse  videbit'. 

Auch  in  dem  Doctrinale  finden  sich  mehrfach  solche 
scherzhafte  Wendungen,  z.  ß.: 

'Ante  d  fit  brevis  o,  velut  exodus;   hinc  procul  esto 
Herodes,  et  ei  custodes  sint  sociandi'^). 

Hierher  gehört  auch  wohl  die  hinsichtlich  der  Weit- 
schweifigkeit im  Reden  (macrologia)  gemachte  Bemerkung: 
'prologis  hoc  saepe  videmus'^),  sowie  das  für  die  fehlerhafte 
Wortverbindung  (casosyntheton)  gewählte  Beispiel: 

'Discipulos  caedit  cum  virgis  terga  magister'*) 


Indem  wir  zur  nähern  Besprechung  der  Schriften  Alexan- 
ders übergehen,  glauben  wir  uns  der  Mühe  nicht  überheben 
zu  dürfen,  zuvörderst  die  schon  in  der  Mitte  des  13.  Jahr- 
hunderts aufgeworfene,  in  unserer  Zeit  von  Thurot*»)  ein- 
gehender behandelte  Frage,  was  in  den  Versen  am  Schluss  der 
Einleitung  zum  Doctrinale: 

Tost  alphabetum  minus  haec  doctrina  legetur, 
Inde  leget  malus,  mea  qui  documenta  sequetur; 
Iste  fere  totus  liber  est  extractus  ab  illo'^) 

unter  den  beiden  Alphabeten,  zwischen  welchen  das  Doctri- 
nale im  Gebrauch  eine  Mittelstellung  einnehmen  soll,  zu  ver- 
stehen sei,  an  der  Hand  des  bereits  von  Thurot  benutzten 
Materials  in  Verbindung   mit  einigen   von   uns  aufgefundenen 


^)  Vgl.  darüber  weiter  unten  S.  XXXIX  f.  Die  angezogenen  Verse 
finden  sich  auch  bei  Thurot,  de  Alex.  Doctr.  p.  14. 

^)  Doctr.  V.  2138  sq. 

8)  Doctr.  V.  2398. 

^)  Doctr.  V.  2393. 

^)  In  der  Dissertation:  De  Alex,  de  Villa  Dei  doctr.  p.  10  sqq.  und 
in  den  Notices  et  extraits  p.  29  sqq. 

®)  Doctr.  V.  26  sqq. 


XXX  Einleitung 

Notizen  einer  erneuerten  Prüfung  und  allseitigen  Erörterung  zu 
initerziehen.  Die  Frage  lautet  bestimmter  also:  Sind  die  als 
'malus'  und  'minus  alphabetum'  bezeichneten  Schriften  von 
Alexander  selbst  verfasst,  oder  ist  mit  der  erstem  die  'ars 
minor  Donati',  mit  der  zweiten  das  'malus  volumen  Pris- 
cia ni'  gemeint?  Die  Ansichten  hierüber  waren  nachweislich 
schon  sechzig  Jahre  nach  der  Veröffentlichung  des  Doctrinale, 
also  zu  einer  Zeit,  wo  der  Verfasser  vielleicht  noch  lebte  oder 
doch  noch  nicht  lange  todt  war,  durchaus  getheilt.  Der  Glossator 
des  Codex  Laurentianus  vom  J.  1259  führt  nämlich  beide 
Meinungen  an,  hält  es  jedoch  seinerseits  für  wahrscheinlicher,  dass 
unter  dem  'alphabetum  malus'  nicht  das  Werk  Priscian's, 
sondern  eine  also  betitelte  Schrift  Alexanders  zu  verstehen  sei*). 
Ein  gleiches  Schwanken  mit  vorwiegender  Hinneigung  zu  der 
Annahme  von  zwei  eigenen  Schriften  Alexanders  findet  sich 
in  fast  allen  Glossen  aus  dem  13.  und  14.  Jahrhundert.  Seit 
dem  Beginn  des  15.  Jahrhunderts  hingegen  kommt  die  früher  nur 
vereinzelt  vertretene  Meinung^),  dass  mit  dem  'alphabetum 
minus'  und  'malus'  auf  die  Schriften  Do nat's  und  Priscian's 
hingewiesen  werde,  immer  mehr  zur  Geltung,  und  seit  etwa  der 
Mitte  des  genannten  Jahrhunderts^)  ist  sie  bis  auf  Thurot  die 
allein  herrschende  geblieben. 

Die  letztere  Ansicht  lautet  an  sich  nicht  unwahrscheinlich. 
Abgesehen  davon,  dass  Donat  und  Priscian  derzeit  die  Haupt- 
lehrbücher waren,  jener  für  den  elementaren,  dieser  für  den 
höhern  grammatischen  Unterricht*),  verweist  Alexander  selbst 
hinsichtlich  der  Declination  von  'quis'  und  der  regelmässigen 
Conjugation    ausdrücklich   auf   Donat^);  Priscian    aber    ist 

*)  'Probabilius  videtiir  hoc  intellexisse  actoreni  (sie)  de  quodam  suo 
libro  maiori  alphabeto,  quam  de  maiori  volumine  Prisciani,  et  hoc  est, 
quod  agit  de  eis,  quae  faciunt  ad  quantitatem  artis  grammaticae'. 

^)  So  heisst  es  in  dem  Cod.  Paris.  8153  aus  dem  Anfang  des  14. 
Jahrh.  (Bibl.  d.  Hdschr.  no.  38):  'Post  alphabetum  minus,  i.  e.  post  Dona- 
tum  minorem;  inde  leget  maius,  i.  e.  Priscianum  maiorem,  quod  iste  liber 
est  fere  totus  extractus  ab  illo,  i.  e.  a  maiori  alphabeto,  i.  e.  Prisciano'. 

^)  Vgl.  die  zahlreichen  gedruckten  Commentare  zum  Doctrinale, 
insbesondere  die  viel  aufgelegte  Glosa  notabilis. 

")  Siehe  vorher  S.  XII— XV.  Vgl.  darüber  auch  die  soeben  erschienene 
Abhandlung  von  0.  Kaemmel,  die  Universitäten  im  Mittelalter,  in 
Schmid's  Gesch.  d.  Erz.  Bd.  IL  Abth.  1  (Stuttgart,  Cotta,  1892)  S.  438  f. 

^)  Doctr.  vv.  360  sq.  950. 


Schriften  Alexanders  von  Villedieu  XXXI 

nach  den  von  uns  angestellten  Untersuchungen  thatsächlich 
für  einen  grossen  Theil  des  Doctrinale  die  Quelle  gewesen,  so 
dass  die  Bezeichnung  des  letztern  als  'Auszug  aus  Priscian'  im 
Grossen  und  Ganzen  berechtigt  sein  würde. 

Dennoch  kann  es  keinem  Zweifel  unterliegen,  dass  Alexan- 
der unter  dem  'alphabetum  minus'  und  'malus'  zwei  von  ihm 
verfasste  Schriften  verstanden  wissen  wollte.  In  dieser  Be- 
ziehung macht  schon  ein  Glosse  vom  J.  1276^)  auf  die  zusätz- 
liche Bemerkung  des  Verfassers  aufmerksam:  'mea  qui  docu- 
menta  sequetur',  welche  Worte  im  Zusammenhang  mit  den  vor- 
hergehenden unsers  Erachtens  doch  nur  heissen  können:  'Wer 
sich  an  meine  Lehren  oder  Lehrschriften  halten,  sie  beim 
Unterricht  zu  Grunde  legen  will,  der  soll  das  in  der  angegebenen 
Reihenfolge  thun'.  Was  aber  speciell  das  'alphabetum  malus'  be- 
trifft, so  passt  die  hierauf  bezügliche  Angabe  Alexanders: 
'Iste  fere  totus  liber  est  extractus  ab  illo', 

in  dieser  Allgemeinheit  keineswegs  auf  Priscian's  Werk.  Denn 
wenn  das  letztere  auch  für  einen  grossen  Theil  des  Doctrinale, 
namentlich  den  etymologischen,  als  eigentliche  Quelle  sich 
erweist,  so  ist  doch,  wie  schon  mehrere  der  ältesten  Glossatoren 
mit  vollem  Recht  bemerken^),  etwa  die  Hälfte  thatsächlich  nicht 
aus  Priscian  entnommen.  Insbesondere  hat  der  zweite  oder 
syntaktische  Theil  mit  diesem  Grammatiker  nur  wenige),  das 
umfangreiche  Kapitel  über  die  Quantität  im  dritten  Theile  gar 
nichts  gemein^);  der  letzte  Abschnitt  über  die  Figuren  aber 
beruht  wesentlich  auf  der  ars  maior  des  Donat.  Mithin  kann 
Alexander,  wenn  er  das  Doctrinale  als  einen  'fast  vollständigen' 
Auszug  aus  dem  'alphabetum  malus'  bezeichnet,  das  'malus 
Volumen  Prisciani'  nicht  gemeint  haben. 


')  Cod.  Paris.  8422  (Bibl.  d.  Hdschr.  no.  2). 

■'')  'Sed  tarnen  non  extraxit  (sc.  auctor)  libri  medietatem'  Codd. 
Amplon.  42  et  44  (Bibl.  d.  Hdschr.  no.  8  u.  9),  Cod.  Aurel.  252 
(Bibl.  d.  Hdschr.  no.  3);  vgl.  Thurot,  de  Alex,  doctr.  p.  18. 

^)  'De  regimine  alterius  (sc.  partis)  omnia  sunt  extracta  ab  aliis 
potius  libris  quam  a  maiore  volumine  Prisciani.  Codd.  Ampi.  IL  cc. 
'Dicunt  quidam,  quod  iste  liber  non  est  tractus  a  Prisciano  ab  illa  parte : 
"Hie  iubet  ordo  libri'".  Cod.  Stuttgart.  Q.  58  saec.  XH.  (Bibl.  d. 
Hdschr.  no.  10). 

*)  Vgl.  die  vorhin  angeführte  Glosse  des  Cod.  Laurent.  Näheres 
wird  bei  Besprechung  der  Quellen  des  Doctrinale  mitgetheilt  werden. 


XXXII  Einleitung 

Lassen  schon  die  angeführten  Gründe  die  Annahme  eines 
dem  Doctrinale  zu  Grunde  gelegten  eigenen  Werkes  von  Ale- 
xander gerechtfertigt  erscheinen,  so  wird  diese  Annahme  durch 
ein  anderweitiges  Zeugniss  desselben  Verfassers,  worauf  zuerst 
hingewiesen  zu  haben  das  Verdienst  Thurot's  ist,  vollends  zur 
Gewissheit.  In  der  versificirten  Vorrede  zu  einem  in  dem 
Codex  Parisinus  7682  A  enthaltenen  Glossar  aus  dem  An- 
fang des  13.  Jahrhunderts,  worüber  unten  nähere  Mittheilungen 
folgen  werden,  sagt  Alexander  bezüglich  der  bis  dahin  von  ihm 
verfassten  Werke: 

'Quae  Doctrinali  sunt  scripta  vel  Ecclesiali, 
Libro  cuncta  fere  fuerant  contenta^)  prior e. 
Quae  de  grammatica  sunt  visa  mihi  magis  apta. 
In  Doctrinali  pro  magna  parte  locavi; 
Compotus  et  quidquid  circa  ius  officiumque 
Ecclesiae  dixi,  ponuntur  in  Ecclesiali'. 

Hiermit  bestätigt  der  Verfasser  auf's  deutlichste,  was  er 
in  der  Einleitung  zum  Doctrinale  gesagt  hat:  nämlich,  dass 
der  Stoff  des  letztern  'fast  ganz'  aus  einer  'frühern  Schrift',  die 
er  dort  Alphabetum  malus  nennt,  entnommen  sei,  sowie, 
dass  auf  eben  demselben  Werke  auch  eine  zweite  Schrift  von 
ihm  beruhe,  die  er  Ecclesiale  betitelt.  Auch  für  das  nach- 
folgende Glossar,  heisst  es  gleich  zu  Anfang  des  Prologs,  sei 
jenes  Werk  die  Vorlage  gewesen.  Zugleich  gibt  der  Autor  über 
die  Beschaffenheit  des  'ersten  Werkes'  weitern  Aufschluss, 
indem  er  bemerkt,  dass  es  sich  von  dem  nachfolgenden  (nur 
Bruchstückweise  erhaltenen)  fast  lediglich  durch  die  Form 
unterscheide: 

'Istius  est  operis  eadem  sententia  primo; 
Sed  lamen  in  verbis  multum  variatur  ab  illo, 
Prosaque  quod  dat  ibi,  volo  versibus  hie  reserari 
Ex  magna  parte,  prout  esse  videbo  necesse, 
Auxilioque  metri  levius  poterit  retineri'. 

Auf  Grund  vorstehender  Erörterungen  dürfen  wir  hin- 
sichtlich der  Schriften  Alexanders  Folgendes  feststellen.  Die 
erste  Schrift  desselben  und  zugleich  die  Vorlage  für  die  spätem 

0  otepta  cod. 


Schriften  Alexanders  von  Villedieu  XXXIII 

war  ein  grösseres  Prosawerk,  welches  das  für  den  Clerus 
Wissens werthe  aus  den  Gebieten  der  Grammatik,  der  kirch- 
lichen Zeitrechnung  und  des  canonischen  Rechts  enthielt, 
mithin  eine  Art  christlicher  Encyclopädie  darstellte.  Sollten 
wir  wohl  irren,  wenn  wir  hierin  die  im  Verein  mit  seinen  Studien- 
genossen Ivo  und  Adolphus  zu  Paris  veranstalteten  und  in 
Folge  des  Abganges,  beziehungsweise  Todes  der  Letztern  in 
Alexanders  Besitz  gekommenen  Collectaneen  wiederzuerkennen 
glauben?^)  —  Dass  jenes  encyclopädische  Werk,  welches  in  den 
zuerst  angezogenen  Stellen  aus  dem  Prolog  Alexanders  als  4iber 
prior'  bezeichnet  wird,  das  in  der  Einleitung  zum  Doctrinale 
erwähnte  'Alphabe tum  malus'  enthalten  hat,  kann,  wie 
schon  gesagt,  gar  keinem  Zweifel  unterliegen.  Ob  aber  das  letz- 
tere dem  Umfange  nach  mit  dem  erstem  Werke  sich  deckte, 
der  Titel  'Alphabetum  maius'  also  dem  Gesammtwerke  zukommt, 
wie  Thurot  behauptet ^),  erscheint  uns  mehr  als  zweifelhaft. 
Wir  sind  vielmehr  der  Ansicht,  dass  unter  dieser  offenbar  wegen 
einer  gewissen  alphabetischen  Anordnung  des  Stoffes  gewählten 
Bezeichnung  nur  der  die  Grammatik  betreffende,  in  den  Ein- 
leitungsversen des  Prologs  als  'primum  opus'  bezeichnete  Theil 
des  Sammelwerkes  zu  verstehen  ist.  Zu  dieser  Annahme  führt 
uns  schon  die  Erwägung,  dass  der  Verfasser  des  Doctrinale 
mit  dem  Hinweis  auf  weitere  Hülfsmittel,  welche  vor  und  nach 
jenem  Lehrbuch  der  Grammatik  zu  gebrauchen  seien,  füglich 
doch  nur  solche  Schriften  gemeint  haben  kann,  die  ebenfalls 
lediglich  grammatische  Dinge  behandeln.  Sodann  aber  —  und 
das  ist  der  Hauptgrund  —  wird  in  dem  Codex  Parisinus  7682  A 
das  auf  den  mehrfach  erwähnten  Prolog  folgende,  jedoch  nur 
fragmentarisch  gebotene  metrische  Glossar  also  überschrieben: 
'Incipit  maius  alphabetum  magistri  Alexandri  de  Villa  Dei 
de  expositionibus  dictionum'.  Diese  Ueberschrift  mit  Thurot 
für  falsch  zu  erklären^),  sehen  wir  nicht  den  mindesten  Grund 
ein.  Denn  der  Umstand,  dass  das  metrische  Glossar  laut  Prolog 
aus  dem  'primum  opus',  d.  h.  dem  'Alphabetum  maius^  bearbeitet 
worden  ist,  hinderte  doch  wahrlich  den  Verfasser  nicht,  der 
Neubearbeitung  denselben  Titel  zu  geben;  im  Gegentheil,  nichts 


')  Vgl.  S.  XXII  f. 

^)  De  Alexandri  Doctr.  p.  14;  cf.  Notices  et  extraits  p.  29  et  98. 

»)  De  Alex.  Doctr.  p.  17. 

Munuuieiiti«  Germaiiiae  Paedago^ica  XII  111 


XXXIV  Einleitung 

scheint  uns  natürlicher  als  die  Beibehaltung  desselben  Titels 
für  ein  Werk,  welches  sich  von  dem  Original  nach  der  eigenen 
Angabe  des  Autors  in  der  Vorrede  i)  wesentlich  nur  durch  die 
metrische  Form  unterschied.  (Hierbei  wollen  wir  jedoch  nicht 
unerwähnt  lassen,  dass  in  zwei  Handschriften,  einem  Codex 
Trecensis^)  aus  dem  13.  Jahrb.,  und  einem  Codex  Mar- 
cianus  vom  J.  1435 ^),  welche  einige  Verse  aus  dem  Prolog  zu 
dem  metrischen  Glossar  citiren,  das  letztere  Werk  'Correptio 
Prisciani'  betitelt  wird,  ^quia  correxit  Priscianum  in  multis  locis 
in  illo  libro'.)  Auch  entspricht  der  den  Inhalt  betreffende  Zusatz: 
*de  expositionibus  dictionum'  in  der  mitgetheilten  Ueberschrift 
vollkommen  dem  ersten  Verse  des  Prologs: 

^Vocum  pro  posse  paro  figurata  docere'. 

Uebrigens  bezieht  sich  der  Titel  in  der  oben  bezeichneten 
Pariser  Handschrift  nicht  bloss  auf  die  geringen  Fragmente  des 
versificirten  Glossars,  sondern  diese  bilden  gleichsam  nur 
die  Einleitung  zu  einem  unmittelbar  darauf  folgenden,  144  Sei- 
ten starken,  alphabetisch  geordneten  Glossar  in  Prosa,  dessen 
Thurot  keine  Erwähnung  thut.  Am  Schluss  des  Ganzen  be- 
findet sich  eine  in  mehrfacher  Beziehung  bemerkenswerthe 
Unterschrift,  die  wir  darum  mit  Auflösung  der  zahlreichen 
Compendien  vollständig  hierher  setzen:  'Ego  Alexander  Dei 
misericordia'')  magni  catholici^)  opus  inceptum  peregi. 
Si  autem  aliquibus  catholicis  ad  illud  legendum  operam 
adhibere  placuit,  eos  misericorditer  exoro,  quaerens 
dominum  nostrum  Jesum  Christum,  ut  mei  misercantur 
et  orantes  et  bonorum,  quae  egerint,  me  participem  pro 
amore  Dei  recipientes  mecum  gratias  agant  summae 
Trinitati  simplici  Deo,  Patri  et  Filio  et  Spiritui  sancto, 
quem  adoro,  qui  vivit  et  regnat  Dens  per  omnia  saecula 
saeculorum.  Amen'.  Wir  sind  keinen  Augenblick  zweifel- 
haft, dass  in  diesem  grammatisch -lexicalischen  Werke 
thatsächlich    das    in    der    Einleitung    zum    Doctrinale    gemeinte 


0  Siebe  vorher  S.  XXXII. 

^)  Bibl.  (1.  Hdschr.  no.  19*;  vgl.  Thurot,  Notices  et  extraits  p.  511. 

«)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  89. 

4)  d'i  niTa  Cod. 

^)  ()agni  cath.  Cod. 


Schriften  Alexanders  von  Villedieu  XXXV 

Alphabetum  malus,  und  zwar  zu  einem  geringen  Bruchtheil 
bereits  in  versificirter  Bearbeitung,  vorliegt.  Wenn  dasselbe 
in  der  Schlussschrift  als  'magni  catholici  opus'  betitelt  wird,  so 
vergleiche  damit  die  Bezeichnung  der  Vorlage  für  das  metrische 
Glossar  als  'primum  opus',  sowie  die  Ankündigung  der  versifi- 
cirten  Bearbeitung  selbst  als  eines  'grande  volumen'^).  Den 
Titel  'Catholicon'  wählte  bekanntlich  auch  Johannes  Januen- 
sis  für  sein  etwa  90  Jahre  später  veröffentlichtes  Lexicon, 
welches,  wenngleich  viel  umfangreicher,  mit  dem  in  Rede  stehen- 
den in  der  Anlage  und  Ausführung  grosse  Aehnlichkeit  zeigt.  Das 
ursprüngliche  Alphabetum  malus  soll  übrigens  nach  Angabe 
des  Glossators  des  Codex  Amplonianus  Q  42^) —  und  dieser 
ist  unter  den  zahlreichen  Glossatoren  der  einzige,  welcher  das- 
selbe vor  Augen  gehabt  zu  haben  scheint  —  mit  den  Widmungs- 
worten begonnen  haben:  'Venerabili  in  Christo  patri  ac 
domino'.  Vielleicht  möchte  es  an  der  Hand  dieser  allerdings 
dürftigen  Notiz  in  Verbindung  mit  unsern  vorstehenden  Er- 
örterungen einmal  einem  Forscher  gelingen,  das  Original  wieder 
aufzufinden. 

Wenn  uns  somit  das  Alphabetum  malus  als  das  aus- 
führlichere, das  Doctrinale  ergänzende  und  erläuternde  Lehr- 
buch Alexanders  erscheint,  so  werden  wir  unter  dem  laut 
den  eingangs  angezogenen  Versen  vor  dem  Doctrinale  zu 
lesenden  Alphabetum  minus  ein  von  demselben  Autor  ver- 
fasstes  Elementarbuch  zu  verstehen  haben,  welches  in  alpha- 
betischer Ordnung  die  für  das  Verständniss  des  letztern  unent- 
behrlichen Vorbegriffe  und  Worterklärungen  enthielt.  Von  der 
Existenz  desselben  scheint  wiederum  allein  der  eben  erwähnte 
Glossator  Kenntniss  gehabt  zu  haben,  indem  er  die  Eingangs- 
worte citlrt:  'Lalcorum  idloma  habetur'^). 

Aus  seinem  grössern  encyclopädischen  Sammelwerke,  oder 
genauer  aus  demjenigen  Theile  desselben,  welcher  nach  unserer 
Ansicht  Alphabetum  malus  betitelt  gewesen  ist,  entnahm 
Alexander  zunächst  den  Stoff  zu  seinem  in  Leoninischen  Hexa- 


^)  'De  quovls  genere  rerum  fit  mentio;  sicque 
NuUus  miretur  si  grande  volumen  habetur'. 
2)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  9. 
^)  Vgl.  hierzu  D.octr.  v.  9  u.  vorher  S.  IV  Anm.  1. 


m 


\\v 


XXXVI  Einleitung 

metern  geschriebenen  Doctrinale,  zu  dessen  Abfassung  ihn, 
wie  früher  erwähnt^),  der  Bischof  von  Dol  veranlasst  haben  soll. 
Hinsichtlich  der  Zeit  der  Veröffentlichung  des  Doctrinale 
gehen  die  Angaben  der  Codices  um  ungefähr  ein  Dutzend  Jahre 
auseinander.  In  einer  Florentiner  und  einer  Pariser  Hand- 
schrift aus  dem  13.  Jahrhundert ^)  heisst  es: 

'Anno  milleno  ducenteno  minus  uno 

Doctor  Alexander  venerabilis  atque  magister 

Doctrinale  suum  dedit  in  commune  legendum'. 

Hiervon  weicht  nur  wenig  die  Notiz  ab,  welche  sich  in  einem 
andern  Pariser  Codex  aus  dem  Jahre  1375^)  findet: 

'Anno  millesimo  ducentesimo  compositus  fuit  iste  liber'. 

Um  das  Jahr  1200  lässt  auch  der  Humanist  Despauterius  *)  das 
Doctrinale  verfasst  sein.  Ein  Jahr  später  setzt  die  Veröffent- 
lichung ein  grammatische  Miscellaneen  enthaltender  Codex 
Amplonianus  aus  der  Mitte  des  15.  Jahrhunderts  an^),  indem 
hier  der  erste  der  eben  angeführten  Verse  folgende  F'assung  hat: 

^Anno  milleno  ducenteno  quoque  primo'. 

In  einer  von  Polycarp  Leyser^)  benutzten  Helmstädter 
Handschrift  Jüngern  Datums  lautet  der  Vers  also: 

'Anno    milleno    ducentenoque    noveno'. 

Eine  Baseler  Handschrift  des  15.  Jahrhunderts^),  sowie  ein 
Nürnberger  Druck  vom  J.   1521  ®)  haben  folgende  Variante: 

'Anno  milleno  ducenteno  (juoque  deno'. 

In  Uebereinstimmung  hiermit  liest  man  in  einem  Münchener 
Codex  vom  J.  1462») 

'Alexander  de  Villa  dei  .  .  .  anno  domini 
M^CC^  decimo  suum  doctrinale  composuit'. 

»)  S.  XXIII  f. 

»)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  14  u.  15. 

')  Hibl.  d.  Hdschr.  no.  45.     Die  Notiz  steht  auf  Fol.  I3b. 
*)  Despaiiterii  Ninivitae  comment.  gramm.,  Lugdimi  1563,  p.  411. 
■^)   Siehe   Seh  um,   beschr.   Verz.   d.   Amplon.   Handschr.   Samml.  zu 
Erfurt.  (Berlin  1887)  S.  824.  .    " 

^)  Hist.  poet.  et  poem.  med.  aevi  p.  768, 
0  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  159. 
«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  255. 
»)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  118. 


Schriften  Alexanders  von  Villedieu  XXXVII 

Eine  Pariser  Handschrift  des  14.  Jahrhunderts^)  endlich  variirt 
den  obigen  Vers  also: 

'Anno  milleno  ducenteno  duodeno'. 

Hiernach  dürfen  wir  wohl  unter  Berufung  auf  das  Zeugniss 
der  ältesten  Handschriften  das  Jahr  1199  als  das  Erscheinungs- 
jahr des  Doctrinale  annehmen. 

Alexander  wollte  mit  seinem  versificirten  Doctrinale  zu- 
gleich den  für  die  Einübung  der  Regeln  erforderlichen  Lesestoff 
bieten  und  dadurch  die  Leetüre  eines  gewissen  Maximian 
verdrängen,  dessen  als  'nugae'  bezeichneten  Erzeugnissen  er 
sein  Lehrbuch  mehrfach  ausdrückUch  gegenüberstellt.  So  heisst 
es  in  der  Einleitung  v.  3  sq.: 

'lamque  legent  pueri  pro  nugis  Maximiani 
Quae  veteres  sociis  nolebant  pandere  caris'. 

Und  ebendaselbst  v.  24  sq.: 

Quamvis  haec  non  sit  doctrina  satis  generahs, 
Proderit  ipsa  tamen  plus  nugis  Maximiani'. 

Dass  hiermit  nicht  das  Werk  eines  Grammatikers  Maxi- 
mian, wie  man  wohl  geglaubt  hat^),  sondern  die  schmutzigen 
Producte  des  Dichters  Maximian  aus  Etrurien  gemeint 
sind,  dürfen  wir  nach  den  über  die  Verwendung  der  letztern 
als  Schullectüre  früher  gemachten  Angaben ^)  von  vorn  herein  an- 
nehmen. Uebrigens  geht  dies  auch  aus  gelegentUchen  Aeusse- 
rungen  gleichzeitiger  Schriftsteller,  sowie  aus  den  bezüglichen 
Bemerkungen  in  den  Commentaren  zum  Doctrinale  bis 
herab  zur  ,Glosanotabilis'  aufs  deutHchste  hervor.  So  finden  wir 
in  dem  Eberhard  von  Bethune  zugeschriebenen  Labyrin- 
thus  bei  Erwähnung  der  Elegien  Maximian's  die  Notiz:  'Doctri- 
nale habuit  Maximianum  in  odio'*).  Und  in  dem  Codex  Bar- 
berinus     aus     dem     14.    Jahrhundert^)     heisst     es     geradezu: 


»)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  61. 

^)  Siehe  Angel.  Mai,  Class.  auct.  tom.  V.  p.  XIX,  und  Meyer, 
Anthol.  Lat.  vol.  I.  p.  XXXVI. 

«)  Siehe  S.  XIX  f. 

^)  Vgl.  Thurot,  Academie  des  Inscript.  et  Belles-Lettres.  Comptes 
rendus  des  Seances  de  l'annee  1870.    Nouv.  serie  Tom.  VI.  p.  263. 

">)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  65. 


XXXVIIl  Einleitung 

'Maximaniis  fuit  quidam  magister  poeta,  qui  librum  composiiit, 
qui  sie  incipit:  "Aemula  quid  cessas?'"  etc.  Die  'Glosa  nota- 
bilis'  beantwortet  die  Frage:  'Quare  aiictor  plus  reprehendit 
Maximanum  quam  ceteros  poetas?'  also:  'Quod  Maximianus  in 
senectute  tractavit  de  actu  venereo,  et  hoc  maxime  detestatur 
in  sene'.  Schliesslich  sei  noch  bemerkt,  dass  die  um  das  Jahr 
1500  in  Paris  bei  Stephan.  Hannot  und  Petrus  le  Dru  gedruckte 
Ausgabe  der  Elegien  des  Maximian  auf  dem  Titelblatt  folgende 
Empfehlung  trägt:  'Periucundus,  iuvenum  cpioque  mirum  in 
modum  demulcens  animos  libellus,  quem  Nugarum  Maximiani 
immitis  Alexander  intitulat'^). 

Die  beifällige  Aufnahme,  welche  das  Doctrinale  ohne  Zweifel 
gleich  nach  seinem  ersten  Erscheinen  fand,  veranlasste  Alexander, 
auch  die  übrigen,  die  Berechnung  der  kirchlichen  Feste,  das 
Rituale,  das  canonische  Recht  und  Aehnliches  betreffenden  Theile 
seines  encyclopädischen  Sammelwerkes  in  einem  metrischen  Aus- 
zuge zu  bearbeiten.  Es  geschah  dies  in  dem  ^Ecclesiale'.  Das- 
selbe ist,  soweit  unsere  Nachforschungen  reichen,  nur  noch  in 
dem  bereits  von  Thurot  benutzten  Codex  Parisinus  14927, 
olim  Victorin  US  585,  aus  dem  13.  Jahrhundert  ^)  erhalten  und 
enthält  hier  auf  20  Quartblättern  mit  Einrechnung  der  67  Verse 
des  Prologs^)  1824  Verse.  Die  einzelnen  Abschnitte  haben 
folgende  Ueberschriften: 

De  aedificatione  ecclesiae  (10  V.);  de  treuga  (28  V.); 
de  festis  per  circulum  currentibus  (77  V.);  de  personis  ecclesiae 
et  de  decimis  (129  V.);  de  lanuario  et  eins  accidentibuß 
(160  V.);  de  Februario  et  eins  accidentibus  (201  V.);  de  Martiö 
et  eins  accidentibus  (106  V.);  de  ceteris  mensibus  et  eorum 
accidentibus  (382  V.);  de  historiis  totius  anni  (81  V.);  de 
Septem  horis  diei  (45  V.);  in  quibus  festis  'gloria  in  excelsis' 
decet  cantari  (9  V.);  de  modo  finiendi  coUectas  (17  V.);  de 
^credo'  in  quibus  festis  decet  cantari  (22  V.);  de  praefationibus 


')  Vgl.  Goldast,  praef.  ad  Cataleeta  Ovidii,  und  Wernsdorf, 
poetae  Lat.  min.  Tom.  VI.  1,  p.  229. 

'^)  Codex  membr.  fol.  240.  —  Fol.  164*'  l.  G:  Incipit.  ooolosiale  mägri 
aloxandri  de  villa  dei  (rnhro  rolore).  Hec  ^pphecia  eil  in  ezeohiele  etc.  — 
Fol.  174:  Explicit  ecclcsiale  magri  alexandri  de  villa  dei  .  .  .  Incipit  qdä 
bona  ofeffio  (rtihro  coloi'e). 

3)  Vgl.  darüber  S.  XXVI  f. 


Schriften  Alexanders  von  Villedieu  XXXIX 

(20  V.);  de  ordinationibus  angelorum  (5  V.);  de  aetatibus  mimdi 
(19  V.);  de  octo  beatitudinibus  (9  V.);  de  decalogo  (23  V.);  de 
Septem  vitiis  principalibus  (38  Y.);  de  sphaera  (132  V.);  de 
quatuor  partibus  mundi  (22  V.);  de  tabula  (53  V.). 

Der  Verfasser  stellt  selbst  das  Ecclesiale  als  den  'wahren 
Kalender'  den  Pasti  des  Ovid  gegenüber  ^. 

Was  die  Zeit  der  Abfassung  betrifft,  so  wird  man  a  priori 
annehmen  dürfen,  dass  dem  Ecclesiale,  als  dem  Lehrbuche 
für  den  angehenden  Cleriker,  das  Doctrinale,  als  die  Grund- 
lage für  den  höhern  Unterricht,  vorausging,  dass  mithin  ersteres 
nach  1199  geschrieben  wurde.  So  erwähnt  denn  auch  der  Ver- 
fasser an  den  Stellen,  wo  er  von  diesen  beiden  Werken  spricht, 
zuerst  das  Doctrinale ^).  Für  eine  genauere  Zeitbestimmung 
gibt  der  Abschnitt  'de  treuga'  einigen  Anhalt.  Alexander  spricht 
hier  von  der  Beobachtung  des  Gottesfriedens  bei  den  Nor- 
mannen, und  deutet  auf  den  in  dieser  Beziehung  von  dem 
Herzoge  geleisteten  Eid  mit  den  Worten  hin: 

'Tempore  si  treugae  teneat  quis  monomachiam 
Praesumens  contra  iuramentum  ducis,  illo 
Ex  feodo  debet  amittere  iura  duelli'. 

Nun  aber  gab  es  seit  1202,  in  welchem  Jahre  der  König 
Philipp  August  IL  (1180—1223)  das  bisher  im  Besitze  Eng- 
lands gewesene  Herzogthum  Normandie  direct  der  Krone  von 
Prankreich  einverleibte,  keinen  'Herzog'  der  Normandie  mehr. 
Das  Ecclesiale  ist  mithin  innerhalb  der  Jahre  1199 — 1202  verfasst. 

Nach  Veröffentlichung  des  Ecclesiale  brachte  Alexander 
die  in  dem  Doctrinale  übergangenen  oder  nur  oberflächlich 
berührten  Partieen  seines  grammatisch-lexicalischen  Prosawerkes, 
des  sogen.  Alphabetum  maius,  ebenfalls  in  Verse.  Von  dieser 
Bearbeitung  sind,  wie  schon  bemerkt  ^),  ausser  dem  öfter  an- 
gezogenen Prolog*)  nur  wenige  Fragmente  in  dem  Codex 
Parisinus  7682  A  auf  uns  gekommen.  Ueber  Anlage  und  Inhalt 
des  Ganzen  gibt  jedoch  der  Prolog  hinreichenden  Aufschluss. 


')  Siehe  vorher  S.  XXVIL 
2)  Siehe  S.  XXXII. 
^)  S.  XXXII  f. 

*)  Siehe   S.  XXIX  ii.  S.  XXXII  f.  ff.  —  Derselbe    ist   zu  zwei  Dritt- 
theilen  abgedruckt  bei  Thurot,  de  Alex.  Doctr.  p.  13  sq. 


XL  Einleitung 

Danach  handelte  das  als  'grande  volumen'  bezeichnete  Werk 
in  theils  alphabetischer,  theils  grammatisch-etymologischer  Ord- 
nung über  die  Bedeutung  der  Wörter  und  deren  grammatisches 
Verhältniss,  über  Synonyma,  über  Schreibweise  und  Erklärung 
der  bei  den  Kirchenschriftstellern  vorkommenden  hebräischen 
Personen-  und  Ortsnamen,  sowie  über  gewisse  Fragen  aus  dem 
Gebiete  der  Logik.  Bei  der  Behandlung  dieser  Stoffe,  sagt  der 
Verfasser,  sei  er  öfter  über  das  gesteckte  Ziel  hinausgegangen 
und  habe  Einschiebungen,  meist  scherzhafter  Art,  gemacht,  die 
der  Abschreiber  nach  Belieben  hinsetzen  oder  auslassen  könne. ') 

Eine  so  grosse  Berühmtheit  das  Doctrinale  im  Laufe  der 
Jahrhunderte  erlangt  hat,  ein  so  tiefes  Dunkel  herrschte  hin- 
sichtlich der  übrigen  bislang  besprochenen  Schriften  Alexanders, 
und  zwar  schon  um  die  Mitte  des  18.  Jahrhunderts^).  So 
ist  es  denn  nicht  zu  verwundern,  dass  die  Schriftsteller  der 
spätem  Zeit,  welche  des  Alexander  Erwähnung  thun,  wie  der 
Abt  Trithemius  [1462— 1516]3),  der  Minorit  Lucas  Wadding 
[1588—1657]*),;  der  Polyhistor  Polycarp  Leyser  [1656— 1728]^), 
und  der  Literarhistoriker  P.  A.  Fabricius^),  das  Alp  habet  um 
malus  und  minus,  das  Ecclesiale  und  das  zuletzt  erwähnte, 
von  einigen  Glossatoren  'Correptio  Prisciani'')  betitelte  me- 
trische Glossar  gar  nicht  citiren.  Dagegen  schreibt  Trithe- 
mius dem  Alexander  folgende  weitern  Schriften  zu:  'De  com- 
puto  ecclesiastico.  De  arte  numerandi.  De  sphaera. 
Sermones  et  epistolae  aliquot'.  Leyser  und  Fabricius 
nennen  eine  'Summa  capitum  omnium  bibliorum  utrius- 
que  testamenti'  oder  'Summarium  biblicum',  Ersterer  mit 
Wadding  ausserdem  'Acta  apostolorum  leoninis  versibus 
scripta'.  Man  hat  sich  nach  Thurot's^)  Vorgange  daran  ge- 
wöhnt, diese  Angaben  als  irrthümlich  zu  bezeichnen^),  jedoch, 
wie  wir  sehen  werden,  grossentheils  mit  Unrecht. 


0  Siehe  vorher  S.  XXIX. 

2)  Siehe  vorher  S.  XXX. 

^)  De  Script,  eccles. 

*)  Annales  Minorum. 

^)  Hist.  poet.  et  poem.  medii  aevi  p.  709. 

«)  Bibl.  Lat.  med.  et  inf.  aet.  I.  68. 

')  Siehe  vorher  S.  XXXIV. 

«)  De  Alex.  Doctr.  p.  19  sq.;  Notiees  et  extraits  XXII,  2  p.  29  sq. 

*)  So  N  eudeoker,  das  Doctrinale  des  Alex,  de  Villa-Dei,  a.  a.  0.  S.  6. 


Schriften  Alexanders  von  Villedieu  XLI 


Der  'Coraputus  ecclesiasticus',  in  einer  Glosse  des 
Codex  Trecensis  1142  aus  dem  13.  Jahrh. '),  sowie  des 
Codex  Marcianus  XIII,  1  vom  J.  1435  ^)  als  'Computus  metri- 
cus'  erwähnt,  begegnet  uns  unter  dem  Titel:  'Compotus  ma- 
gistri  Alexandri  de  Villa  Dei'  in  dem  Codex  Bodleianus 
K.  D.  22;  unter  der  Ueberschrift:  'Alexandri  de  Villa  Dei 
massa  compoti'^)  in  dem  Codex  Vaticanus  3110  und  dem  Codex 
Parisinus  7420  A;  mit  der  Unterschrift:  'Massa  compoti  vel 
ecclesiasticus  compotus  sive  volgaris,  quem  magister  Alexander 
de  Villa  Dei  metrice  composuit'  in  dem  Codex  Parisinus  18505; 
ohne  Angabe  des  Verfassers  in  den  Codices  Parisini  7420  B  und 
7477,  sowie  in  dem  Codex  Eng  eiber  gensis  319*).  Die  in 
Prosa  geschriebene  Vorrede  beginnt  in  sämmtlichen  Hand- 
schriften also:  'Licet  modo  in  fine  temporum  plures  constet 
haberi  Codices,  qui  de  arte  calculatoria  videantur  posse  suffi- 
cere,  delicatis  tamen  lectoribus'  etc.  Der  versificirte  Tractat 
zerfällt  in  folgende  Abschnitte:  De  calendario.  De  cunctis 
terminis.     De  solari  cyclo.     De  lunari  cyclo  et  epactis. 

Die  von  Trithemius  'de  arte  numerandi'  betitelte  Schrift 
wird  in  den  oben  erwähnten  Glossen  unter  der  Bezeichnung 
'Algorismus'  dem  Alexander  beigelegt.  Wir  finden  sie  in  dem 
Codex  Parisinus  7420  A  mit  der  Schlussschrift:  'Explicit  al- 
gorismus  editus  a  magistro  Alexandro  de  Villa  Dei';  in  dem 
Codex  Harleianus  3902,  dem  Codex  Erlangensis  168,  sowie 
in  den  Codices  Paris ini  7420  B  und  7477  ohne  Bezeichnung  des 
Autors.  Einen  Druck  von  diesem  mathematischen  Lehrgedichte 
führt  Panzer 5)  an;  in  unserm  Jahrhundert  ist  dasselbe  nach 
dem  erwähnten  Codex  Harleianus  neu  herausgegeben  von  dem 
Engländer  J.  Orchard  Halliwell^).    Die  Eingangsverse  lauten: 

'Haec  algorismus  ars  praesens  dicitur,  in  qua 
Talibus  Indorum  fruimur  bis  quinque  figuris.' 

^)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  19*;  vgl.  Thurot,  Notices  et  extraits  p.  512. 

2)  Bibl.  d.  Hdschr.  no,  89. 

^)  Diesen  Titel  hat  der  Verfasser  selbst  seinem  Gedichte  gegeben, 
indem  er  in  der  Vorrede  schreibt:  'Cum  de  pluribus  operibus  vel  libris 
aliorum  liber  iste  colligatiir,  sicut  de  multis  laminis  aeris  in  conflatorio 
una  massa  efficitur,  ideo  librum  istum  volui  vocari  massam  compoti', 

*)  Siehe  Gottwald,  catal,  manu  Script,,  qui  asservantur  in  Bibl, 
Monast,  0,  S.  B.  Engelbergehsis  in  Helvetia  (Frib.,  Herder,  1891), 

^)  Annal,  typogr,  IV.  81, 

«)  Rara  Mathematica  (London  1839)  p.  73—83. 


XLII  Einleitung 

Die  Abhandlung:  'de  sphaera',  welche  Trithemius  dem 
Alexander  beilegt,  ist  als  besondere  Schrift  —  ein  also  betitelter 
Abschnitt  kommt  bereits  in  dem  Ecclesiale  vor^)  —  enthalten 
in  dem  Codex  Erlangensis  267 ^).  Dieselbe  beginnt  mit  den 
Worten :  'Tractatum  de  sphaera  X  capitulis  distinguimus,  agentes 
primo  quid  sit  sphaera,  quid  centrum,  quid  axis  sphaerae,  quid 
sit  polus,  quid  sint  sphaerae  et  quae  sit  forma  mundi'  etc. 

Was  die  von  Trithemius  erwähnten  'Sermones'  anlangt,  so 
wird  bei  Panzer*)  ein  'Sermo  doctissimi  viri  Alexandri  de 
Villa  Dei'  ohne  Druckort  und  Jahr  citirt.  Friedrich  Haase  hat 
ein  im  Jahre  1496  gedrucktes,  nur  vier  Blätter  umfassendes 
Exemplar  in  Besitz  gehabt*),  und  ich  selbst  habe  irgendwo  — 
die  betreffende  Notiz  ist  mir  leider  abhanden  gekommen  —  einen 
undatirten  Druck  eingesehen.  Das  sonderbare  Schriftchen  hat  mit 
Alexander  nur  in  so  weit  etwas  zu  schaffen,  als  es  eine  Anzahl 
Verse  aus  dem  Doctrinale  bringt,  die  alsdann  allegorisch  er- 
klärt und  zu  einer  Art  Moralpredigt  in  deutscher  Sprache  ver- 
arbeitet werden. 

Ganz  ähnlich  verhält  es  sich  mit  dem  'Tractatulus  de 
accentibus  quarundam  dictionum  in  psalterio  secundum 
Alexandrum  in  tertia  parte,  sacerdotibus  multum  neces- 
sarius',  von  welchem  uns  ein  Druck  ohne  Ortsangabe  (Köln, 
Quentell)  aus  dem  Jahre  1492  vorliegt.  Wie  schon  aus  dem  Titel 
ersichthch,  werden  hier  die  Regeln  Alexanders  über  den  Accent, 
wie  sie  im  dritten  Theile  des  Doctrinale  gegeben  werden,  auf 
eine  Reihe  von  Psalmen  nach  der  Uebersetzung  der  Vulgata 
zu  Nutz  und  Frommen  der  Geistlichkeit  angewendet. 

Das  von  Leyser  und  Fabricius  erwähnte  'Summarium 
biblicum'  ist  in  dem  Codex  Engelbergensis  119  [13.  Jahrh.J"'), 
den  Codices  Monacenses  14094,  17279  [14.  Jahrb.],  7662  [15. 
Jahrb.],   den  Codices  Amploniani  F.  7,  Q.  28%    Q.  79,  Q.  151 


»)  Siehe  S.  XXXIX. 

^)  Siehe  Fr.  Pfeiffer,  Beiträge  z.  Kenntniss  alter  Bücher  u,  Hdschr. 
(Hof,  1788)  S.  228  f. 

«)  Annal.  typogr.  IV.  81. 

*)  Siehe  Haase,  de  med.  aevi  stud.  phil.  p.  24. 

'')  Siehe  Gottwald  a.  a.  0. 


Schriften  Alexanders  von  Villedieu  XLIII 

[14.  Jahrh.]'),  einem  Codex  Rotomagensis^)  und  anderswo  mehr- 
fach erhalten.    Es  besteht  aus  212  Versen,  welche  also  beginnen: 

^Sex.  prohibet.  peccant.  Abel.  Enoch.  archa  fit.  intrant»). 
'Flebunt.  ad  cenam.  surgunt.  sponsam.  venio  iam'. 

Wir  sehen  durchaus  nicht  ein,  weshalb  man  die  biblischen 
Memorialverse,  als  deren  Verfasser  die  meisten  der  eben  ge- 
nannten Handschriften  ausdrücklich  Alexander  de  Villa  Dei 
bezeichnen,  demselben  absprechen  will.  Die  von  Knoke*)  und 
Grotefend^)  gegen  dessen  Autorschaft  vorgebrachten  Gründe 
sind  nicht  stichhaltig. 

Das  bei  Wadding  und  Leyser  erwähnte  Gedicht:    ^de^ 
actis    apostolorum'    ist    uns    nicht    zu    Gesicht    gekommen 
Fabricius^)  schreibt   dasselbe  dem  Petrus  Riga  zu,   wie  uns 
scheint,  mit  vollem  Recht:  wenigstens  trägt  der  letzte  Abschnitt 
von  dessen  Aurora  diese  Ueberschrift ^). 

Von  den  'Epistolae',  deren  Trithemius  Erwähnung  thut, 
ist  nichts  bekannt. 

Wenn  wir  zum  Schluss  einen  Rückblick  auf  die  literarische 
Thätigkeit  Alexanders  werfen,  so  sehen  wir  dieselbe  sich  auf 
alle  Wissensgebiete  erstrecken,  deren  Kenntniss  nach  den  da- 
maligen Begriffen  von  dem  Cleriker  oder  —  was  angesichts 
der  engen  Verbindung,  in  welcher  das  geistliche  und  geistige 
Leben  jener  Zeit  standen,  dasselbe  ist —  von  dem  Gebildeten  über- 
haupt gefordert  wurde.  Wenden  wir  uns  nunmehr  im  Beson- 
dern dem  Werke  zu,  welches  unter  den  literarischen  Erzeug- 
nissen nicht  nur  Alexanders,  sondern,  wie  man  kühn  behaupten 
darf,  des  ganzen  spätem  Mittelalters,  die  grösste  Berühmtheit 
und  weiteste  Verbreitung  erlangt  hat. 


*)  Vgl.  Seh  um,  beschr.  Verz.  der  Amplon.  Hdschr.-Samml.  zu  Erfurt 
(Berlin  1887)  S.  7,  309,  415. 

2)  Siehe  Catal.  gen.   des  Manuscr.  des  bibl.  de  France.  Tom,  I.  p.  3. 

')  Die  Verse  werden  durch  Interlinear- Glossen  erklärt;  der  erste 
also :  Sex  dies,  prohibet  Deus  ligniim  vitae.  peccant  primi  parentes.  Abel 
occiditiir.  Enoch  transfertur.  archa  fit  a  Noe.  intrant  archam. 

*)  In  Kehr's  pädag.  Blatt.  IV,  II  196. 

^)  Erinnerungsblätter  an  das  500  jähr.  Jubelfest  des  Lyceums  zu 
Hannover  S.  36. 

8)  Bibl.  Lat.  med.  et  inf.  aet.  I  236. 

0  Siehe  Codex  Gottingensis  saec.  XIII.  Theol.  107,  fol.  157—167. 


XLIV  Einleitung 


III.    Das  Doctrinale. 

1.    Verbreitung  desselben.     Handschriften  und  Drucke, 

Text  und  Glossen. 

Ueber  die  Verbreitung  des  Doctrinale  dürften  die  noch 
vorhandenen  Manu  Scripte  und  Drucke  desselben  wohl  den 
besten  Aufschluss  geben.  Das  Verzeichniss  der  von  uns  auf- 
gefundenen Handschriften  des  Doctrinale,  beziehungsweise 
einzelner  Theile  desselben,  sowie  der  Commentare  oder  Glos- 
sen, soweit  sie  separat  und  nicht  in  Verbindung  mit  dem  Text 
auftreten,  umfasst  mit  Einschluss  von  vier  während  des  Druckes 
eingeschalteten  Codices  228  Nummern.  Von  diesen  gehören  nach 
ausdrücklicher  Datirung  oder  nach  unserer  Schätzung  28  dem 
13.  Jahrb.,  58  dem  14.  Jahrb.,  144  dem  15.  Jahrb.  und  3  dem 
16.  Jahrb.  an.  Trotz  der  grossen  Zahl  kann  selbstverständlich 
das  Verzeichniss  auf  Vollständigkeit  keinen  Anspruch  machen. 
Wir  sind  im  Gegentheil  fest  überzeugt,  dass,  wenn  es  möglich 
wäre,  alle  öffentlichen  und  insbesondere  die  zahlreichen  Kloster-, 
Stifts-  und  Privat-Bibliotheken  Europas  daraufhin  zu  durch- 
suchen, die  Zahl  der  noch  erhaltenen  Manuscripte  sich  ganz 
bedeutend,  vielleicht  um  das  Doppelte,  wenn  nicht  Dreifache, 
erhöhen  würde. 

Was  die  Herkunft  der  verzeichneten  Codices  betrifft,  so 
lässt  sich  dieselbe  in  vielen  Fällen  nicht  näher  bestimmen. 
Indessen  dürfen  wir  unter  Berücksichtigung  der  ursprünglichen 
oder  jetzigen  Aufbewahrungsorte  derselben,  vielfach  auch  mit 
Berufung  auf  diesbezügliche  Notizen  in  den  Handschriften  selbst 
mit  einiger  Sicherheit  annehmen,  dass  etwa  zwei  Drittel  der 
Gesammtzahl  in  Deutschland  entstanden  oder  doch  von 
deutscher  Hand  geschrieben  sind.  Um  hier  nur  die  reich- 
haltigsten Bibliotheken  zu  nennen,  sei  bemerkt,  dass  das  Bene- 
dictiner-Stift  Melk  über  20,  die  Amplonianische  Samm- 
lung zu  Erfurt  ungefähr  die  gleiche  Anzahl,  die  Plofbiblio- 
thek  zu  Wien  13  und  die  Staatsbibliothek  zu  München 
einige  40  Codices  besitzt,  die  nachweislich  zum  weitaus  grössten 
Theile  aus  alten  deutschen  Klöstern  stammen. 

Während  das  Handschriften  -  Verzeichniss  naturgemäss 
lückenhaft  ausfallen  musste,  glauben  wir  für  unser  Verzeichniss 


DasDoctrinale.  Verbreitung  desselben.  Handschriften  u.  Drucke  XLV 

der  Drucke  eine  annähernde  Vollständigkeit  in  Anspruch  nehmen 
zu  dürfen,  wenigstens  hinsichtlich  der  in  deutschen  Ländern 
erschienenen  Ausgaben.  Das  Verzeichniss  enthält  mit  Hinzu- 
rechnung von  12  nachträglich  eingefügten  Drucken  279  Nummern, 
von  denen  163  der  Zeit  der  Wiegendrucke  (bis  1500)  ange- 
hören. Die  Gesammtzahl  würde  eine  bedeutend  höhere  ge- 
worden sein,  wenn  wir  nach  der  bei  den  Bibliographen  unserer 
Zeit  üblich  gewordenen  Weise  die  vielen  datirten  und  auch  un- 
datirten  T heildrucke  einzeln  aufgeführt  und  nummerirt  hätten, 
anstatt  dieselben,  soweit  sie  sich  als  zu  einer  Gesammtau s- 
gabe  gehörig  herausstellten,  unter  einer  Nummer  zusammen- 
zufassen, ein  Verfahren,  welches  wir  für  unsere  Zwecke  vor- 
ziehen  zu  sollen  geglaubt  haben. 

An  der  Herstellung  dieser  Drucke  haben  sich  weit  über  100 
Pressen,  unter  ihnen  gar  manche  der  ältesten  und  berühm- 
testen, während  eines  Zeitraums  von  nahezu  120  Jahren  betheiligt. 

Die  bis  gegen  das  Jahr  1480  erschienenen  Ausgaben  sind 
sämmtlich  aus  oberitalienischen  Officinen  hervorgegangen. 
Von  den  beiden  ersten  Drucken  wurde  der  eine  nach  unserer 
Annahme  in  Venedig  von  Videlin  von  Speyer,  dem  Bruder 
des  Venetianer  Prototypographen  Johannes  von  Speyer,  um 
das  Jahr  1470,  der  andere  in  dem  nahe  gelegenen  Treviso 
im  Jahre  1472  zweifellos  von  Gerhard  (van  de  Lys)  von 
Flandern,  dem  Begründer  der  Buchdruckerkunst  in  der  ge- 
nannten Stadt,  veranstaltet^).  Weitere  Drucke  entstanden  in 
den  folgenden  Jahren  bis  gegen  Ausgang  des  15.  Jahrhunderts 
in  Venedig,  Mailand,  Mondovi  (Mens  Regalis),  Parma, 
Vicenza,  Bologna,  Toscolano  am  Guarda-See,  sowie  in  der 
an  der  Grenze  gelegenen  Bischofsstadt  Trient^).  Vor  allen 
Druckerstätten  nimmt  Venedig  nicht  bloss  in  dem  genannten 
Zeitraum,  sondern  bis  gegen  Ende  der  zwanziger  Jahre  des 
16.  Jahrhunderts  den  ersten  Rang  ein:  von  den  hier  veran- 
stalteten Ausgaben  zählen  wir  23  auf.  —  Wie  die  ältesten,  so 
sollten  auch  die  jüngsten  Drucke  in  Oberitalien  erscheinen. 
In  Brescia  ging  das  Doctrinale  noch  in  den  Jahren  1550,  1568, 


0  Bibl.  d.  Drucke  no.  1  u.  2. 

^)  Bezüglich  dieser,  sowie  der  folgenden  allgemeinern  Angaben  ver- 
weisen wir  auf  unsern  Index  bibliogr. 


XLVI  Einleitung 

1572   und    1588   aus    den  Pressen  des  Ludwig  Britannicus, 
Jacob  Britannicus  und  Polycretus  Turlinus  hervor. 

Seit  1480  wurde  das  bereits  in  Italien  vielfach  von  deut- 
schen Typographen  hergestellte  Lehrbuch  Alexanders  auch  in 
Deutschland  und  in  den  damals  dazu  gehörigen  Nieder- 
landen gedruckt.  Spätestens  in  das  genannte  Jahr  fällt  näm- 
lich eine  undatirte  Ausgabe,  welche  wir  der  Presse  des  Lucas 
Brandis  in  Lübeck  zuschreiben  zu  sollen  glauben^).  Einige 
Jahre  später  ging  das  Doctrinale  aus  der  berühmten  Officin  von 
Richard  Paffraet  in  Deventer  zum  ersten  Male  hervor^); 
es  wurde  daselbst  bis  zum  Jahre  1511  wenigstens  achtund- 
zwanzigmal  aufgelegt.  Von  1489 — 1511  veranstaltete  Jacob 
von  Breda,  der  zweite  Drucker  jener  Stadt,  15  Auflagen. 
In  Zwoll  erschien  der  erste  Druck  im  Jahre  1485  bei  Peter 
Os  van  Breda^);  diesem  folgten  daselbst  1504  Arnold  und 
Wilhelm  van  Kempen  mit  weitern  Ausgaben.  Im  J.  1486 
kam  das  Doctrinale  nachweislich  zum  ersten  Mal,  und  zwar  in 
zwei  Drucken,  zu  Basel  bei  Nicolaus  Kesler  und  einem  un- 
genannten Typographen  heraus*).  Im  Jahre  1487  erschien  es 
zu  Strassburg  und  Ulm  ohne  Angabe  des  Druckers,  zu  Nürn- 
berg bei  Friedrich  Creusner  und  zu  Antwerpen  bei  Ger- 
hard Leeu.^)  In  dasselbe  Jahr  fällt  auch  höchst  wahrscheinlich 
der  erste  Kölner  Druck  mit  der  in  der  Folge  so  berühmt, 
beziehungsweise  so  berüchtigt  gewordenen  'Glosa  notabilis', 
ohne  Zweifel  hervorgegangen  aus  der  Presse  des  dortigen  Proto- 
typographen  Ulrich  Zell  aus  Hanau*^).  Aus  dem  Jahre  1488 
haben  wir  bereits  sieben  in  deutschen  Officinen  hergestellte 
Ausgaben  zu  verzeichnen:  drei  Strassburger,  zwei  De v en- 
terer und  je  eine  Kölner  und  Antwerpener').  Von  da  an 
mehren  sich  dieselben  von  Jahr  zu  Jahr.  Aus  den  verschie- 
denen Pressen  Köln's  gingen  bis  1515  mindestens  33  Drucke 
hervor:  4   derselben   veranstaltete  der    eben   genannte   Ulrich 


')  Bibl.  d.  Drucke  no.  11. 

=»)  Bibl.  d.  Drucke  no.  25  u.  26. 

•^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  28. 

*)  Bibl.  d.  Drucke  no.  30  u.  32. 

')  Bibl.  d.  Drucke  no.  34.  36.  37.  38. 

«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  41. 

0  Bibl.  d.  Drucke  Nr.  42.  46.  47.  45.  52.  44.  51. 


Das  Doctrinale.    Verbreitung  desselben  durch  den  Druck     XL VII 

Zell  bis  1494;  17  Heinrich  Quentell  von  1489—1504:  4  Jo- 
hannes Koelhoff  von  1495 — 1502;  5  die  Söhne  Quentell's 
von  1506—1508;  3  Martin  von  Werden  von  1508—1515.  Die 
Zahl  der  in  Deventer  bei  Richard  Paffraet,  Jacob  van 
Breda,  Dietrich  van  Borne  und  Albert  Paffraet  in  den 
Jahren  1487 — 1521  erschienenen  Ausgaben  beläuft  sich  auf 
wenigstens  48.  Die  Baseler  Officinen  von  Nicolaus  Kesler, 
Michael  Furter,  Jacob  von  Pforzheim  und  Adam  Petri 
von  Langendorf  lieferten  bis  zum  Jahre  1519  etwa  20,  die 
Strassburger  Druckereien  von  Martin  Flach,  Johannes 
Pryss,  Mathias  Hupfuff  und  Renatus  Beck  bis  1516  minde- 
stens 16  Ausgaben.  Ebensoviele  gingen  in  etwa  demselben 
Zeitraum  aus  den  Nürnberger  Pressen  von  Friedrich 
Creusner,  Georg  Stöchs  von  Sulzbach,  Anton  Koberger, 
Caspar  Hochfeder,  Hieronymus  Hoelzel,Wolfgang  Huber 
und  Jodocus  Gutknecht  hervor.  Die  Leipziger  Drucker 
Jacob  Tann  er,  Conrad  Kacheloven,  Melchior  Lotter, 
Baccalarius  und  Wolfgang  aus  München,  sowie  ein  Un- 
genannter veranstalteten  bis  1525,  soweit  uns  bekannt  geworden, 
15  Ausgaben.  In  Antwerpen  erschienen  bei  Gerhard  Leeu, 
Heinrich  Eckert  von  Homberg,  Dietrich  Martens, 
Michael  Hillen  van  Hochstraten  und  Wilhelm  Vorster- 
man  bis  1512  10  Drucke.  In  Reutlingen  lieferten  Michael 
Greyff  und  Johannes  Omar  oder  Otmar  von  1489 — 1492 
5  Ausgaben.  In  Pforzheim  und  Tübingen  gingen  aus  den 
Officinen  des  bekannten  Thomas  Anselmi  aus  Baden  in  den 
Jahren  1508 — 1514  immerhin  6  Drucke  hervor.  In  Hagenau 
erschien  das  Doctrinale  1492,  1495  und  1498  bei  Heinrich 
Gran;  in  Ulm  1487,  wie  schon  vorhin  angegeben,  bei  einem 
ungenannten  Drucker  und  1498  bei  Johann  Schaeffler;  in 
Metz  1500,  1504  und  1508  bei  Caspar  Hochfeder;  in  Erfurt 
1504  bei  Wolfgang  Schenk;  in  Augsburg  1511,  1514  und 
1521  bei  Johann  Schoensperger  und  bei  Sylvius  Otmar; 
in  Wien  1518  bei  Johann  Singrenius. 

Was  Frankreich  betrifft,  so  wurde  das  Doctrinale  bereits 
im  Jahre  1479  zu  Lyjon  von  Johann  Fabri  gedruckt^).     Vier      f'^^       ^ 
Jahre  später  erschien  die  erste  Pariser  Ausgabe  bei   Ulrich    ^j/^i^L^^^). 


')  Bibl.  d.  Drucke  m  10.  y/' 


h^f    f^XjT 


XLVm  Einleitung 

Gering  aus  Constanz'),  dem  Begründer  der  Typographie  in 
der  Hauptstadt  Prankreichs.  Aus  den  Jahren  1488  und  1489 
sind  zwei  Lyoner  Drucke  und  ein  Pariser  zu  verzeichnen; 
die  erstem  veranstaltete  Johann  du  Pre  (de  Prato),  den 
letztern  Petrus  Levet^).  Von  da  an  blieb  Paris  die  Haupt- 
druckerstätte. Aus  den  verschiedenen  Officinen  dieser  Stadt  gin- 
gen, soweit  unsere  Nachforschungen  reichen,  bis  1514  16  Drucke 
hervor,  davon  zwei  aus  der  berühmten  Presse  des  Humanisten 
Jodocus  Badius  Ascensius,  der  selbst  Erläuterungen  zum 
Doctrinale  geschrieben  hat^).  Vereinzelte  Drucke  erschienen 
zu  Ronen  und  zu  Troyes*). 

Aus  England  sind  nur  wenige  Ausgaben,  und  zwar  nur 
solche  aus  dem  Anfange  des  16.  Jahrhunderts  bekannt.  Gegen 
1503  erschien  das  Doctrinale  in  London  bei  Wynkyn  de 
Werde ^)  und  in  den  Jahren  1505,  1513  und  1516  bei  Richard 
Pynson  daselbst^). 

Bezüglich  Polens  sind  vier  Ausgaben  zu  unserer  Kenntniss 
gekommen,  die  augenscheinlich  für  die  Krakauer  Schulen  be- 
stimmt waren:  die  erste  wurde  im  Jahre  1500  zu  Leipzig,  die 
zweite  1504  muthmasslich  zu  Metz,  die  beiden  letzten  wurden 
1510  und  1517  zu  Krakau  selbst  gedruckt^). 

Aus  Spanien,  sowie  aus  Dänemark,  Schweden  und 
Norwegen  sind  uns  keine  Drucke  bekannt  geworden.  Dass 
jedoch  auch  in  diesen  Ländern  das  Doctrinale  im  Gebrauch 
gewesen  ist,  darf  man  von  vorn  herein  als  sicher  annehmen. 
Uebrigens  lässt  sich  dies  hinsichtlich  Spaniens  auch  aus  der 
Bezugnahme  des  Grammatikers  Aelius  Antonius  Nebrisse n- 
sis^)  auf  Alexander  schliessen,  und  wird  für  die  nordischen 


')  Bibl.  d.  Drucke  no.  21. 

^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  48.  56.  57. 

^)  Bibl.   d.   Drucke  no.  204  u.  260.     lieber  Jod.  Bade  u.  seinen 
Commentar  zum  Doctrinale  siehe  w.  u.  S.  LXVI. 

<)  Bibl.  d.  Drucke  no.  80.  81.  198. 

^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  180. 

«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  189.  236.  246. 

')  Bibl.  d.  Drucke  no.  158.  184.  228.  247. 

®)  In  dessen  Grammatica  (Granatae  1582)  heisst  es  z.  B. : 
'Hebraeae  voces  plerumque  in  fine  acuuntur, 
Non  tarnen  et  semper,  quia  saepe  in  fine  gravantur, 
Id  quod  Alexander,  deceptus  forte,  putavit.' 


Das  Doctrinale.  Verbreiturif»-  desselben  an  den  Universitäten     XLIX 

Staaten  durch  die  Anführungen  bei  Nyerup')  und  Munter^) 
ausdrückhch  bestätigt. 

Fügen  wir  zu  den  vorstehenden  bibhographischen  Nach- 
weisungen über  die  Verbreitung  des  Doctrinale  eine  Reihe  den 
Gebrauch  desselben  an  bestimmten  Lehranstalten  betreffende 
Notizen  hinzu,  indem  wir,  abgesehen  von  den  Universitäten, 
hauptsächlich  die  Schulen  Deutschlands   berücksichtigen. 

Dass  das  Lehrbuch  Alexanders  bereits  im  13.  Jahrhundert 
an  den  Pariser  Schulen  gebraucht  worden  ist,  wird  durch  eine 
von  Morand  mitgetheilte  Glosse  bestätigt. ^)  Im  Jahre  1328 
wurde  dasselbe  neben  dem  später  noch  zu  erwähnenden  Grae- 
cismus  des  Eberhard  von  Bethune  an  der  Universität 
Toulouse*),  1366  an  der  Pariser"^),  1386  an  der  Heidel- 
berger"), 1389  an  der  Wiener^)  Hochschule  statutengemäss 
vorgeschrieben.  Desgleichen  gehörten  laut  den  Acten  der 
betreffenden  Artistenfacultäten  Lectionen  über  das  Doctrinale, 
beziehungsweise  über  einzelne  Theile  desselben,  zu  den  ob- 
ligatorischen Vorlesungen  an  den  Universitäten  Erfurt^), 
Leipzig^),  Freiburg '0),  Ingolstadt^*)  und  Tübingen'^).  Dass 
auch  an  denjenigen  Hochschulen,  welche  das  Doctrinale  nicht 
ausdrücklich  verlangten,  gleichwohl  über  dasselbe  gelesen  wurde, 
dafür  haben  wir  zum  Theil  positive  Zeugnisse,  theils  dürfen 
wir  solches  mit  gutem  Grunde  voraussetzen.  So  stellte  an  der 
ältesten  Universität  des  deutschen  Reiches,  der  zu  Prag,  kaum 


^)  Librorum,  qiii  ante  reformationem  in  scholis  Daniae  praelege- 
bantur,  notitia  (Hafniae,  1784)  p.  1 — 24. 

^)  Kirchengesch.  von  Dänemark  und  Norwegen.  2.  Theil  (Leipzig, 
1831)  S.  974. 

^)  Siehe  vorher  S.  XXIII,  Anm.  7. 

*)  Thurot,  de  Alex.  Doctr.  p.  49;  Notices  et  extraits  p.  102. 

^)  Thurot,  de  Alex.  Doctr.  p.  48;  Notices  et  extr.  1.  c. 

6)  Th orbecke,  die  älteste  Zeit  der  Univ.  Heidelberg:  1386—1449 
(Heidelb.,  1886)  S.  74,  Anm.  209;  Hautz,  Gesch.  d.  Univ.  Heidelb.  11346, 
Urk.  v.  J.  1386. 

')  Kink,  Gesch.  d.  k.  Univ.  zu  Wien  (1854)  II  188 f. 

®)  Weissenborn,  Akten  d.  Erfurter  Univ.  II  148. 

®)  Statuten bücher  d.  Univ.  Leipzig  S.  326,  346  u.  a.  a.  0. 

^^)  Schreiber,  Gesch.  d.  Univ.  zu  Freiburg  I  46. 

")  Prantl,  Gesch.  d.  Ludwig-Max.  Univ.  zu  Ingolstadt,  Lands- 
hut, München  I  35. 

12)  Roth,  Urk.  z.  Gesch.  d.  Univ.  Tübingen  S.  377  u.  416. 

Mouuinenta  Gerinaiiiae  Paeilagogira  XII  IV 


L  Einleitung 

40  Jahre  nach  ihrer  Errichtung  ein  Professor  Helmhold  'Quaestio- 
nes  de  arte  granmiatica  Donati,  Prisciani,  Alexandri  de  Villa 
Dei'  an,  welche  uns  in  einer  Handschrift  vom  Jahre  1390  er- 
halten sind.*)  Hinsichtlich  der  Kölner  Hochschule  genügt  wohl 
der  Hinweis  auf  die  den  'Dunkelmänner-Briefen'  zufolge  von 
dem  dortigen  Professor  Gerhard  von  Zutphen  verfasste 
'Glosa  notabilis'2)  zum  Doctrinale. 

Von  deutschen  Klosterschulen,  an  denen  der  Gebrauch 
dieses  Lehrbuches  entweder  ausdrücklich  bezeugt,  oder  auf 
Grund  der  in  den  betreffenden  Bibliotheken  vorhanden  ge- 
wesenen oder  noch  vorhandenen  Manuscripte  und  Drucke 
angenommen  werd(^n  darf,  nennen  wir  die  Benedictiner-Stifte 
Melk3),  St.  Gallen^),  Einsiedeln-'),  Tegernsee''),  St.  Peter 
in  Salzburg'),  Lambach*^),  Kremsmünster''),  Admont'"), 
Schotten  in  Wien''),  St.  Emmeran  in  Regensburg '^)^ 
Weiblingen  bei  Ulm'^),  St.  Eucharius  bei  Trier'*),  St. 
Michael  in  Lüneburg '•'^j;  die  Augustiner -Chorherren -Stifte 
St.  Florian"'),  Klosterneuburg  "')  und  Bordes  ho  Im  im- 
weit  Kiel'*^),  sowie  die  Cölestiner-Abtei  zu  Metz'»). 


')  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  51. 

^)  Siehe  darüber  w.  u.  S.  LXIV  f. 

^)  Ueher  die  dortige  an  Handschriften  und  Drucken  des  Doctrinale 
überaus  reiche  Bibliothek  siehe  unsere  Indices  bibliogr. 

*)  Bibl.    d.    Hdschr.    no.   26.   64.   98.    UX).   204;    Bibl.   d.   Drucke 
no.  27.  30.  142.  177.  224. 

'  ^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  194.  195.  265. 

«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  12.  66.  70. 

')  Bibl.   d.   Hdschr.   no.  129;    Bibl.   d.   Drucke   no.  55.  77.  118. 
186.  210.  219. 

«)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  101.202;  Bibl.  d.  Drucke  no.  76.  84.  134. 

»)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  207;  Bibl.  d.  Drucke  no.  237. 

"^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  115. 

")  Bibl.  d.  Drucke  no.  164.  167.  172. 

''')  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  125. 

'■■')  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  95. 

")  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  201. 

"^)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  203. 

'«)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  139;     Bibl.  d.  Drucke  no.  75.  200;    vgl. 
Czernj^  die  Klosterschule  von  St.  Florian  (Linz,  1873)  S.  34. 

")  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  130. 

'^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  11. 

'^)  Hibl.  d.  IMschr.  no.  74. 


Das  Doctrinalc.  Verbreitung  desselben  in  den  Schulen  Deutschlands    LI 


Unter  den  nicht  klösterlichen  Schulen,  an  denen  das 
Doctrinale  nachweislich  dem  Unterrichte  zu  Grunde  gelegt 
worden  ist,  sind  vor  allen  die  beiden  iVnstalten  zu  nennen, 
welche  am  Ausgang  des  15.  und  zu  Anfang  des  16.  Jahr- 
hunderts als  die  eigentlichen  Pflanzstätten  des  Humanismus  in 
Norddeutschland  weitaus  im  höchsten  Ansehen  standen:  die 
Schule  des  Alexander  Hegius  in  Deventer  vmd  die  mit  den 
Namen  Rudolf  von  Langen  und  Johannes  Murmellius  für 
immer  verknüpfte  Domschule  zu  Münster.  Wie  wenig  Hegius, 
der  Altvater  des  Humanismus  am  Niederrhein,  der  Lehrer  und 
Führer  der  meisten  damaligen  Gelehrten  des  nördlichen  Deutsch- 
lands auf  der  neuen  Bahn,  an  eine  Abschaffung  des  Doctrinale 
dachte,  geht  aus  dem  Zeugnisse  eines  seiner  letzten  Schüler, 
des  Mönches  Butzbach,  hervor,  dem  zufolge  der  unter  dem 
Namen  des  Johannes  Synthen,  eines  Mitarbeiters  des  Hegius, 
in  zahlreichen  Ausgaben  erschienene  Commentar')  zum  Doctri- 
nale von  dem  Letztern  mitverfasst  worden  ist.^)  Was  Münster 
betriff't,  so  veranstaltete  der  erste  Rector  der  von  Rudolf  von 
Langen  reorganisirten  Domschule,  Timann  Kern n er,  unmittelbar 
nach  Antritt  seines  Amtes  im  Jahre  1500  eine  neue  Ausgabe 
des  Doctrinale  mit  weitläufigem  Commentar^),  und  Murmel- 
lius, unstreitig  der  hervorragendste  unter  den  Münster'schen 
Humanisten  und  später  einer  der  entschiedensten  Gegner  Ale- 
xanders, trug  damals  kein  Bedenken,  zu  dem  Kemner' sehen 
Werke,  sowie  noch  gegen  1508  zu  dem  Commentar  des  Torren- 
tinus^j  in  Zwoll  ein  Empfehlungsgedicht  zu  schreiben.^) 

Wenn  sonach  die  beiden  berühmtesten  Anstalten  an  der 
Wende  des  15.  Jahrhunderts  mit  dem  Doctrinale  noch  nicht  ge- 
brochen hatten,  so  dürfen  wir  daraus  mit  vollem  Recht  schliessen. 


\)  Siehe  darüber  w.  u.  S.  LXV  f. 

^)  Butzbach,  bei  Krafft  u.  Cr ecelius,  Beiträge  z.  Gesch.  d. Huma- 
nismus, Heft  I  (Biberfeld,  1870)  S.  34.  Derselbe  fügt  hinzu,  es  sei  unter 
den  beiden  Männern  die  Vereinbarung  getroffen,  dass  das  Werk  den 
Namen  dessen  tragen  sollte,  der  zuerst  aus  dem  Leben  scheiden  würde. 

3)  Siehe  darüber  w.  u.  S.  LXVII  f. 

*)  Siehe  darüber  w.  u.  S.  LXIX  f. 

^)  Das  Gedicht  zu  Kemner 's  Ausgabe  findet  sich  theilweise  ab- 
gedruckt in  meiner  Biographie  des  Murmellius  (Freiburg,  1880)  S.  37, 
Anm.;  das  zu  dem  Commentar  des  Torrentinus  siehe  bei  Krafft  und 
Cr  ecelius,  Beiträge  z.  Gesch.  des  Hum.,  Heft  H  (Elberfeld,  1875)  S.  39. 

IV 


LH  Einleitung 

dass  die  Verwendung  dieses  Lehrbuches  in  den  übrigen  Schulen 
Deutschlands  wenigstens  bis  zum  Beginn  des  16.  Jahrhunderts 
eine  allgemeine  war.  Ausdrücklich  bezeugt  wird  der  Gebrauch, 
zum  Theil  weit  über  die  angegebene  Zeit  hinaus,  von  den  Dom- 
schulen zu  Osnabrück')  und  Würzburg^),  von  den  städtischen 
Schulen  zu  Schlettstadt^),  Crailsheim^),  Stuttgart^),  Ulm'*), 
Memmingen^),  Nördlingen^),  Nürnberg"),  Bayreuth'*^),  Wien 
[St.  Stephanschule]  1'),  Breslau  [Schule  zu  St.  Maria  Magda- 
lena]'^),  Dresden  [Kreuzschule]'^),  Bautzen'*),  Görlitz''^),  Lieg- 
nitz"*),  Annaberg''),  Marienburg"^),  Nordhausen'")  u.  a. 

^)  Hartinann,  Beiträge  z.  Gesch.  d.  Scliulw.  in  Osnabrück,  im 
Progr.  d.  dort.  Gymn.  1861. 

^)  Scliepss,  Mag.  Petri  Poponis  colloquia  de  scholis  Herbipolens. 
p.  12  sqq.;  vgl.  Neu  deck  er,  das  Doctrinale  d.  Alex.  a.  a.  0.  S.  7,  Anni.  78. 

•■')  Röhr  ig,  d.  Schule  z,  Schlettstadt,  in  Illgen's  Zeitschr.  f.  hisl. 
Theol.  Bd.  IV,  2,  S.  218  ff;    Paiilsen,  Gesch.  d.  gelehrten  Unterr.  S.  111. 

'')  Schulordn.  v.  1480,  in  Birlinger's  Allemannia  III  247;  vgl. 
Nendecker  a.  a.  0.  S.  2  u.  8. 

^)  K.  Pia  ff,  Versuch  einer  Gesch.  d.  gel.  Unterr.  in  Württemberg, 
S.  25;  Frey,  Beiträge  z.  Gesch.  d.  deutsch.  Schulw.  im  Mitielalt.,  im 
Progr.  d.  Gymn.  zu  Rössel  1878,  S.  10. 

^)  Veesenmeyer,  de  schola  Lat.  Ulmana  (1818);  Paulsen  a.a.O. 
S.  110;  vgl.  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  95. 

^)  Reichenhart,  die  lat.  Schule  zu  Memmingen,  i.  d.  Neuen  Jahrb. 
f.  Phil.  u.  Pädag.  Bd.  CXXXII  (1880)  S.  228  ff;    Paulsen  a.  a.  0.  S.  169  f. 

^)  Bcyschlag,  Versuch  einer  Schulgesch.  Nördlingens  (1773)  Bd.  II 
S.  30  ff'.;  Paulsen  a.  a.  0.  S.  108. 

•  ®)  Heerwagen,    zur   Gesell,   d.    Nürnberger   Gelehrtenschulen   von 
1485  —  1622,  im  Progr.  der  dort.  Studienanstalt  1860,  S.  6;  Paulsen  S.  107. 

'")  Schulordnung  v.  J.  1464,  im  Archiv,  f.  Gesch.  u.  Alterthumsk. 
des  Obermainkreises  Bd.  T,  Abth.  1  S.  86. 

")  Scliulordnung  v.  J.  1446,  bei  Tomaschek,  Geschichtsq.  der 
Stadt  Wien  II  53  ff.,  u.  bei  Paulsen  S.  791. 

'')  Bibl.  d.  Hdschr.  no.99;  vgl.  Heppe,  d.  Schulw.  i.  Mittelalter  S.25. 

'■'')  Mittli.  d.  Dir.  Dr.  Meltzer  daselbst.  Vgl.  Job.  Müller,  d.  Anfange 
d.  Sachs.  Schulw.,  im  Archiv  f.  bächs.  Gesch.  v.  Ermisch  Bd.  VIII  (1887)  S.  249. 

'*)  Knauthe,  von  d.  Schulbüchern,  welche  a.  d.  oberlaus.  Schulen 
vor  d.  Reform,  gelesen  wurden,  S.  6. 

"•)  Kämmel,  Rückbl.  auf  d.  Gesch.  d.  Gynm.  zu  Zittau,  im  Progr.  des 
dort.  (iymn.  1876,  S.  4;  Neudecker  a.  a.  0.  S.  8  Amn.  91. 

"^)  Kraffert,  Gesc^h.  d.  Gymn.  zu  Liegnitz,  im  Progr.  des  dortigen 
Gymn.  18(59,  S.  5. 

'0  Vgl.  Progr.  d.  (Jymn.  zu  Meissen   1843,  S.  46. 

'")  Frey,  Beiträge  a.  a.  O.  S.  11. 

'•')  FörstcMiiann,  Nachrichten   v.  d.  Schulen   zu  Nordhausen,  S.  15. 


Das  Doctrinale.     Frühzeitige  Interpolation  desselben  LIII 

Es  ist  selbstverständlich ,  dass  ein  Schulbuch  wie  das 
Doctrinale  während  eines  mehr  als  dreihundertjährigen  Ge- 
brauches mannigfache  Veränderungen  erfahren  musste.  Der 
Verfasser  selbst  scheint  bereits  übele  Erfahrungen  in  der 
Behandlung  des  Textes  seitens  der  Glossatoren  gemacht  zu 
haben.  Denn  in  der  Vorrede  zu  seiner  metrischen  Bearbeitung 
des  Alphabetum  maius  sieht  er  sich  veranlasst,  die  Benutzer 
seines  Buches  zu  bitten,  ihre  etwaigen  Zusätze  oder  Erläuterungen 
^nicht  in  die  Textzeilen  zu  setzen,  sondern  mündlich 
vorzutragen,  oder  doch  ausserhalb  des  Textes  auf  dem 
Rande  anzubringen';  denn: 

'Si,  quodcumque  velit,  addat  lector  seriei, 
Non  poterit  libri  certus  sie  textus  haberi''). 

Die  hiernach  von  Alexander  befürchtete  Interpolation 
seiner  Unterrichtsbücher  erfuhr  das  Doctrinale  kaum  50  Jahre 
nach  seinem  Entstehen  in  ausgedehntem  Masse.  Eine  solche 
Ueberarbeitung  ist  uns  in  drei  Handschriften  aus  dem  13.  Jahr- 
hundert, dem  Codex  Laurentianus  Plut.  XXV,  Sin.  Cod.  5,  dem 
Codex  Parisinus  14745  und  dem  Codex  Arundelianus  394, 
bekannt  geworden ^).     Die  Einleitungsverse  lauten: 

'Informans  pueros  et  doctrinale  reformans, 
Quae  prosunt,  forme  sub  metri  paupere  forma. 
Oblatrat  livor  stolidus,  ridet  puerilis. 
Obstat  simplicitas,  inscitia  nuda  reclamat, 
Ne  quaedam  intereant,  studio  correcta  fideli. 
Sed  licet  aegrotent,  qui  non  fundantur  in  istis: 
Scribere  clericulis  paro  doctrinale  novellis'  etc. 

Am  Schluss  findet  sich  nach  dem  letzten  Verse  des  Doctrinale: 

^Quos  tres  personas  in  idem  credo  deitatis', 

folgender  Zusatz: 

'Qua  sator  aeternus  serit  et  gerit  omnia,  per  quem 
Fecit  Alexander  opus  hoc,  quo  lima  Johannis 
Implet  defectus  operis.     Dent  huic  operosi 


^)  Die  betreffenden  Verse   sind   abgedruckt  bei   Thurot,   de  Alex. 
Doctr.  p.  21. 

2)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  20.  21.  22. 


LIV  Einleitung 

Lectores  operam,  libri  plantaria  servent, 
Ne,  quod  corrigitur,  detractio  subtrahat  ulla. 
Exiguas  plantas  manus  indiscreta  revellit'. 

Der  Interpolator  Johannes  ist  der  betreffenden  Glosse 
des  Codex  Laurentianus  zufolge  Johannes  von  Gar- 
landia.^)  Dieser  Johannes,  von  Geburt  ein  Engländer,  hatte 
zuerst  in  Oxford  unter  dem  Philosophen  Johannes  von 
London,  darauf  in  Paris  unter  Alanus  von  Lille  (de  Insu- 
lis,  f  1202)  studirt  und  hier  naeh  der  hauptsächlich  von  Stu- 
denten bewohnten  Strasse  den  Beinamen  de  Garlandia  an- 
genommen. Von  1229 — 1232  war  er  Lehrer  der  Grammatik 
an  der  neu  gegründeten  Universität  Toulouse;  alsdann  begab 
er  sich  wieder  nach  Paris.  Er  starb  im  Jahre  1252  oder  kurz 
nachher 2).  Die  Angabe  der  eben  bezeichneten,  vielleicht  gleich- 
zeitigen, jedenfalls  noch  dem  18.  Jahrhundert  angehörigen 
Handschrift,  dass  er  der  Corrector  oder  vielmehr  Interpolator 
des  Doctrinale  sei,  gewinnt  durch  verschiedene  Erwägungen 
an  Glaubwürdigkeit.  Mag  auch  unter  den  W(>rken  dieses  frucht- 
baren Schriftstellers,  soweit  sie  uns  durch  Haureau  und 
Scheler  bekannt  geworden  sind,  eine  Bearbeitung  des  Lehr- 
bu(;hs  von  Alexander  nirgends  ausdrücklich  erwähnt  sein,  so 
finden  wir  in  denselben  doch  mehr  als  einen  Beweis  dafür, 
dass  er  sich  mit  dem  Doctrinale  beschäftigt  hat,  imd  zwar 
hauptsächlich,  um  es  zu  kritisiren.  So  wirft  er  in  einer  seiner 
ersten  Schriften  Alexander  vor,  dass  er  das  Kapitel  über  di(^ 
Praeterita  und  Supina  anderweitig  entlehnt  habe  —  was 
dieser  übrigens  in  der  Vorrede^)  ott'en  bekennt  — ,  und  sagt  in 
satirischer  Anspielung  hierauf  von  sich  selbst:  'Non  allen a 
carmina  t ran s plante'*).    Wie  eine  Glosse  zu  seiner  'Ars  lec- 


>)  Sicht!  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  20. 

^)  Vgl.  Dictionary  of  National  Biugraphy  Vol.  XII  p.  486—439; 
A.  F.  G  rati  on- A  rn  ou  It,  Jean  de  Gariando,  doctcin'-icgcnt  do  gram- 
mairc  a  l'universite  de  Toulonso  (Revue  de  Toidouse  18()B.  ft'vr.  1);  Hist. 
Hit.  de  ia  France,  Tom.  XXI  p.  869,  XXII  j).  11  —  95;  Scheler,  trois  traites 
de  lexicogr.  lat.  (Jahrh.  f.  roinan.  u.  engl.  Lit.  von  L.  Lemcke,  Bd.  VI 
p.  141  — 162);  Haureau,  Notices  sur  les  oeuvres  authentiques  ou  supposees 
de  Jean  de  Garlande  (Notices  et  extraits.  Tom.  XX VII,  2  p.  1— 8()). 

•'')  Doctr.  V.  16. 

*)  Bei  Haureau,  Notices  sur  les  oeuvres  de  Jean  de  Garlande  p.  53. 


I 


Das  Doctrinale.     Frühzeitige  Interpolation  desselben  LV 

toria'  besagt,  schrieb  er  diesen  Tractat,  sowie  sein  'Compen- 
d i u m'  und  die  'C 1  a v i s  c o m p e n d i i'  hauptsächlich  zur  Ergänzung 
('ad  suppletionem')  des  Doctrinale  und  des  Graecismus,  welche 
beide  unzureichend  seien  ^).  Die  enthusiastische  Lobpreisung  der 
Hochschule  von  Orleans  und  deren  Lehrer  zu  Anfang  der  erst- 
genannten, im  Jahre  1234  verfassten  Abhandlung  stellt  sich  nach 
Form  und  Inhalt  als  eine  beabsichtigte  Entgegnung  auf 
das  von  Alexander  in  dieser  Beziehung  gefällte  Verdam- 
mungsurtheil^)  dar.  Wie  in  der  Einleitung  zu  dem  inter- 
polirten  Doctrinale,  so  nennt  sich  der  Verfasser  auch  hier 
bloss  Johannes 3);  auch  hier  spricht  er  von  dem  'livor  puerilis', 
welcher  seine  Schriften  zu  verdunkeln  suche  "^);  auch  hier  findet 
man  ähnliche  Wortspiele^)  wie  in  den  vorhin  mitgetheilten  Ein- 
leitungsversen. 

Trotz  der  hohen  Meinung,  die  Johannes  von  Garlandia 
von  sich  und  seinen  Werken  hegte,  und  die  er  in  den  Worten 
ausspricht : 

'Me  vivente  meis  applaudit  gratia  dictis, 
Parisiusque  meam  gaudet  celebrare  camenam'*') 

wollte  es  ihm  offenbar  nicht  gelingen,  das  Doctrinale  zu 
verdrängen,  und  so  entschloss  er  sich,  dasselbe  wenigstens 
zu  'reformiren'.  Und  das  hat  er  denn  auch  ganz  gründlich 
besorgt.  Die  an  dem  Doctrinale  vorgenommenen  Aenderun- 
gen  sind  grösser,  als  es  nach  den  Einleitungsworten  scheinen 
sollte.  Gleich  nach  dem  Prooemium  Alexanders  folgt  eine 
Einschiebung  von  16  Versen,  die  eine  Definition  der  'vox' 
(nach  Priscian)  enthalten  ^).     Auch  sonst  begegnen  uns  häufige 


^)  Vgl.  Sc  heier,  trois  traites  etc.  1.  c.  p.  50. 

2)  Siehe  S.  XXYII  f. 

^)  'Mille  dncentenis  ter  denis  qnatuor  annos 

Coniungas  annis,  sunt  edita  scripta  Johannis'. 

*)  'Quamvis  saepe  stilum  livor  puerilis  obumbret'. 

^)  Vgl.  die  S.  XXVIl,  Anm.  1  angezogenen  Verse,  sowie  die  weiteren 
von  Scheler  a.  a.  0.  S.  51  u.  von  L.  Delisle,  les  ecoles  d'Orleans  (Annuaire- 
Bulletin  d.  1.  soc.  de  l'hist.  de  France,  Tom.  VIII  p.  145)  mitgetheilten  Stellen. 

^)  Bei  Seheier  und  Delisle  a.  a.  0. 

^)  'Vox  definitur  aer  tenuissimus  ictus, 

Aut  vox  sensibile  proprium  describitur  auris'  etc. 


LVl  Einleitung 

Zusätze'),  Textänderungen ^)  und  Streichungen.  Insbesondere 
sind  die  zahlreichen  unvollständigen  Verse  des  Doctrinale 
entweder  vervollständigt,  beziehungsweise  umgestaltet,  oder 
aber  kurzer  Hand  gestrichen  ^).  Bei  dieser  Gelegenheit  be- 
merken wir  bezüglich  der  von  Thurot*)  bestrittenen  Echt- 
heit solcher  Halbverse,  dass  sich  dieselben,  allerdings  mehr 
oder  weniger,  in  sämmtlichen  Handschriften,  die  uns  zu 
Gesicht  gekommen  sind,  von  dem  Codex  Laurentianus 
aus  dem  Jahre  1259  angefangen  bis  auf  die  jüngsten  Codices 
des  15.  .Jahrhunderts  herab,  vorfinden  und  auch  zum  grossen 
Theile  in  die  Drucke  übergegangen  sind.  Wenn  derartige  Verse 
hin  und  wieder  bereits  in  den  ältesten  Manuscripten  vervoll- 
ständigt erscheinen,  so  ist  dies  eben  nach  dem  Vorgange  und 
unter  dem  Einflüsse  unsers  Interpolators  geschehen,  wie  wir  in 
dem  textkritischen  Theile  unserer  Ausgabe  in  zahlreichen  Fällen 
genau  nachzuweisen  in  der  Lage  waren. 

Im  Uebrigen  hat  Johannes  von  Garlandia  mit  seinem  're- 
formirten  Doctrinale'  kein  besonderes  Glück  gehabt.  Das  beweist 
schon    hinlänglich   die   verhältnissmässig    äusserst  geringe   Zahl 


')   Wir  fülircii   nach   dem  Codex  Anindel.   folgende  Zusätze  zu 
den  ersten  800  Versen  an: 

'Tunc  longatur  in  e,  sed  a  debeo  hreviare'  {nach  r.  85) 
"Sextus   in   a  vel  in  e  primae  longatur  uterque'  {nach  v.  86) 
'Haec  animatorum  sunt  discernentia  sexunr  {nach  v.  42) 
*Onis  hal)ct  Dido,  sed  inis  habet  ipsa  cuj)ido'  {nacli  v.  102) 
T^ar  proprimn  dat  ris:  si  mas  sit,  die  sotularis'  {nach  r.  181) 
'Dedecor  adicias,  eupias  soeiare  trioorpor'  {nach  v.  141) 
'Adde  hasim,  li^xim,  r(>nsim  fr'y,  nee  non  et  orexim'  {nach  v.  225) 
'Et  basis  illorum  numero  vult  associari'  {nach  v.  229) 
'Consors,  eonsortis  dat  ium,  si  mobile  liat, 
Virgilio  teste  ieneant  consortia  tecta'  {nach  v.  270) 
*)  Beispielsweise  sind  vv.  240— 242  hier  folgendermassen  umgestaltet: 
'Quod  fit  in  al  vel  in  ar,  normam  servabit  eandem ; 
Cum  lare  sal  demas,  sed  far,  ])ar  i  vel  e  ponat; 
Sed  Ibrmare  iubar  |)er  e  dieas,  addito  nectar.' 
•')  Was  die  Completirung   unvollständiger  Verse  betrifft,  so  ver- 
weisen wir   auf  den    texikritischen  Theil  unserer  Ausgabe,    worin  die  be- 
treffenden Zusätze  hinreichend  berücksichtigt  sind.     Von    den    'exiguae 
plantae,  quas  manus  indiscreta  revellit',  führen  wir  nach  dem  Cod. 
Arundel.  folgende  Halbverse  an,  ohne  jedoch  damit  die  Sache  erschöpfen 
zu  wollen:    vv.  105.  192.  899.  8f)7.  KMf).  1749.  1878.  1881.  1951.  1959. 
*)  De  Alex.  Doctr.  p.  22  s(i.,  p.  24  adnot.  1. 


Das  Doctrinale.  Verhältniss  d.  Handschr.  ii.  Drucke  zu  einander    LVII 


der  davon  auf  uns  gekommenen  Handschriften.  Von  einzelnen 
Stellen  abgesehen,  ist  man  ihm  weder  in  den  zahlreichen  Ein- 
schiebungen,  noch  in  den  Streichungen  gefolgt.  Ueberhaupt 
sind  die  an  dem  Doctrinale  in  der  Folgezeit  vorgenommenen 
Aenderungen,  wenn  sie  auch  an  sich  keineswegs  unbedeutend 
erscheinen,  niemals,  selbst  nicht  in  der  Zeit  der  Herrschaft  des 
Humanismus,  so  tiefgreifend  und  umfassend  gewesen  als  die  des 
Johannes  von  Garlandia.  Dazu  war  offenbar  das  Ansehen  Alexan- 
ders zu  gross,  oder,  um  mit  dem  Interpolator  zu  reden,  der  'livor 
stolidus'  und  die  'nuda  inscitia'  zu  tief  in  den  Geistern  eingewurzelt. 

Wenn  wir  von  den  eingangs  bezeichneten  Codices  des 
'reform.irten'  Doctrinale  absehen,  so  zeigen  die  übrigen  Hand- 
schriften aus  dem  13.  Jahrhundert,  soweit  wir  sie  haben  ver- 
gleichen können,  eine  bemerkenswerthe  Ueberein Stimmung 
des  Textes.  Grössere  Abweichungen,  namentlich  Ergänzungen 
unvollständiger  Verse,  begegnen  uns,  und  zwar  im  Allgemeinen 
gleichmässig,  in  den  Codices  des  14.  Jahrhunderts.  Im  15.  Jahr- 
hundert mehren  sich  die  Interpolationen  und  gehen  so  in  die 
Drucke  über,  die  dann  im  Laufe  der  Zeit  immer  mehr  Zusätze 
erfahren.  Eine  solche  relative  Gleichförmigkeit  der  Texte  in 
den  verschiedenen  Zeiträumen  setzt  voraus  —  was  übrigens  bei 
einem  Schulbuche  auch  ganz  natürlich  ist  — ,  dass  eine  Hand- 
schrift der  andern,  ein  Druck  dem  andern  als  Original  gedient 
hat,  welches  dann  sammt  den  jeweiligen  Zusätzen  und  Aenderun- 
gen einfach  copirt  worden  ist.  Und  in  der  That  stellt  sich  die 
Abschrift  oder  der  Abdruck  in  nicht  seltenen  Fällen  als  mit 
solcher  Treue  oder  vielmehr  Gedankenlosigkeit  ausgeführt  dar, 
dass  wir  darin  sogar  die  Schreib-  oder  Druckfehler  und 
sonstige  offenbare  Versehen  der  Vorlage  wiederfinden^). 

Aus  einem  derartigen  Abhängigkeitsverhältniss  der  Hand- 
schriften und  Drucke  aber  folgt  zugleich,  dass  für  eine  kritische 
Ausgabe  des  Doctrinale,  wie  wir  sie  zu  liefern  unternommen  haben, 
im  Wesentlichen  nur  die  ältesten  Manuscripte  massgebend  sein 
konnten,  und  dass  die  spätem  Handschriften  und  vollends  die 
Drucke  als  für  die  Peststellung  des  Textes  wenig  belangreich 
ausser  Betracht  bleiben  durften.  Wenn  wir  gleichwohl  die 
ersten    Druckausgaben    zur    Vergleichung    mit    herangezogen 


0  Vgl.  die  S.  LIX,  Anm.  5  angeführten  Beispiele. 


LVIII  Einleitung 

haben,  so  glauben  wir  hiermit  mehr  der  Sitte  der  Herausgeber 
als  einem  wirklichen  Bedürfniss  entsprochen  zu  haben.  Im 
Folgenden  seien  einige  nähere  Notizen  über  das  von  uns  für 
die  Textkritik  benutzte  Material  gegeben. 

Unserer  Ausgabe  ist  in  erster  Linie  der  Codex  Lauren- 
tianus  Plut.  XXXIV,  47  vom  J.  1259 ^)  zu  Grunde  gelegt.  Der- 
selbe ist,  wie  u.  a.  die  Erklärung  von  V.erussa'  (cerusa)  durch 
'blanchet'  zeigt  ^),  französischen  Ursprungs.  Aus  der  mu"  hier 
vorkommenden  Erwähnung  der  normannischen  Stadt  A  v  r  a  n  c  h  e  s^) 
dürfen  wir  wohl  des  Nähern  schliessen,  dass  die  Handschrift  in  der 
Normandie,  vielleicht  in  der  genannten  Stadt  selbst,  in  der  ja 
der  Verfasser  des  Doctrinale,  wenn  nicht  den  grössten  Theil  seines 
Lebens,  so  doch  nachweislich  seine  letzten  Tage  verbracht  hat*), 
entstanden  ist.  Wenn  wir  von  der  Vervollständigung  einer  aller- 
dings ziemlich  beträchtlichen  Anzahl  von  Halbversen  absehen, 
wobei  sich  der  Einfluss  des  Johannes  von  Garlandia  geltend 
gemacht  hat^),  so  haben  wir  in  diesem  Codex  jedenfalls  einen  von 
dem  ursprünglichen  nur  wenig  verschiedenen  Text  vor  uns. 

Als  der  genannten  Handschrift  am  nächsten  stehend,  sind 
die  drei  Codices  Amploniani  Q.  34,  42,  44''),  sämmtlich  aus 
dem  13.  Jahrhundert')  und,  wie  anzunehmen  ist,  deutscher 
Herkunft,  zur  Collation  benutzt  worden.  Sie  stimmen,  wie  unter 
einander,  so  mit  dem  Codex  Laurentia niis  ansser  in  den  un- 
vollständigen Versen,  die  sich  in  ihnen  zum  grössten  Theile 
erhalten  haben,  im  Grossen  und  Ganzen  überein. 

'Weiterhin  ist  der  aus  dem  Kloster  Z wiefalten  stammende 
und  jedenfalls  noch  im  13.  Jahrhundert  geschriebene  Codex 
Stuttgardiensis  Poet,  et  Phil.  Q.  58^)  herangezogen  worden. 
Dieser  bietet  schon  grössere  Abweichungen  im  Text,  sowie  hin 
und  wieder  fremdartige  Zusätze. 


')  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  1. 

»)  Siehe  Doctr.  v.  2181)  adnot. 

•"^)  Siehe  Doctr.  v.  1346  und  vorher  S.  XXVI. 

*)  Siehe  S.  XXV  f. 

*)  Vgl.  z.  B.  die  Varia  lectio  ad  vv.  141.  20().  2l<).  270.  272.  29(). 
368.  547.  576.  586.  619.  650.  658.  677.  888.  1024.  1927.  1933.  1935.  19()4  all.  11. 

«)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  7.  8.  9. 

^)  Seh  um,  heschr.  Verz.  d.  Ainplon.  Hdschr.-Sammlung  zu  Erfurt 
S.  320,  datirt  den  Cod.  Q.  44  aus  der  ersten  Hälfte  des  14.  Jahrh. 


)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  10. 


Das  Doctrinale.  Verhältniss  der  benutzten  Handschr.  u.  Drucke     LIX 

Ihm  steht  der  anscheinend  gegen  Ende  des  13.  Jahr- 
hunderts angefertigte  Codex  Palatinus  Vaticanus  1764') 
ziemlich  nahe.  Der  Schreiber  stammte  der  Schlussbemerkung 
zufolge  aus  der  zur  Diöcese  Lütt  ich  gehörigen  flämischen  Stadt 
St.-Truiden,  franz.  St.-Trond;  er  begann  die  Abschrift  als 
Rector  der  dortigen  Schule  —  vorher  war  er  in  gleicher  Eigen- 
schaft zu  Nivelles,  einem  südlich  von  Brüssel  gelegenen 
Städtchen,  thätig  gewesen  —  und  vollendete  sie  als  Leiter 
der  Schule  St. -Anianus  in  Orleans.  Der  Codex  hat  mehrfach 
deutsche  Interlinearversionen,  z.  B.  cotex  =  rind,  medicus  =  artz, 
sedulus  =  emsig;  in  einer  Randglosse  von  derselben  oder  doch 
von  gleichzeitiger  Hand  werden  die  verschiedenen  'genera 
farciminum'   aufgezählt,    als    Leberwurst,    blutwurst,   bratwurst'. 

Der  an  letzter  Stelle  benutzte  Codex  Marcianus  Vene- 
tus  Class.  XII,  cod.  CIX^),  ebenfalls  im  13.  Jahrhundert,  und 
zwar  in  Ober  Italien,  vielleicht  in  Venedig  selbst  geschrieben^), 
ist  den  zuletzt  besprochenen  Handschriften  zwar  nahe  verwandt, 
hat  aber  auch  mehrfach  charakteristische  Lesarten  und  Zusätze. 

Auf  dieser  Handschrift  oder  —  was  uns  wahrscheinlicher 
dünkt  —  auf  einer  hier  und  da  mit  spätem  Zuthaten  versehenen 
Copie  derselben  beruhen  augenscheinlich  die  beiden  ebenfalls 
zur  Vergleichung  herangezogenen  Frühdrucke,  von  denen  der 
erstere,  wie  bereits  angedeutet  wurde*),  muthmasslich  in  Venedig 
von  Vindelin  von  Speyer  um  das  Jahr  1470,  der  andere  zu 
Treviso  im  Jahr  1472  von  Gerhard  von  Flandern  veran- 
staltet worden  ist^). 


0  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  11. 

0  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  12. 

^)  Ausser  Venedig  und  andern  grossem  Städten  Oberitaliens 
werden  in  dem  Commentare  die  kleinen,  im  Gebiete  von  Cremona  ge- 
legenen Ortschaften  Piatina  (heute  Piadena)  und  Sontinum  (Sontino) 
erwähnt.  Auch  finden  wir  hier  ziemlich  häufig  lat.  Wörter  durch  ital. 
interpretirt,  z.  B.  phaselus  durch  burghiello  =  burchiello,  colus 
durch  roccha  =  rocca,  parcere  durch  perdonare,  strigilis  durch 
le  stregie  =  stregghie,  omasum  durch  tripa  —  trippa,  acinum 
durch  vinazolo  =  vinacciuolo  etc. 

^)  Siehe  S.  XLV. 

^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  1  u,  2.  —  Um  die  Abhängigkeit  der 
editiones  principes  von  dem  Codex  Marcianus,  bezw.  einer  Copie 
desselben,    etwas  näher  zu  veranschaulichen,    sei  bemerkt,    dass  die  Aus- 


LX  Einleitung 

Zu  diesen  vollständig  verglichenen  Handschriften  und 
Drucken  kommen  als  theil weise,  namentlich  für  die  Pest- 
stellung von  Halbversen  benutzt  noch  sechs  Codices 
Parisini')  und  der  Codex  Arundelianus  3942)  mit  den 
Interpolationen  des  Johannes  von  Garlandia  hinzu. 

Das  Doctrinale  setzt  nach  seiner  ganzen  Anlage,  sowie 
nach  der  ausdrücklichen  Vorschrift  des  Verfassers  für  den 
Schulgebrauch  nähere  Erläuterungen  des  Textes  durch  den 
Lehrer  voraus.  Dass  beim  elementar-grammatischen  Unterrichte 
die  nöthigen  Wort-  und  Sacherklärungen  zunächst  in  der 
Muttersprache  gegeben  wurden,  ist  trotz  der  so  oft  aus- 
gesprochenen gegentheiligen  Ansicht,  wonach  letztere  aus  den 
Lateinschulen  des  Mittelalters  gänzlich  verbannt  worden  sei-**), 
durchaus  selbstverständlich.  'Wer  dem  Mittelalter  auch  nur 
eine  Spur  von  gesundem  Menschenverstand  zutraut',  bemerkt 
mit  Recht  Paulsen^j,  'wird  a  priori  annehmen,  dass  der  Unter- 
richt sich  nicht  darauf  beschränkte,  die  lateinisch  geschriebenen 
Lehrbücher  memoriren  zu  lassen'.  In  der  Einleitung  zum  Doc- 
trinale wird  die  Zuhülfenahme  der  Muttersprache  zur  Gewinnung 


gaben  mit  dem  Codex  u.  a.  in  den  sonst  nicht  vorkonnnenden  Znsätzen 
zu  vv.  772.  776.  860.  1769.  1814,  in  der  Auslassung  von  v.  1270,  in  der  Um- 
gestaltung von  V.  864,  in  der  Stellung  von  v.  1595,  sowie  in  den  auffallenden 
Fehlern  pluraque  statt  pleraque  in  v.  2825,  negocia  statt  negatio 
in  V.  2576,  Trenarus  statt  Taenarus  in  v.  885  übereinstimmen;  dass 
fernei'  aus  dem  nicht  verstandenen  Worte  bever  in  v.  1827  im  Codex 
wie  in  den  Ausgaben  brevis  gemacht  worden  ist,  obgleich  letzteres 
Wort  unmittelbar  vorhergeht;  dass  endlich  aus  careatque  in  v.  770 
in  dem  Codex  caret  atque  und  daraus  in  den  Ausgaben  caret  abs- 
que  (!)  geworden  ist.  —  Das  Verhältniss  der  beiden  Ausgaben  zu  ein- 
ander wird  ausserdem  durch  eine  ganze  Reihe  gemeinsamer  Fehler 
illustrirt,  von  denen  wir  hier  nur  folgende  vermerken :  h  y  e  m  s  statt 
iens  (v.  202),  linqui  statt  liqui  (v.  884),  posita  statt  positam 
(v.  1095),  subita  statt  fulget  (v.  1820),  quarta  statt  quartam 
(v.  1624),  accedo  statt  ac  edo  (v.  1()(>8),  stabulis  statt  stabil  is 
(v.  1704),  electum  statt  electrum  (v.  1788),  sibulus  statt  si  bilis 
(v.  1976),  a  senes  statt  Asenec  (v.  2031),  in  le  statt  ile  (v.  2078). 

')  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  2.  16.  86.  88.  54.  61. 

^)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  22. 

■'')  Vgl.  z.  B.  K.  .Just,  zur  Pädag.  d.  Mittelalt.,  in  Rein's  pädag. 
Studien  Heft  VI  (187())  S.  27. 

*)  Gesch.  d.  gelehr.  Unterrichts  S.  25. 


Das  Doctrinale.     Glossen  und  Commentare  LXI 

eines  Wortverständnisses   des   lateinischen  Textes  geradezu  ge- 
fordert, indem  es  heisst: 

'Si  pueri  primo  nequeant  attendere  plene, 
Hie  tarnen  attendet,  qui  doctoris  vice  fungens, 
Atque  legens  pueris  laica  lingua  reserabit, 
Et  pueris  etiam  pars  maxima  plana  patebit' '). 

Dass  man  dieser  Weisung  auch  thatsächlich  nachgekommen 
ist,  dafür  geben  die  aus  den  verschiedenen  Ländern  und  Zeiten 
erhaltenen  Glossen  und  Commentare  zum  Doctrinale  hin- 
reichende Belege.  Obschon  solche  Hülfsmittel  unverkennbar 
mehr  den  Zwecken  des  höhern  grammatischen  Unterrichts  zu 
dienen  bestimmt  waren,  so  linden  wir  doch  fast  in  allen, 
wenigstens  hin  und  wieder,  seltener  vorkommende  lateinische 
oder  latinisirte  Wörter  in  die  betreffende  Volkssprache  über- 
tragen. Indem  wir  für  die  Worterklärung  durch  die  französi- 
sche und  italienische  Sprache  uns  mit  der  Verweisung  auf 
die  gelegentlich  beigebrachten  Beispiele  begnügen  ^),  fügen  wir 
zu  den  hinsichtlich  des  Gebrauchs  des  Deutschen  beim  Gram- 
matik-Unterricht ebenfalls  beiläufig  gegebenen  Notizen^)  noch 
einige  speciellere  Nachweisungen  hinzu. 

Wie  unberechtigt  die  Annahme  einer  gänzlichen  Aus- 
schliessung des  Deutschen  aus  den  Schulen  des  Mittelalters  ist, 
zeigt  wohl  aufs  treffendste  die  Thatsache,  dass  sogar  die  rigo- 
rosesten Scholastiker,  welche  das  Lateinsprechen  für  die  Schüler 
der  höhern  Stufen  selbst  im  Umgange  unter  einander  obligato- 
risch machten  und  einen  Verstoss  gegen  dieses  Gesetz  strenge 
ahndeten*),  beim  elementar -grammatischen  Unterricht  die 
deutsche  Sprache  nicht  bloss  duldeten,  sondern  deren  Gebrauch 
ausdrücklich  vorschrieben.  So  macht  der  Verfasser  der  gleich 
zu  besprechenden  'Glosa  notabilis',  als  welcher  in  den  'Epi- 
stolae  obscurorum  virorum'  der  Kölner  Theologe  Gerhard 


0  Doctr.  V.  7 — 10.    Vgl.  hierzu  unsere  Anm.  auf  S.  IV  der  Einl. 

^)  Siehe  S.  LVIII  u.  LIX  Anm.  3.  Weitere  Belege  für  Frankreich 
u.  für  England  findet  man  bei  Thurot,    Notices  et  extraits  p.  527  sqq. 

••')  Siehe  S   LIX. 

^)  Das  geschah  übrigens  nicht  minder  in  den  Schulen  der  Reforma- 
tionszeit. Siehe  z.  B.  die  Schulordn.  von  Schneeberg  v.  J.  1564  u.  von 
Mansfeld  um  1580  in  den  Mittheil.  d.  Gesellsch.  für  deutsche  Erz.-  u. 
Schulgesch.',  hsg.  v.  K.  Kehrbach,  Jahrg.  I  Heft  3  S.  201  f.  u.  S.  224. 


LXII  Einleitimg 

von  Zutpheii  bezeichnet  wird,  zu  den  vorhin  angezogenen 
Einleitungsversen  des  Doctrinale  die  Bemerkung:  'Boni  magi- 
stri  seholarium  vocabulorum  significationes  teutonice  exponant 
iuxta  magistri  Alexandri  intentionem'.  In  der  Glosse  selbst 
wird  denn  auch  eine  Menge  lateinischer,  griechischer  und  auch 
hebräischer  Wörter  zunächst  durch  Verdeutscliung  verständlich 
gemacht.  Doch  nicht  bloss  solche  gelegentliche  Glossen  be- 
gegnen uns,  sondern  es  sind  auch  vollständige  lateinisch- 
deutsche Vocabularien  zum  Doctrinale,  wenigstens  zu  dem 
etymologischen  Theile,  sowohl  handschriftlich  als  gedruckt  auf 
uns  gekommen.  Ein  Codex  Amplonianus  aus  dem  Anfang  des 
15.  Jahrhunderts^  enthält  eine  ^Expositio  Germanica  omnium 
vocabulorum  primae  partis  Alexandri'.  Desgleichen  findet 
sich  in  einem  im  J.  1504  von  dem  Humanisten  Hermann  Tor- 
ren tinus  in  Zw  oll  besorgten  Drucke  ^)  eine  'Vulgaris  inter- 
pretatio  vocabulorum  primae  partis'.  Auf  dem  Titelblatte 
einer  Ausgabe  des  Doctrinale  vom  Jahre  1525  ^)  wird  ein  —  in  dem 
benutzten  Exemplare  allerdings  fehlender  —  'Index  omnium  vo- 
cabulorum teutonice  et  polonice  expositorum'  angekündigt. 

Unter  den  zahlreichen,  mehr  oder  minder  ausführlichen 
Glossen  und  Commentaren*)  zum  Doctrinale,  die  meistens 
in  Verbindung  mit  dem  Texte,  handschriftlich  jedoch  auch  viel- 
fach getrennt  von  demselben  vorkommen,  haben  manche  eine 
gewisse  Berühmtheit  erlangt.  Im  13.  und  zu  Anfang  des  14. 
Jahrhunderts  hat  namentlich  die  Glosse  mit  den  Anfangsworten: 
'Admirantes  quondam  philosophi,  cum  viderent  rerum  mira- 
biles  bonitates'  etc.  weite  Verbreitung  gefunden,  wie  wir  aus 
den  noch  vorhandenen  Abschriften  schliessen  dürfen^).  Daneben 
ist  seit  dem  Beginn  des  14.  Jahrhunderts  die  mit  dem  Satze: 
^Testante    philosopho    in  primo  metaphysices   omnis  homo 


')  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  106. 

*)  Bibl.  d.  Drucke  no.  182. 

»)  Bibl.  d.  Drucke  no.  259. 

*)  Der  Unterschied  zwischen  glosa,  wie  im  ganzen  Mittelalter  ge- 
schrieben wurde,  und  commentuni  ist  nach  den  damaligen  Lexico- 
graphen  folgender:  'Commentum  expositio  est  verborum  iuncturam  non 
considerans,  sed  tantum  sensum.  Glosa  est  expositio  literae  et  ipsius 
scntentiae,  quae  non  solum  scntentiam,  sed  etiam  verba  attendit'.  lo.  lan. 
Cathol.,  Breviloquus  (Reuchlini),  Brev.  Benthemianus. 

')  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  8.  0.  8.  9.  15.  55.  00.  75. 


Das  Doctrinale.     Glossen  und  Commentare  LXITI 

desiderio  natural!  habitum  scientiae  concupiscit'  beginnende,  dem 
Codex  A runde]  ianus  232  zufolge  von  einem  gewissen  Gippus') 
verfasste  Glosse  anscheinend  viel  gebrauclit  worden^).  Vereinzelt 
beg(*gnen  uns  im  14.  Jahrhundert  Commentare  von  Bonifacius 
de  Museis^),  Berthold  von  Zürich*),  Jonas  von  Soissons^), 
Johannes  von  Munzingen^)  und  von  den  Prag  er  Magistern 
Tibinus')  und  Helmhold'').  Aus  dem  15.  Jahrhundert  haben 
wir  solche  von  Henguinus"),  von  den  Wiener  Professoren 
Hieronymus  von  Werden^«),  Bero,  Schreck,  Pruck^*)  und 
Stephanus  Heuner'^j,  sowie  von  Ulrich  Aezinger  von  Eger^^) 
u.  A.  Ausser  diesen  ist  noch  eine  grosse  Anzahl  von  Commen- 
taren  aus  dem  13.  bis  15.  Jahrhundert  erhalten,  deren  Herkunft 
und  Verfasser  sich  nicht  nachweisen  lassen^*). 

In  der  Zeit  des  beginnenden  Buchdrucks  fand  vor  allen 
der  Commentar  des  Ludwig  von  Guaschis,  den  wir  auch  in 
einer  Handschrift  vorfinden'^),  insbesondere  in  Italien,  aber 
auch  in  Süddeutschland  und  Frankreich  weite  und  nach- 
haltige Verbreitung.  Mit  diesem  Commentar  wurde  das  Doctrinale, 
soviel  wir  wissen,  zuerst  im  Jahre  1481  zu  Vicenza  und  Mai- 
land gedruckt'^)  und  am  letztern  Orte  in  den  folgenden  Jahren 
wiederholt  aufgelegt '').  Im  Jahre  1482  kam  es  in  dieser  Gestalt  in 
Venedig  heraus  und  erlebte  hier  in  der  Folgezeit  eine  ganze  Reihe 
von  Auflagen*^).  Im  Jahre  1487  erschien  es  zu  Mondovi  [Monte- 

')  Siehe  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.   34. 

2)  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  30   34.  35. 

')  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  41. 

^)  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  64. 

')  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  28.  29. 

^)  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  53. 

0  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  50. 

«)  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  51. 

')  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  80. 
^«)  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  94.  97. 
")  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  96. 
^2)  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  123. 
''•")  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  130. 
^'^)  Siehe  d.  Index  bibliogr. 
'')  Bibl.  d.  Hdsehr.  no.  103. 
'^)  Bibl.  d.  Drueke  no.  16  u.  17 
'')  Bibl.  d.  Drueke  no.  29  u.  49. 

'')  Bibl.  d.  Drueke  no.  18.  19.  20.  27.  30*.  33.  43.  50  83.  85.  95.  106. 
129.  164.  230.  235.  285.  261.  261. 


LXIV  Einleitung 

regali]'),  i486  zu  BaseP),  1487  zu  Nürnbergs)  und  Ulm*), 
1488  zu  Strassburgö),  1492  zu  Paris^).  Als  der  knappste 
und  praktischeste  von  allen  hat  sich  der  Commentar  von 
Guaschis  (dessen  Name  in  den  ersten  Ausgaben  vielfach,  in 
den  spätem  regelmässig  verschwiegen  wird)  auch  am  längsten 
erhalten,  zumal  in  Italien.  Im  Jahre  1500  wurde  das  also 
commentirte  Doctrinale  in  Brescia^),  1517,  1519  und  1521  in 
Parma^),  um  das  letztgenannte  Jahr  in  Toscolano*^)  am  Garda- 
See,  in  den  Jahren  1588,  1547,  1550,  1508,  1572  und  1588 
wiederum  in  Brescia'^)  gedruckt. 

Neben  dem  Commentar  des  Guaschis  wurde  in  Italien 
und  Frankreich,  freilich  in  weit  beschränkterem  Masse,  das 
^Commentum  poetae  laureati  ac  theologiae  domini  Mo- 
nachi  Lombardi'*'),  in  Frankreich  speciell  die'Interpretatio 
Facini  Tibergae'*^)  und  die  'Glosa  Focaudi  Monieri'*^)  beim 
Unterricht  verwendet. 

In  Deutschland  ist  die  um  das  Jahr  1488  'per  veneran- 
dum  virum  magistrum  ac  sacrae  theologiae  baccalarium  forma- 
tum''^),  den  'Epistolae  obscurorum  virorum'"^)  zufolge  von 
dem  Professor  an  der  Hochschule  zu  Köln  Gerhard  von 
Zutphen  verfasste  'Glosa  notabilis'  am  weitesten  verbreitet 
gewesen.  Sie  bezieht  sich  auf  die  beiden  ersten  Theile  des 
Doctrinale,  wenn  auch  vielfach  nur  der  syntaktische  Theil  diese 
Bezeichnung  trägt.  Mit  derselben  ist  gewöhnlich  das  'Commen- 
tum  valde  utile'  für  den  dritten  und  vierten  Theil  verbunden. 
Das  letztere,  nicht  aber  die  Glosa  notabilis,  wurde  auch  mehr- 


')  Bibl.  d.  Drucke  no.  28. 

')  Bibl    d.  Drucke  no.  30.  32. 

3)  Bibl.  d.  Drucke  no.  37. 

*)  Bibl.  d.  Drucke  no.  38. 

">)  Bibl.  d.  Drucke  no.  42.  46. 

«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  99. 

0  Bibl.  d.  Drucke  no.  152. 

8)  Bibl.  d.  Drucke  no.  249.  252.  256. 

^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  258. 
''0  Bibl.  d.  Drucke  no.  262-267. 
")  Bibl.  d.  Drucke  no.  22.  48.  56.  62. 
'2)  Bibl.  d.  Drucke  no.  10.  21.  155. 
'')  Bibl.  d.  Drucke  no.  66.  80.  81.  198.  241. 
^*)  Siehe  Bibl.  d.  Drucke  no.  51. 
'•'')  Bei  Bock  in g-,  Hutteni  opp.  Suppl.  II  473. 


Das  Doctriiialo.     Glossen  und  Commentare  LXV 

fach  in  Deventer  gedruckt'),  und  scheint  dort  zur  Ergänzung 
des  gleich  zu  besprechenden  Synthen 'sehen  Commentars  be- 
nutzt worden    zu  sein.     In  der  Glosa  notabilis,    welche   mit 
dem    Text    400    bis    500   Seiten    füllt,    spielen   die    Quästionen, 
Argumente  und  Solutionen  der  scholastischen  Philosophie  mehr 
als  in  irgend  einem  andern  Commentar  eine  hervorragende  Rolle. 
Gleichwohl,    oder   vielmehr    gerade    wegen    dieser    Eigenschaft, 
sind    die    Sacherklärungen,    insbesondere    in    der  Syntax,    fast 
durchweg  so   präcise  und  scharf,    dass  wir  sie  für  unsere  Aus- 
gabe   des   Doctrinale    vielfach    in    erster   Linie    heranziehen    zu 
sollen  geglaubt  haben.     Die  uns   bekannt  gewordenen   Drucke 
mit   dieser  Glosse   belaufen   sich    auf  mehr   als  60.     Abgesehen 
von   einer    Pariser  Ausgabe^),    sind   sie    sämmtlich   aus   deut- 
schen Pressen  hervorgegangen,   namentlich  aus  den  Officinen 
von  Köln^),  Strassburg*),  Hagenau^),  Metz^),  BaseP),  Nürn- 
bergs),    Reutlingen^)    und    Leipzig^^).     Am    letztgenannten 
Orte  erschien   im  Jahre    1525  die  letzte  derartige  Ausgabe  mit 
dem  vorhin  erwähnten  'Verzeichniss  aller  im  ersten  Theile  vor- 
kommenden Wörter  mit  deutscher  und  polnischer  Uebersetzung'^'). 
In  den  Niederlanden,  aber  auch  in  den  übrigen  Theilen 
von  Deutschland,  sowie  in   Prankreich    fanden    die    von  dem 
Praterherrn  Johannes  Synthen   im  Verein  mit  dem  bekann- 
ten Pädagogen  Alexander  Hegius'^^  zu  Deventer  verfassten 
und  daselbst  um  das  Jahr  1484  erstmals  gedruckten^^^  'Dicta' 
oder  'Glosae'  zu  den  beiden  ersten  Theilen  des  Doctrinale  grossen 
Anklang.     Hier  tritt  das  logische  Element  mehr  in  den  Hinter- 
grund,   indem   die    grammatischen   Regeln    nicht    philosophisch 


»)  Bibl.  d.  Drucke  no.  120.  180.  178.  188. 
.   '')  Bibl.  d.  Drucke  no.  121. 

3)  Bibl.  d.  Drucke  no.  41.  51.  53.  64.  65.  71.  72.  73.  84.  90.  94.  109. 
110.  112.  116.  140.  147.  151.  171.  193.  214. 

*)  Bibl.  d.  Drucke  no.  47.  59.  60.  82.  101.  165.  199. 

»)  Bibl.  d.  Drucke  no.  97.  115.  136. 

«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  150.  213. 

')  Bibl.  d.  Drucke  no.  127.  139.  146.  170.  175.  179.  194.  207.  221. 

8)  Bibl.  d.  Drucke  no.  93.  96.  108.  118.  122.  134.  156.  157.  169,  219. 

«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  61.  76.  98.  100. 

^«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  87.  126.  133.  137.  159.  174.  196.  212.  259. 
")  Siehe  S.  LXIL 
12)  Siehe  S.  LI. 
1«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  25. 

Monnmenta  Oermaniae  Paodagogira  XII  V 


LXVI  Einleitung 

begründet,  sondern  aus  dem  Sprachgebrauche  der  Autoren  er- 
läutert und  festgestellt  werden^).  Im  Uebrigen  stehen  die  Dicta 
der  Glosa  notabilis  an  Wortreichthum  nicht  im  Mindesten 
nach.  Von  den  bis  zum  Ausgang  des  15.  Jahrhunderts  allein 
in  Deventer  erschienenen  Ausgaben  der  Synthen 'sehen  Glosse 
zählen  wir  15  auf^).  In  den  Jahren  1487  und  1499  wurden  die 
Dicta  in  Strassburg'^),  im  Jahre  1489  in  Reutlingen*)  ge- 
druckt. Bezüglich  Frankreichs  ist  besonders  der  Umstand 
bemerkenswerth,  dass  der  durch  seine  zahlreichen  Editionen 
klassischer  Autoren  später  so  berühmt  gewordene  Typograph 
Jodocus  Badius  Ascensius  —  er  stammte  aus  dem  belgischen 
Flecken  As  sehe  unweit  Alost  —  es  nicht  verschmähtCj  die 
Erläuterungen  Synthen's  mit  eigenen  Zusätzen  zu  versehen. 
In  solcher  Gestalt  erschien  der  Commentar  zu  Paris  in  den 
Jahren  1500  und  1508^). 

Ueber  die  von  dem  Benedictiner-Abt  Johannes  Butz- 
bach**),  einem  Schüler  des  Hegius,  als  Erklärer  Alexanders 
genannten  Deventer'schen  Fraterherren  und  Nachfolger  Synthen's 
in  der  Leitung  des  Brüderhauses  Jacob  von  Gouda  und 
Heinrich  von  Amersfoort,  sowie  über  den  Benedictiner  in 
Weissenburg  Rutger  von  Neuss  ist  uns  Näheres  nicht  bekannt 
geworden. 

Gegen  Ende  des  15.  Jahrhunderts  gab  Wilhelm  Z enders 
von  Weert  unter  der  Bezeichnung  'Opus  minus'  einen  ins- 
gesammt  weit  über  500  Seiten  starken  Commentar  zum  ersten 
und'  zum  zweiten  Theile  des  Doctrinale  heraus,  welcher 
namentlich  in  den  niederländischen  Schulen  Verwendung 
fand.      Dem    ersten    Theile    geht    eine    längere    'Exhortatio    ad 

^)  Dafür  wird  Synthen  in  der  Glosa  notabilis  pars  IL,  Coloniae, 
1488  foL  7  zwar  als  'ille  magnns  grannnaticus'  bezeichnet,  dabei  aber 
wegen  Unkenntniss  der  Logik  geladelt.  Vgl.  K.  Kehrbach,  kurzgef.  Plan 
der  Mon.  (ierni.  Paedag.  (Berli)i,  A.  Ilohnann  &  Comp.  |188i-5J)  8.28,  woselbst 
aucli  ein  kurzer  Ueberblick  über  di(!  P)earbeitungen  und  Connnentare  des 
Doetrinnle  gegeben  wird. 

'0  Bibl.  d.  Drucke  no.  25.  35.  89.  45.  52.  58.  79.  86.  88.  89.  117.  124. 
125.  131.  166. 

"^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  86.  144. 

■*)  Bibl.  d,  Drucke  no.  55. 

"•)  Bibl.  d.  Drucke  no.  158  u.  210. 

^)  Bei  Krafft  u.  Creeelius,  Beiträge  z.  Gesch.  d.  Human.  Heft  I 
(Elberf(>ld,   1870)  S.  85  f. 


Das  Doctrinale.    Glossen  und  Commentare  LXVII 

omnes  scholarum  rectores'  voraus.  Das  Opus  minus  ist  uns 
in  13  Ausgaben  bekannt  geworden,  welche  von  1493  bis  1506 
zu  Antwerpen,  De v enter  und  Köln  gedruckt  worden  sind^). 
Ueber  dieses  Werk  fällt  ein  Zeitgenosse  des  Verfassers  ein  zwar 
hartes,  aber  um  so  bemerkenswertheres  Urtheil,  als  derjenige 
dem  es  zugeschrieben  wird,  bis  zur  Verwerfung  des  Doctri- 
nale selbst  noch  nicht  vorgedrungen  war.  Im  zweiten  Theile 
der  Schriften  des  Alexander  Hegius  finden  wir  nämlich  das 
'Opus  minus  utrarumque  partium'  neben  der  gleich  zu 
besprechenden  'Medulla  utrarumque  partium'  unter  den 
Büchern  genannt,  welche  ^nicht  werth  sind,  gekauft  und 
gelesen  zu  werden' ^). 

Im  Jahre  1500  veröffentlichte  der  neu  ernannte  Rector 
der  reorganisirten  Domschule  zu  Münster  Timann  Kemner 
aus  Werne,  ein  Schüler  des  Alexander  Hegius,^  einen  in 
den  Werken  des  Letztern  scharf  kritisirten,  von  dem  Con- 
rector  Murmellius  dagegen  mit  einem  besondern  Empfehlungs- 
gedichte ^)  versehenen  Commentar,  welchen  er  Vegen  seiner 
Kostbarkeit'  (ob  pretiositatem  suam),  wie  der  Prior  des 
Benedictiner- Klosters  zu  Laach  Johannes  Butzbach,  eben- 
falls ein  Schüler  des  Hegius,  sich  ausdrückt*),  'Medulla 
aurea'  betitelte.  Den  beiden  ersten  zu  Köln  und  Deventer 
ohne   nähere  Datirung,    aber  jc^denfalls   im  Jahre    1500  erschie- 

')  Bibl.  d.  Drucke  no.  102.  111.  128.  185.  142.  143.  145.  154.  163. 
176.  183.  191.  192. 

^)  'Praetereo  niedullani  utrarumque  partium,  opus  minus 
utrarumque  et  alia  opuscula  innummera  indignissima,  quae  et 
emantur  et  legantur'.  Alex.  Hegii  dialogi,  Daventriae,  Rieh.  Pafraet, 
1503,  fol.  82^,  —  Ob  übrigens  die  Bemerkung  über  das  Zender'sche 
Werk  von  Hegius  selbst,  oder  aber  von  dem  Herausgeber  seiner  Schriften 
Jacob  Fabri,  einem  Schüler  des  Hegius,  herrührt,  müssen  wir  ange- 
sichts des  Umstandes,  dass  die  an  erster  Stelle  verurtheilte  /Medulla', 
wie  wir  gleich  sehen  werden,  bei  Lebzeiten  des  Hegius  (f  1498)  noch 
nicht  erschienen  war,  auf  sich  beruhen  lassen. 

^)  Dasselbe  findet  sich  auf  der  Rückseite  des  Titelblattes  der  unter 
no.  162.  167.  187*  unserer  Bibliogr.  d.  Drucke  beschriebenen  Ausgaben;  die 
Schlussverse  lauten : 

'Fac  igitur  gaudens  haec  commentaria  discas, 
Aurea  quis  nomen  rite  medulla  dedit, 
Extollasque  pns  auctorem  gymnasiarcham 
Laudibus  et  studeas  artibus  usque  bonis'. 
*)  Bei  Kr  äfft  u.  Crecelius,  Beiträge  u.  s.  w.  Heft  I  S.  57. 


LXVIII  Einleitung 

nenen  Drucken')  folgte  bereits  1501  eine  von  Job.  Koelboff  in 
Köln  veranstaltete  Ausgabe,  die  sich  als  'denuo  castigata'  ein- 
führt^).  Einzelne  Theile  des  Doctrinale  mit  diesen  Erläuterungen 
kamen  in  demselben  und  den  drei  folgenden  Jahren  daselbst  bei 
Koelboff  und  Qu  enteil  heraus.  Der  Letztere  lieferte  im  Jahre 
1505  eine  Gesammtausgabe,  von  der  uns  jedoch  nur  der  erste 
Theil  bekannt  geworden  ist-'').  Sollen  wir  über  den  Kemner'- 
schen  Commentar  ein  Urtheil  abgeben,  so  kann  dieses  nur  dahin 
lauten,  dass  derselbe  sich  von  den  übrigen  in  Deutschland  er- 
schienenen oder  benutzten  Werken  dieser  Art  weder  durch  knap- 
pere Gestalt  —  der  erste  Theil  allein  füllt  gegen  300  Seiten  — , 
noch  durch  originellere  Behandlung  des  Stoffes  unterscheidet. 

In  demselben  Jahre  1500  kam  zu  Leipzig  im  Verlage 
von  Johannes  Haller  in  Krakau  unter  dem  Titel  'Exerci- 
tium  seGundae  partis  Alexandri'  von  dem  Krakauer  Uni- 
versitäts-Professor und  nachmaligen  Canonicus  zu  St.  Florian 
Johannes  von  Glogau  ein  weiterer  Commentar  heraus*),  der 
augenscheinlich  zum  Gebrauch  in  polnischen  Schulen  bestimmt 
war.  Im  Jahre  1504  Hess  der  Verleger  Haller  eine  neue 
Ausgabe,  muthmasslich  in  Metz,  veranstalten^);  in  den  Jahren 
1510  und  1517  erschien  der  Commentar  auf  seine  Kosten  und 
wahrscheinlich  in  eigener  Druckerei  in  Krakau^);  im  Jahre 
1518  wurde  er  in  Wien  aufgelegt^). 

Im  Jahre  1504  kam  in  Zwoll,  und  zwar  der  Bemerkung 
auf   dem    Titelblatt    zufolge    bereits    in    dritter   Auflage    (^tertio 


*)  Bibl.  d.  Drucke  no.  101  ii.  162.  Früher  als  1500  können  sie 
nicht  fallen ;  denn  erst  in  diesem  Jahre  trat  der  sich  selbst  in  der 
Vorrede  als  'ludi  Monasteriensium  We&tphaliae  magister'  bezeichnende, 
in  dem  angezogenen  Gedichte  des  Murmellius  'gj^mnasiarcha'  genannte 
Verfasser  sein  Amt  an,  wie  er  in  seinem  Oompendium  natur.  philos., 
Colon.,  Quentell,  1521  mit  den  Worten  bezeugt:  'Anno  millesimo  quin- 
gontesimo,  Monasterii  Westphaliae  apud  divi  Pauli  claram  illam  iuven- 
tam  ut  bonis  artibus  atque  moribus  instruerem,  a  clarissimo  viro  doctore 
Wenemaro  Horsteo,  Metropol.  Scholastico  dignissimo,  sum  acceptus'. 

2)   Bibl.    d.    Drucke    no.    167. 

«)    Bibl.   d.    Drucke    no.    168.    172.    177.    182*.    187*. 

*)  Bibl.  d.  Drucke  no.  158.  —  lieber  Joh.  Glogoviensis 
(t   11.  Febr.  1507)  vgl.  Zedier,  Univ.-Lex.  Bd.  X  S.  1692. 

")    Bibl.    d.    Drucke   no.    184. 

•)    Bibl.    d.    Drucke    no.   223    u.   247. 

0    Bibl.    d.    Drucke    no.    250. 


Das  Doctrinale.     Glossen  und  Commentare  LXIX 

castigata'),  eine  commentirte  Ausgabe  des  ersten  Theils  des 
Doctrinale  von  dem  bekannten  Humanisten  und  altern  Freunde 
des  Murmellius  Hermann  Torrentinus,  Rector  der  dortigen 
Schule,  heraus^),  welche  Ausgabe  von  Bartholomäus  aus 
Köln 2)  und  einige  Jahre  später  auch  von  Murmellius ^)  durch 
besondere  Gedichte  der  Schulwelt  empfohlen  wurde.  Diese 
Bearbeitung  ist  namentlich  um  deswillen  bemerkenswerth,  weil 
hier  der  Text  des  Doctrinale  mehr  als  in  irgend  einem  der 
bisher  besprochenen  Ausgaben  verändert  worden  ist,  indem 
'gewisse  fehlerhafte,  überflüssige  und  dunkle  Verse  entweder 
verworfen'  —  so  ist  u.  a.  der  ganze  Prolog  gestrichen  — ,  'oder 
in  richtigere  und  leichter  verständliche  umgewandelt'  wurden. 
Mit  dem  Commentar  des  Torrentinus  finden  wir  seit  1507 
gewöhnlich  den  seines  Landsmannes  Kempo  Thessaliensis 
(aus  Texel)  zum  zweiten  Theile,  und  etwas  später  'Auszüge 
aus  dem  dritten  Theile'  von  Andreas  Gutterius  Cerasianus 
(aus  Cerisy,  einem  Flecken  in  der  Normandie)  verbunden.  In 
solcher  Gestalt  erlebte  das  Doctrinale  in  den  deutschen  Landen 
bis  um  1521  zahlreiche  Auflagen.  Vollständig  oder  in  Theil- 
drucken  erschien  es  zu  Deventer,  Antwerpen,  Köln,  Nürn- 
berg, Pforzheim,  Tübingen  und  Basel*);  auch  eine  Pariser 


')  Bibl.  d.  Drucke  no.  181.  Eine  hiernach  besorgte  Textausgabe 
des  1.  Theils  des  Doctrinale  siehe  Bibl.  der  Drucke  no.  182.  u.  254.**  — 
Hermann  Torrentinus  war  schon  im  Jahre  1492  mit  einem  Com- 
mentar zu  Vergil's  Bucolica  an  die  Oeffentlichkeit  getreten.  (Siehe 
Campbell,  Annales  de  la  typogr.  Neerland.  no.  1437.)  lieber  seine  Be- 
ziehungen zu  Murmellius  vgl.  meine  Biographie  dieses  Humanisten, 
(Freiburg,  Herder,  1880)  S.  65  f.  u.  S.  90.  Aus  einem  Briefe  des  Torren- 
tinus an  Murmellius  vom  Jahre  1508  (abgedruckt  in  des  Letztern  Com- 
ment.  in  epist.  divi  Hieronymi  ad  Niciam,  Daventr.,  1515)  geht  hervor, 
dass  Torrentinus  in  Folge  zu  angestrengter  Studien  damals  das  Augen- 
licht verloren  hatte,  bei  welchem  Unglück  ihm  Murmellius  in  seinem  Ant- 
wortschreiben (abgedr.  a.  a.  0.)  Trost  einzusprechen  sucht. 

^)  Dieser  w^ar  nach  dem  Berichte  seines  Schülers  Butzbach,  der 
ihm  hohes  Lob  ertheilt,  um  1498  Lehrer  an  der  Schule  des  Hegius  in 
Deventer.  (Siehe  K rafft  und  Crecelius,  Beiträge  u.  s.  w.  Heft  I 
S.  10  ff. 

^)  Dessen  Empfehlungsgedicht  findet  sich  u.  a.  in  der  unter  no.  255* 
verzeichneten  Ausgabe. 

0  Bibl.  d.  Drucke  Nro.  190.  205.  206.  209.  211.  215.*  218.  220.  224. 
228.  231.  232.  234.  237.  238.  239.  242.  243.  244.  245.  253.  254.*  255.* 


LXX  Einleitung- 

Ausgabe  ist  uns  bekannt  geworden ').  Unter  den  Separatdrucken 
des  Commentars  von  Torrentinus  verdient  eine  von  dem  Gram- 
matiker Johannes  Despauterius  aus  Ninove  in  Flandern 
(Ninivita)  besorgte  und  mit  eigenen  Zusätzen  versehene  Aus- 
gabe, von  der  wir  einen  spätem  Abdruck  verzeichnen  ^),  eine 
besondere  Erwähnung. 

In  der  von  Torrentinus  und  den  übrigen  zuletzt  genann- 
ten Grammatikern  eingeschlagenen  Richtung  bewegt  sich  auch 
die  von  Jodocus  Badius,  dessen  Zusätze  zu  der  Synthen'schen 
Glosse  wir  bereits  erwähnten^),  in  den  Jahren  1506  und  1507 
in  eigener  Officin  veranstaltete  commentirte  Ausgabe*);  nur 
hat  hier  der  Text  des  Doctrinale,  namentlich  durch  Einschie- 
bungen,  noch  bedeutendere  Veränderungen  erfahren.  Ausser 
dieser  Gesammtausgabe  sind  uns  Specialdrucke  des  dritten 
Theils  in  der  Bearbeitung  des  Badius  bekannt  geworden,  von 
denen  der  erste  schon  im  Jahre  1500  inDeventer  erschienen  ist""'). 

Zu  den  Grammatikern,  die  den  Text  des  Doctrinale  ^durch 
Emendirung  falscher  und  Streichung  überflüssiger  Verse'  ge- 
ändert haben,  rechnet  Despauterius*')  neben  Hermann  '^l^or- 
rentinus  auch  seinen  eigenen  Lehrer  Johannes  Gustos^)  aus 
Brecht  bei  Antwerpen.  Uns  ist  von  einer  diesbezüglichen 
Thätigkeit  des  Letztern  nichts  Näheres  bekannt  geworden. 

Die  Ausgaben  von  Hermann  Torrentinus  und  Jodocus 
Badius  bilden  die  Uebergangsstufe  von  der  unbeschränkten 
Herrschaft  zur  endgültigen  Beseitigung  des  Lehrbuches  von 


')  Bil)l.  d.  Drucke  no.  208. 

'^)  Bil)l.  d.  Drucke  no.  255*.  —  Dass  in  diesem  Drucke  vom 
.Jahre  1521  nicht  das  Original  der  von  Despauterius  revidirten  Aus- 
gabe vorliegt,  dasselbe  vielmehr  mindestens  ein  Jahrzehnt  früher  anzu- 
setzen ist,  darf  man  aus  der  Thatsache  schliesseji,  dass  Despauterius  be- 
reits 1512  und  1518  eine  eigene  Grammatik  in  Versen  zum  Ersatz 
des  Doctrinale  herausgab,  die  in  der  Folgezeit  ein  grosses  Ansehen 
erlangte. 

••')  Siehe  S.  LXVI. 

*)  Bibl.  d.  Drucke  no.  204. 

«^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  149.  153.  216.  217.  260. 

")  Commentarii  granun.,  Paris,  Roh.  Stephanus,  1585,  fol.  28^;  Lug- 
duni,  Sebast.  Hororatus,  1563,  p.  25. 

^)  Er  docirte  zu  Antwerpen,  Groningen  und  Löwen  und  starb 
1526.  Seine  lat.  Grammatik  wurde  von  Martin  Lipsius  (f  1555)  in 
Antwerpen  neu  herausgegeben.    Vgl.  Zedier,  Univ.-Lexicon  Bd.  VI  S.  1900. 


Das  Dootrinale.     Eintlieilung  und  Inhalt  LXXI 

Alexander.    Wir  werden  darum  bei  der  Darstellung  des  Kampfes 
um  das  Doctrinale  auf  dieselben  zurückkommen  müssen. 

2.  Eintlieilung,  Inhalt,  Stil,  Form  und  Quellen 

des  Doctrinale.     Das  Doctrinale  und  der  Graecismus 

bezüglich  ihrer  Priorität. 

Alexander  theilt  in  der  Einleitung  zum  Doctrinale  selbst 
sein  Werk  in  zwölf  Abschnitte  ein,  welche  die  Glossatoren 
'capitula'  genannt  haben:  1.  Declination  (vv.  29 — 363); 
2.  Heteroclita  (vv.  364—457);  3.  Comparation  (vv.  458—498); 
4.  Genus  der  Nomina  (vv.  499—693);  5.  Perfecta  und 
Supina  (vv.  694 — 949);  6.  Defectiva  und  Anomala 
(vv.  950—1047);  7.  Formen  der  Verba  (vv.  1048—1073); 
8.  Rection  (vv.  1074—1368);  9.  Construction  (vv.  1369—1549); 
10.  Quantität  (vv.  1550—2281);  11.  Accent  (vv.  2282—2360); 
12.  Figuren  (vv.  2361—2645). 

In  allen  altern  Handschriften  werden  die  einzelnen 
Abschnitte  lediglich  durch  einen  (meistens  verzierten  oder  colo- 
rirten)  grossen  Anfangsbuchstaben  von  einander  getrennt;  im 
Uebrigen  läuft  der  Text  ohne  Unterbrechung  durch  Ueber- 
schriften  bis  zu  Ende  fort.  Auch  die  erste  Druckausgabe 
ist  in  gleicher  Weise  eingerichtet:  den  jeweiligen  Abschnitten 
ist  behufs  Ausmalung  durch  den  Rubricator  eine  Minuskel  vor- 
gedruckt. 

Seit  dem  Anfange  des  14.  Jahrhunderts  wurde  die  Schei- 
dung des  ganzen  Werkes  in  drei  Haupttheile  üblich,  von  denen 
der  erste  die  sieben  ersten  Kapitel  oder  die  Etymologie,  der 
zweite  das  achte  und  neunte  Kapitel  oder  die  Syntax,  der 
dritte  die  drei  letzten,  Quantität,  Accent  und  Figuren  be- 
handelnden Abschnitte  umfasste.  So  findet  sich  auf  dem  Einband- 
deckel eines  Münchener  Codex  vom  Jahre  1305 ^)  der  von 
gleichzeitiger  Hand  geschriebene  Titel:  'Tres  partes  Alexandri 
grammatici'.  Der  Text  entbehrt  aber  auch  hier,  wie  in  den 
meisten  übrigen  Handschriften  aus  dem  14.  Jahrhundert,  jeg- 
licher Ueberschrift.  Unter  den  Commentaren  begegnen  uns  ein 
'Tractatus  correspondens  secundae  parti  Doctrinalis'  vom  Jahre 


')  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  30. 


LXXII  Einleitung 

1349*),  'Quaestiones  secundae  partis'  vom  Jahre  ISTB^j,  'Nota- 
bilia  primae  partis'  aus  ungefähr  derselben  Zeit^),  eine  'Glosa 
secundae  partis'  vom  Jahre  1379^)  und  ein  'Commentum  tertiae 
partis'  vom  Jahre  1387^).  Nach  den  Statuten  der  Universität 
Wien  vom  Jahre  1389  musste  der  zum  Baccalaureat- Examen 
Zuzulassende  ^primam  et  secundam  partem  Doctrinalis'  gehört 
haben ^).  Desgleichen  werden  in  den  Lections Verzeichnissen  vieler 
anderer  Universitäten  die  einzelnen  Theile  des  Doctrinale  nament- 
lich aufgeführt'). 

Neben  dieser  fast  drei  Jahrhunderte  hindurch  befolgten 
D  r  e  i  t  h  e  i  1  u  n  g  ^)  ist  seit  dem  Erscheinen  des  Zweitältesten 
Druckes*)  zunächst  vereinzelt'^),  seit  der  Verbreitvmg  der  ^Glosa 
notabilis'  überwiegend  von  einem  vierten  Theile  die  Rede, 
der  durch  Abzweigung  des  11.  und  12.  Kapitels  gewonnen,  aber 
niemals,  wie  die  übrigen  Theile,  gesondert,  vielmehr  stets  in 
Verbindung  mit  dem  dritten  Theile  gedruckt  worden  ist. 

Eine  vollständige  Grammatik  in  unserm  Sinne  ist  das 
Doctrinale  ebensowenig  als  die  Werke  der  alten  Grammatiker, 
aber  auch  —  was  schon  hier  betont  werden  soll  —  kaum  we- 
niger als  die  zahlreichen  grannnatischen  Lehrbücher,  welche  das 
Zeitalter  der  Renaissance  erzeugt  hat.  Wie  schon  aus  der  vor- 
stehenden kurzen  Inhaltsangabe  ersichtlich  ist,  werden  in  dem 
etymologischen  Theile  die  Zahlwörter,  die  regelmässigen 
Conjugationen,  die  Adverbien,  Conjunctionen  und  Präpositionen 
ganz  übergangen,   und   die   Pronomina   finden   eine   verhältniss- 


»)  Hibl.  d.  Ildschr.  no.  42. 

2)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  46. 

3)  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  76. 
')  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  47. 
")  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  50. 

^)  Siehe  Kollar,  Analecta  nionunient.  Vindobon.  I  p.  227. 

')  Vgl.  z.  B.  Th orbecke,  die  alt.  Zeit  d.  Univ.  Heidelberg  S.  74 
VVeissenl)orn,  Akten  der  Erfurter  Univ.  II  S.  141);  Med  er  er,  Annal 
Ingolstad.  IV  S.  93;  Voigt,  Versuch  einer  Gesell,  d.  Univ.  Prag,  S.  90 
Schreil)er,  Gesch.  d.  Univ.  Kreiburg  I  S.  50;  Statutenbücher  d.  Univ 
Leipzig  S.  326,  346,  480;  Urk.  z.  Gesch.  d.  Univ.  Tübingen  S.  377,  416 

«)  Vgl.  Bibl.  d.  Hdschr.  no.  80.  84.  118;  Bibl.  d.  Drucke  no.  14.  30 
32.  34.  37.  38.  42.  43.  46.  50.  74.  75.  78.  85.  92.  95.  101.  129.  153.  204.  210 
21().  217.  230.  235.  242.  244.  251.  253.  258.  260.  261—267. 

'')  Bibl.  d.  Drucke  no.  2. 

'«)  Bibl.  d.  Drucke  no.  26  u.  28. 


Das  Doctrinale.     Eintheilung  und  Inhalt  LXXIII 

massig  nur  sehr  kurze  Berücksichtigung.  In  der  Syntax  vermissen 
wir  vor  allem  die  ganze  Tempus-  und  Modus  lehre.  Ander- 
seits geht  das  Doctrinale,  ebenso  wie  die  meisten  Lehrbücher  der 
Humanisten,  in  der  ausführlichen  Behandlung  der  Quantität, 
des  Accents,  sowie  der  grammatischen  und  rhetorischen 
Figuren  über  das  unserer  Schulgrammatik  gesteckte  Ziel  hin- 
aus. In  ersterer  Hinsicht  darf  jedoch  nicht  übersehen  werden, 
dass  das  Doctrinale  keineswegs  für  den  Anfangsunterricht 
bestimmt  war,  dass  es  vielmehr  die  Kenntniss  des  'Donatus 
minor',  auf  welchen  der  Verfasser  hinsichtlich  der  Declination 
der  Pronomina  und  der  Conjugation  der  regelmässigen  Verba 
ausdrücklich  verweist^),  sowie  die  Leetüre  des  als  Vorschule 
von  Alexander  verfassten,  offenbar  die  nöthigen  Wort-  und 
Sacherklärungen  enthaltenden  'Alp  habe  tum  minus' ^)  zur  Vor- 
aussetzung hat.  Das  Doctrinale  sollte  eben  das  die  höhern  gram- 
matischen Kenntnisse  vermittelnde,  aber  einerseits  zu  umfang- 
reiche, anderseits  für  die  Bedürfnisse  jener  Zeit  in  mehrfacher 
Beziehung  nicht  mehr  ausreichende  Lehrbuch  von  Priscian^) 
ersetzen.  Daher  bewegt  es  sich  hauptsächlich  in  den  Aus- 
nahmen von  den  allgemeinen  Regeln  und  in  den  dem  Gedächt- 
nisse sich  schwieriger  einprägenden  Vorschriften;  daher  erklärt 
sich  ferner  die  für  den  angehenden  Cleriker  jedenfalls  sehr 
nützliche  Berücksichtigung  der  zahlreichen  in  der  Vulgata  und 
den  Werken  der  christlichen  Schriftsteller  vorkommenden  grie- 
chischen und  hebräischen  Wörter,  sowie  manches  Andere,  'was 
die  Alten  ihren  lieben  Genossen  nicht  enthüllt  haben'*). 
Bezüglich  der  Eigenthümlichkeiten  im  Einzelnen  verweisen  wir 
auf  den  exegetischen  Theil  unserer  Ausgabe.  Nach  den  dort 
angestellten  Untersuchungen  bietet  das  Doctrinale  nur  sehr  We- 
niges, was  wir  nicht  aus  frühern,  gleichzeitigen  und  auch  spätem 
Schriftwerken  zu  belegen  vermochten.  Dabei  sind  wir  der  festen 
Ueberzeugung,  dass  auch  dieses  Wenige  bei  einer  genauem 
Nachforschung,  als  wir  sie  anstellen  konnten,  als  mit  dem  der- 
zeitigen Sprachgebrauch  im  Einklang  stehend  sich  erweisen 
wird.     Auf  die  vielfachen  Berührungspunkte  zwischen  den  als 


')  Doctr.  vv.  360  sq.,  950. 

2)  Vgl.  darüber  S.  XXIX  u.  S.  XXXV. 

')  Siehe  darüber  S.  XIII  f. 

*)  Doctr.  V.  4. 


LXXIV  Einleitung- 

Regeneratoren  des  lateinischen  Unterrichts  hochgepriesenen 
Grammatikern  der  Humanistenzeit  und  dem  von  ihnen  tief  ver- 
achteten ^Barbaren'  Alexander  werden  wir  im  Laufe  der  Dar- 
stellung noch  zu  sprechen  kommen. 

Zu  der  weiten  Verbreitung  des  Doctrinale  hat  neben  den 
vorhin  erwähnten  Eigenschaften  die  metrische  Form  desselben 
sicherlich  nicht  wenig  beigetragen.  Der  hier  angewandte  Vers 
ist  der  sogenannte  leoninische  Hexameter'),  dessen  erste 
Reimsilbe  gewöhnlich  die  Arsis  des  dritten  Pusses,  zuweilen 
auch  die  des  zweiten  oder  vierten  Fusses  bildet.  Manche  Verse 
haben,  anstatt  sich  in  der  Mitte  und  am  Ende  zu  reimen,  bloss 
den  Endreim.  Eine  grosse  Anzahl  entbehrt  indessen  des  Reimes 
ganz;  namentlich  ist  dies  im  letzten  Abschnitte,  der  über  die 
Figuren  handelt,  ganz  gewöhnlich.  Die  Cäsur  fällt,  der  eigenen 
Vorschrift  des  Verfassers  entsprechend  ^),  zumeist  nach  der 
Arsis  des  dritten  Fusses,  wobei  kurze  Silben  eine  Dehnung- 
erfahren.  Die  bei  den  alten  Dichtern  so  häufig  vorkommende 
Elision  und  Ecthlipsis  wird  von  dem  Autor  verurtheilt^)  und 
daher  sorgfältig  vermieden. 

Um  über  die  Form  und  den  Stil  des  Doctrinale  kein  un- 
gerechtes Urtheil  zu  fällen,  darf  man  nicht  übersehen  —  wie 
Thurot*)  mit  Recht  bemerkt  — ,  dass  ein  technisches  Gedicht 
gänzlich  verschieden  ist  von  einem  didaktischen.  Ein  didak- 
tisches Gedicht  soll  belehren  und  ergötzen;  ein  technisches 
Gedicht  ist  aber  nicht  nur  nicht  zur  Ergötzung,  sondern  nicht 
einmal  zur  Belehrung  bestimmt,  es  hat  vielmehr  lediglich  den 
Zweck,  das  vorher  Gelernte  dem  Gedächtniss  tiefer  einzuprägen. 
Und  hierzu  sind  Sprachkünsteleien,  wenn  sie  auch  an  sich  miss- 
tönend, ungeschlacht  und  völlig  barbarisch  erscheinen,  nicht 
selten  am  zweckmässigsten.  Es  kommt  bei  solchen  Gedächtniss- 
versen hauptsächlich  darauf  an,  dass  sie  möglichst  kurz  und 
doch  erschöpfend,   einfach  und  dabei  —  wenigstens    nach  vor- 


^)  Von  einem  Poeten  Leonius  (*)*  1187)  soll  der  Vers  zuerst  in  grösserm 
Umfange  gebraucht  worden  sein.  Vgl.  den  ]<]l)erhard  von  ßetbune  zu- 
geschriebenen Labyrinthus,  Hb.  111,  Fabricius,  bibl.  med.  aevi  {Vii]^))  IV 
p.  775  sq.,  Leyser,  poet.  med.  aevi  p.  497,  u.  A. 

2)  Doctr.  V.  2443. 

«)  Doctr.  vv.  um  sq.  2482  sqq. 

")  De  Alex,  doctr.  p.  43. 


Das  Doctrinale.    Form  und  Stil  LXXV 

hergegangener  Erklärung,  die  allerdings  in  den  meisten  Fällen 
nicht  entbehrt  werden  kann,  —  verständlich  und  leicht  zu  be- 
halten sind.  Wem  würde  es  auch  nur  einfallen,  an  die  ge- 
reimten Genusregeln,  wie  sie  sich  bis  auf  den  heutigen  Tag  in 
unsern  Lehrbüchern  vorfinden ,  den  dichterischen  und  rheto- 
rischen Massstab  anzulegen?  Die  Thatsache  aber,  dass  man 
selbst  in  unserer  Zeit  die  Schüler  solche  Verse  lernen  lässt, 
beweist  zur  Genüge,  dass  man  deren  Werth  für  das  Gedächt- 
niss  noch  immer  zu  schätzen  weiss.  Im  Mittelalter  war  dies 
nun  in  weit  höherm  Masse  der  Fall.  Nachdem  Alexander 
neben  dem  gleich  zu  erwähnenden  Petrus  Riga  mit  der  Ver- 
wendung technischer  Verse  in  grösserm  Umfange  vorange- 
gangen war,  trat  bald  darauf  —  wie  wir  weiterhin  eigens  nach- 
weisen werden  —  Eberhard  von  Bethune  mit  seinem  ver- 
sificirten  'Graecismus'  auf.  Diesen  folgte  u.  A.  der  als  Inter- 
polator  des  Doctrinale  uns  bereits  bekannte  Johannes  von 
Garlandia  mit  zahlreichen  grammatischen  und  sonstigen  Trac- 
taten  in  Versen  ^),  und  seit  der  Mitte  des  13.  Jahrhunderts 
findet  man  kaum  eine  dem  Unterricht  dienende  Schrift,  in  der 
nicht  wenigstens  die  Hauptregeln  in  Verse  gebracht  sind.  Wenn 
man  es  als  'eine  monströse  Idee'  bezeichnet  hat,  'eine  ganze 
Grammatik  in  Verse  zu  zwängen' ^),  so  verlohnt  es  sich  wohl 
der  Mühe,  darauf  hinzuweisen,  dass  dieser  Idee  sogar  gefeierte 
Humanisten  gehuldigt  haben.  Der  Italiener  Antonius  Manci- 
nellus  gab  um  das  Jahr  1491  unter  dem  Titel  'Spica'  eine 
versificirte  Formenlehre  heraus;  ebenderselbe  hatte  ein  Jahr 
früher  einen  Leitfaden  der  Metrik  in  Hexametern  verfasst,  den 
er  'Versilogus'  betitelte.  Ferner  behandelte  er  in  den  'Flor es 
vocabulorum'  die  Synonyma  in  Versen  und  schrieb  ein  'Car- 
men de  figuris'3).  Das  macht  summa  summarum  doch  auch 
eine  ganze  Grammatik  aus.  Ihm  folgte  in  den  letzten  Jahren 
des  15.  Jahrhunderts  Pylades  von  Brescia  mit  einem  'Carmen 
scholasticum'*)  welches   die  Formen-,  Vers-   und  Quantitäts- 


*)  Siehe  das  Verzeichniss  bei  Haureau,  Notices  sur  les  oeuvres 
de  Jean  de  Garlande  (Notices  et  extraits,  Tom.  XXVII  2  p.  1—86). 

^)  So  Neu  decke r,  das  Doctrinale  des  Alex,  de  Villa-Dei  S.  30. 

^)  Siehe  Opera  Ant.  Mancinelli  Veliterni.    Basileae,  1508. 

*)  Dasselbe  ist  uns  nur  in  einer  lediglich  den  etymologischen  Theil 
enthaltenden  Leipziger  Ausgabe  vom  Jahre  1509  bekannt  geworden. 
Siehe  w.  u.  S.  LXXXVII. 


LXXVI  Einleitung 

lehre  umfasste.  Der  Flamländer  Johannes  Despauterius, 
den  wn-  vorhin  als  Herausgeber  des  von  Torrentinus  recen- 
sirten  und  commentirten  ersten  Theiles  des  Doctrinale  erwähnt 
haben  1),  brachte  in  den  Jahren  1510 — 1514  die  Formenlehre 
und  Syntax  und  grossentheils  auch  die  Quantitätslehre,  sowie 
die  Lehre  von  den  Figuren  in  Verse  ^).  Auch  die  noch  im 
17.  Jahrhundert  aufgelegte  Grammatik  des  gelehrten  Spaniers 
Antonius  Nebrissensis  [aus  Lebrija]^)  ist  wenigstens  in 
ihrem  etymologischen  Theile  metrisch  abgefasst.  Dass  die  Werke 
dieser  vmd  anderer  humanistischen  Grössen  auf  dem  Gebiete 
der  Grammatik  ausserdem  nicht  nur  in  der  Anordnung  des 
Stoffes,  sondern  vielfach  auch  in  der  Ausführung  im  Einzelnen 
und  nicht  selten  sogar  im  Wortlaut  mit  dem  'barbarischen' 
Doctrinale  übereinstimmen,  sei  hier  nur  nebenbei  erwähnt;  wir 
werden  diese  jedenfalls  höchst  bemerkenswerthe  Thatsache  bei 
der  Darstellung  des  Kampfes  gegen  Alexander  etwas  näher 
beleuchten. 

Was  die  Quellen  betrifft,  auf  denen  das  Doctrinale  beruht, 
so  macht  der  Verfasser  in  der  Einleitung  zunächst  die  allge- 
meine Angabe,  dass  er  'mehrere  Schriften  seiner  Lehrer 
vereinigen  wolle''').  Speciell  für  den  fünften  Abschnitt,  über 
die  Praeterita  und  Supina,  nennt  er  als  seinen  Gewährs- 
mann einen  gewissen  Petrus"^).  Am  Schluss  der  Einleitung 
bemerkt  er  dann,  dass  sein  Werk  'fast  ganz  aus  dem  Alp ha- 
betum  malus  ausgezogen'  sei^).  Da  drängt  sich  uns  die 
Fragö  auf,  wie  diese  Angaben  zu  verstehen  und  iTiit  einander 
in  Einklang  zu  bringen  sind. 

Wir  glauben  bei  der  Erörterung  über  die  Schriften  Alexan- 
ders hinlänglich  nachgewiesen  zu  haben,  dass  mit  dem  'Alpha- 
betum  malus'  nur  ein  von  Alexander  selbst  veranstaltetes 
Sammelwerk   in   Prosa   gemeint    sein    kann^).      Wenn    derselbe 


')  Siehe  S.  LXX. 

^)  lo.  Despauterii  Ninivitae  comment.  gramni.,  Paris.,  Roh.  Stepha- 
nus,  1537. 

')  AeHi  Antonii  Nehrissonsis  gramni.  introdiictiones,  Barcino- 
nae,  1606. 

*)  Doctr.  V.  2. 

^)  Doctr.  V.  16. 

^)  Doctr.  vv.  27  sq. 

')  Siehe  S.  XXIX-XXXV. 


Das  Doctrinale.     Quellen  desselben  LXXVII 

nun  den  aus  diesem  Prosawerke  bearbeiteten  metrischen  Auszug, 
das  Doctrinale,  zugleich  als  eine  Zusammenfassung  mehrerer 
Schriften  seiner  Lehrer  bezeichnet,  so  bestätigt  er  hierdurch 
lediglich,  was  wir  hinsichtlich  des  'Alphabetum  malus'  schon 
aus  andern  Gründen  angenommen  haben '),  dass  nämlich  seine 
grammatischen  Schriften  wesentlich  auf  denen  seiner  Lehrer 
beruhen  oder,  genauer  gesagt,  als  Collectaneen  aus  den  Vor- 
lesungen derselben  anzusehen  sind.  Wer  diese  Lehrer  waren, 
wissen  wir  freilich  nicht;  ebenso  wenig  sind  uns  grammatische 
Tractate  aus  jener  Zeit  bekannt  geworden,  die  wir  als  directe 
Vorlagen  für  das  Doctrinale  bezeichnen  könnten.  Nur  das  Eine 
steht  ausser  Zweifel,  dass  unter  dem  vorhin  erwähnten  Petrus, 
welchem  Alexander  in  dem  Kapitel  über  die  Praeterita  und  Supina 
gefolgt  ist,  der  als  Augustiner-Chorherr  der  Abtei  St.  Denis  zu 
Reims  im  Jahre  1209  gestorbene  Magister  Petrus  Riga^)  zu 
verstehen  ist.  Eine  Vergleichung  des  handschriftlich  hier  und 
da  noch  erhaltenen^)  und  neuerdings  von  Hermann  Hagen*) 
etwa  zum  dritten  Theil  veröffentlichten  versificirten  Tractats 
zeigt,  dass  Alexander  denselben  mit  einigen  Erweiterungen 
wörtlich  in  sein  Doctrinale  aufgenommen  haf^).  Ebenderselbe 
Petrus  wird  auch  in  dem  Abschnitt  über  die  Quantität  wieder- 
holt, und  zwar  einmal  mit  seinem  vollen  Namen,  aufgeführt  als 
Autorität  für  die  abweichende  Messung  polymita,  lägana  und 
tinea,  welche  Wörter  sich  thatsächlich  in  dessen  Aurora  so 
gebraucht  finden^). 

Haben  sonach  heute  grösstentheils  nicht  mehr  nachweis- 
bare Schriften  zeitgenössischer  Grammatiker  dem  Verfasser  des 
Doctrinale  zur  unmittelbaren  Vorlage  gedient,  so  lässt  doch 
eine   nähere  Untersuchung  nicht  den  mindesten  Zweifel   mehr 


')  Siehe  S.  XXXIII. 

2)  Vgl.  über  ihn  S.  XIX. 

•'')  Der  von  uns  eingesehene  Miscellanband  des  British  Museum 
23892  aus  dem  13.  Jahrh.  beginnt  auf  fol.  20^):  'As  in  preterito  vi  sus- 
cipit  s  removendo  (siehe  Doctr.  v.  698).  Die  Abhandlung  schliesst  fol. 
23b :  Explicit  (sie)  formationes  preteritorum  et  supinorum'. 

^)  Gramm.  Lat.  ed.  Keil,  Suppl.:  Anecdota  Helvet.  p.  LXVI — LXIX. 

'")  Hierauf  in  satirischer  Weise  anspielend  sagt  Johannes  von  Gar- 
land ia  von  sich:   'Non  aliena  carmina  transplanto'.     Vgl.  vorher  S.  LIV. 

ß)  Siehe  adnot.  ad  Doctr,  vv.  2115.  1721.  1860. 


LXXVIII  Einleitung 

darüber  bestehen,  dass  die  eigentlichen  Quellen  für  dieses 
Lehrbuch  in  ihren  Hauptadern  auf  die  alten  Grammatiker 
zurückgehen.  Im  Besondern  zeigt  der  etymologische  Theil 
in  der  ganzen  Anordnimg  und  vielfach  auch  in  der  Ausführung 
des  Einzelnen  eine  so  auffallende  Verwandtschaft  mit  dem  Werke 
Priscian's,  dass  es  uns  unerfindlich  ist,  wie  man  eine  —  wenn 
auch  indirecte  —  Benutzung  desselben  durch  Alexander  hat  in 
Abrede  stellen,  und  wie  man  sicli  vollends  zu  der  Ansicht  hat 
versteigen  können,  dass  Letzterer  diesen  im  Mittelalter  doch  so 
ungemein  verbreiteten  und  insbesondere  an  der  Pariser  Uni- 
versität, wenigstens  seit  1215'),  officiell  tradirten  Grammatiker 
gar  nicht  gekannt  habe^).  Die  eingehenden  Nachweisungen  in 
unserer  Ausgabe  des  Doctrinale  werden  es  gerechtfertigt  er- 
scheinen lassen,  wenn  wir  diesen  Theil  geradezu  als  einen 
den  Bedürfnissen  der  Zeit  entsprechend  modificirten  Auszug 
aus  den  ersten  sechzehn  Büchern  Priscian's  bezeichnen. 
Auch  in  dem  syntaktischen  Theile  ist  eine  gewisse  An- 
lehnung an  die  beiden  letzten  Bücher  jenes  Grammatikers 
unverkennbar.  Im  Allgemeinen  gehört  jedoch  dieser  Theil  zu 
den  selbständigen  Zusammenstellungen  Alexanders  oder  viel- 
mehr seiner  unbekannten  Vorgänger^).  In  noch  höherem  Grade 
gilt  dies  von  dem  Abschnitte  über  die  Quantität,  die  in  solcher 
Weise  und  Ausführlichkeit  von  keinem  der  alten  Grammatiker 
behandelt  worden  ist.  Das  von  Alexander  eingeschlagene  Ver- 
fahren, die  Quantität  der  ersten,  der  mittleren  und  der  letzten 
Silbe'n  je  nach  dem  Zusanmientreffen  der  fünf  Vocale  mit  den 
einzelnen  Consonanten  des  Alphabets  zu  bestimmen,  ist  noch 
von  den  Grammatikern  der  Humanistenzeit  und  zwar,  soweit 
wir  sehen,  allgemein  befolgt  worden*).     Das  Kapitel  über  den 


')  Siehe  Tiiurot,  de  l'organisation  de  l'enseignement  dans  l'uni- 
versite  de  Paris  au  moyen  age  (Paris  et  Besangen,  1850)  p.  8;  Notices  et 
cxtraits,  Tom.  XXII,  2  p.  95. 

»)  So  Thurot,  de  Alex.  Doctr.  p.  32. 

^)  Vgl.  vorher  S.  XV. 

*)  Siehe  Grammatica  Sulpitii,  Liptzig,  Baecalariuß  Wolfgangus 
Monaeensis,  1508;  Aelii  Antonii  Nebrissensis  grannnatica,  Granatae 
1582;  Aldi  Manutii  Pii  Roman  i  granmi.  Institut,  libri  IV,  Venetiis, 
Paul.  Manutiufe,  1568;  Ant.  Mancinelli  versilogus  ed.  a  loanne  Mur- 
mellio,  Daventriae,  Rieh.  Pafrat,  1507;  auch  in  den  Opera  Maneinelli, 
Basileae,    1508;    Henr.    Be belli    ars    versificandi,    als   Anhang   zu   lac. 


Quellen  des  Doctrinale.  Das  Doctrinale  u.  der  Graecismus    LXXIX 

Accent  beruht  zu  einem  wesentlichen  Theile  auf  der  fälsch- 
hch  dem  Priscian  zugeschriebenen  bezüghchen  Abhandkmg. 
Allerdings  finden  wir  auch  hier  mehrere  Eigenthümlichkeiten 
der  Zeit.  Als  solche  erwähnen  wir  nam.entlich,  dass  die  Stelle 
des  ausser  Gebrauch  gekommenen  Circumflexes  in  einsilbigen 
Wörtern  der  Acut,  in  zweisilbigen  der  zuerst  von  Alexander 
eingeführte  'accentus  moderatus'^)  einnimmt,  und  dass  letzterer 
auch  statt  des  Acuts  der  Alten  in  zwei  und  mehrsilbigen  Wörtern 
eintritt 2).  Griechische  Wörter  werden  mit  lateinischem  Accent 
gesprochen^),  hebräische  haben  im  Nominativ  den  Ton  auf  der 
Endung*).  —  Für  den  Abschnitt  über  die  Figuren  stellt  sich, 
gleichwie  für  alle  derartigen  Tractate,  die  von  Grammatikern 
und  Rhetoren  des  frühen  und  spätem  Mittelalters  auf  uns  ge- 
kommen sind,  Donat  als  die  Hauptquelle  heraus,  wenn  auch 
Alexander  in  der  Auffassung  der  Hauptbegriffe  und  in  der  Er- 
klärung einzelner  Figuren  von  ihm  abweicht.  Neben  diesem 
Autor  hat  er  freilich  noch  andere  benutzt;  auch  hat  er  mehrere 
Figuren  aufgestellt,  die  ihm  eigenthümlich  sind,  oder  deren 
Quelle  wir  nicht  mehr  nachzuweisen  vermögen. 

Da  neben  dem  Doctrinale  das  von  dem  Flamländer 
Eberhard  von  Bethune  unter  dem  Titel  'Graecismus'  her- 
ausgegebene, ebenfalls  in  Versen  abgefasste  Lehrbuch  in  den 
Schulen  fast  aller  europäischen  Länder  verbreitet  gewesen  ist, 
so  glauben  wir  schon  aus  diesem  Grunde  die  Frage  nicht  un- 
beantwortet lassen  zu  dürfen,  welchem  von  beiden  Werken  das 
Vorrecht  der  Priorität  eingeräumt  werden  muss.  Was  aber 
dieser  Frage  noch  ein  besonderes  Interesse  verleiht,  ist  der 
Umstand,  dass  beide  Lehrbücher  —  von  den  vielfachen  sonstigen 


Henrichmanni  gramm.  Institut,  vielfach  gedruckt,  u.  a.  Pliorcae,  in  aed. 
Thomae  Anselmi  Badensis,  1509;  loannis  Dcspauterii  Ninivitae 
commentarii  grainm.,  Parisiis,  Rob.  Stepbanus,  1537;  Lugduni,  Sebast. 
Hororatiis,  1563. 

^)  Audi  der  Humanist  üespauterius  bezeichnet  Alexander  als 
den  Erfinder,  iadeni  er  sagt  (Comment.  gramm.,  Lugduni  1563  p.  666) : 
'Accentum  moderatum,  quem  Alexander,  barbariei  assertor,  intulit, 
doctissimi  execrantur;  ideo  bunc  ad  Gotbos  relegamus'. 

^)  Doctr.  vv.  2290  sqq. 

^)  Doctr.  V.  2329. 

')  Doctr.  V.  2307.  2326. 


LXXX  Einleitung 

Beziehungen  zu  einander  hier  ganz  abgesehen  —  in  einer 
ganzen  Reihe  von  Versen  vollständig  übereinstimmen^).  Hat 
Eberhard  dieselben  dem  Doctrinale  entnommen,  oder  hat 
umgekehrt  Alexander  sie  dem  Graecismus  entlehnt? 

Hinsichtlich  der  Abfassungszeit  des  Graecismus  führen 
mehrere  spätere  Schriftsteller,  u.  A.  Arnold  von  Rotterdam 
[15.  Jahrh.]»),  Anton  Sander  [1586—1664]»)  und  Valerius 
Andreas  [1588 — c.1650]*)  folgende  unzweifelhaft  auf  alten 
Manuscripten^)  beruhenden  Verse  an: 

'Anno  milleno  centeno  bis  duodeno 
Condidit  Ebrardus  Graecismum  Bethuniensis'. 

Je  nachdem  man  nun  'bis'  zu  'duodeno'  oder  zu  'centeno' 
zieht,  kommen  die  Jahre  1124  oder  1212  heraus.  Polycarp 
Leyser^)  und  Erasmus  Nyerup^)  entscheiden  sich  für  die 
letztere  Verbindung,  die  auch  Du  Cange^)  vorziehen  möchte. 
Dagegen  erklärt  Friedrich  Haase^j  eine  solche  Rückbeziehung 
des  Zahladverbs  für  unzulässig  und  gibt  demnach  1124  als  das 
Erscheinungsjahr  an,  und  hierin  sind  ihm  Böcking^^),  KeiD^) 
u.  A.  gefolgt,  während  Wrobel  in  seiner  unlängst  erschienenen 
Ausgabe  des  Graecismus  die  Frage  ganz  offen  lässt^^^. 

Was  zunächst  die  bestrittene  Zulässigkeit  der  rückbezüg- 
lichen Multiplication  betrifft,  so  sind  derartige  Compositionen 
zu  jener  Zeit  durchaus  nicht  selten  gewesen.     Hier  seien  nur 


')  Siehe  z.  B.  ad  not.   ad  Doctr.  vv.  292.  446  sq.  706.  813.  852.  860. 
1257  sqq.  2409.  2432.  2472.  2512. 

' -')  Vgl.  Histoire  litt,  de  la  France,  Tom.  XVII  p.  129. 
^)  Vgl.  Dil  Gange,  Glossarium  med.  et  inf.  Lat.,  praef. 
*)  Bibl.  Belgica;  vgl.  Du  Gange. 

*)  Gleichwie  die  das  Erscheinungsjahr  des  Doctrinale  betreffenden 
Verse;  siehe  vorher  S.  XXXVI  f. 

^)  Hist.  poet.  et  poem.  med.  aevi  p.  795. 

^)  Librorum,  qui  ante  reformationem  in  scholis  Daniae  praelegebantur, 
notitia  (Hafniae,  1784)  p.  30. 
^)  Glossarium  1.  c. 

^)  De  med.  aevi  stud.  phiiol.  (Breslauer  Univ.-Progr.  1856)  p.  45,  adn.  73. 
'')  Opera  Ulr.  Hutteni,  Suppl.  II  p.  360. 

")  In  der  Recension  des  Graecismus  von  Wrobel,  in  Zarnke's  Lit. 
Centralbl.  1887. 

'2)  'Quae  controversia  cum  deficientibus  argumentorum  momentis 
decerni  nequeat,  rem  in  medio  relinquo'.  Graec.  ed.  lo.  Wrobel,  (Vratisl. 
1887),  praef. 


Das  Doctriuale  und  der  Graecismus  LXXXI 

zwei  Beispiele  aufgeführt.  Der  schon  oft  genannte  Johannes 
von   Garlandia  datirt   eines   seiner  Gedichte  folgendermassen: 

'Mille  ducentenis  coniimgo   decem  quater  annos 
Virginis  a  partu,  tresque  duosque  ligo'  ^). 

Und  in  einer  Pariser  Handschrift  des  Doctrinale  lesen  wir: 

'Anno  niilleno  cum  0  quater  agmine  deno 
Adiuncto  tractus  liber  hie  fuit  atque  peractus'^). 

In  beiden  Fällen  dient  'quater'  luibestreitbar  zur  Vervielfältigung 
der  vorhergehenden  Zahl,  so  dass  im  ersten  Falle  die  Jahreszahl 
1245,  im  zweiten  1410  herauskommt. 

Für  den  in  Rede  stehenden  Vers  folgt  hieraus,  dass  das 
Zahladverb  'bis'  zurückbezogen  werden  darf.  Um  nun  weiter 
darzuthun,  dass  es  hier  zurückbezogen  werden  muss,  könnten  wir 
uns  begnügen,  mit  F.  Torraca^)  auf  den  unter  dem  Namen  Eber- 
hards vonBethune  veröfFentlichten  und  bei  Fabricius*)  zum 
Theil  wieder  abgedruckten  'Laborinthus'  oder  'Labyrinthus' 
zu  verweisen,  der  wegen  der  Erwähnung  der  'Aurora'  des  Petrus 
Riga  (f  1209),  des  'Anticlaudianus'  von  Alanus  von  Lille 
(f  1203),  des  'Doctrinale',  der  dem  Papste  Innocenz  III. 
(1198 — 1216)  gewidmeten  'Poetria  nova'  des  Gottfried  von 
Vinisauf,  Waffengefährten  des  Königs  Richard  Löwen  herz, 
und  anderer  Schriften  frühestens  zu  Anfang  des  13.  Jahr- 
hunderts abgefasst  sein  kann.  Da  jedoch  Thurot^)  dieses 
Gedicht  dem  Eberhard  von  Bethune  abspricht  —  nach  unserer 
A^nsicht  freilich  aus  durchaus  unzureichenden  Gründen®)  — ,  so 
müssen  wir  dieses  Argument  bis  auf  Weiteres  auf  sich  beruhen 
lassen.  Aber  unbestritten  hat  unsers  Wissens  bislang  der  Ver- 
fasser   des    Graecismus    zugleich    für    den   Autor    der    'Anti- 


^)  Siehe  Haureau,  Notices  et  extraits,  Tom.  XXVII  2,  p.  6 

2)  Siehe  ßibl.  d.  Hdschr.  no.  121. 

^)  AI  proposito  del  Graecismus  di  Eberharde  di  Bethune,  in  Rivista 
critica  della  Letteratura  Italiana,  Anno  V.  (Roma-Firenze,  1888)  p.  93  sq. 

•^)  Bibl.  med.  et  inf.  Latin.  V.,  s.  v.  Eberhardus  Bethuniensis. 

^)  Academie  des  Inscriptions  et  Beiles  Lettres:  Comptes  rendus  des 
seances  de  l'annee  1870,  nouv.  serie,  Tome  VI.  p.  259. 

^)  Thurot  meint  (Comptes  rendus  1.  c.  p.  259),  die  Erwähnung  des 
Graecismus  unter  den  zu  lesenden  Büchern  mache  es  unwahrscheinlich, 
dass  er  der  Verfasser  des  Laborinthus  sei,  und  er  schreibt  diesen  einem 
Deutschen  Namens  Eberhard  zu. 

Monnnieitta  Germauiae  Paedagogira  XII  » 1 


LXXXII  Einleitung 

Haeresis''),  einer  gegen  die  Wal  denser  gerichteten  Streit- 
schrift, gegolten.  Nun,  dieser  Tractat  kann,  wie  von  anderer 
Seite  des  Nähern  nachgewiesen  ist^),  nicht  vor  1190  geschrieben 
sein.  Also  kann  Eberhard  den  Graecismus  nicht  im  Jahre 
1124  verfasst  haben,  da  er  zu  der  Zeit  wohl  noch  nicht  geboren 
oder  doch  jedenfalls  noch  ein  Kind  war.  Nebenbei  sei  bemerkt, 
dass  man,  wie  man  die  Lebenszeit  des  Eberhard  von  Bethune 
imi  etwa  ein  Jahrhundert  vordatirt  hat,  so  die  des  Johannes 
von  Garlandia,  eines  Jüngern  Zeitgenossen  Eberhards  und 
Alexanders  von  Villedieu,  bis  vor  nicht  langer  Zeit  gar 
um  zwei  Jahrhunderte  zu  früh  angesetzt  hat^). 

Wenn  anderseits  gegen  die  Datirung  1212  von  Torraca*) 
geltend  gemacht  wird,  dass  der  um  1203  verstorbene  Alanus 
von  Lille  einem  'gewissen  Versificator'  das  Distichon 
nachgeschrieben  hat: 

'Für  aurum,  virgo  flores,  mare  navita,  libros 
Ck^ricus,  aequivoce  singuhi  quisque  legit', 

so  k()nnen  wir  dessen  Argumentation,  dass  unter  dem  'Ver- 
sificator' Eberliard  von  Bethune  verstanden  werden  müsse, 
da  diese  Verse  im  'Graecismus'  vorkämen^),  als  stichhaltig  nicht 
anerkennen.  Derartige,  die  Bedeutungsunterschiede  der  Wörter 
betreffende  Gedachtnissverse  findet  man  verhältnissmässig  schon 
sehr  früh;  sie  vererbten  sicli  von  einem  Lexicographen  oder  Gram- 
matiker auf  den  andern'').    Das  in  Rede  stehende  Distichon  ins- 


•  *)  Abgedruckt  bei  Marg.  de  la  Bigne,  Maxiina  Bibliotb.  vet.  Patrum 
Tom.  XXIV  p.  1525  — 1608,  u.  A.  Im  Prolog  bcisst  es:  'Ego  Ebrardus 
nationc  Flandreiisis,  Bethunia  oriutidus,  cum  doctriiiam  haereseos  erro- 
iieam  apud  me  repntarem'  etc. 

'')  Hist.  litt,  de  la  France,  Tome  XVII  p.  129  sq. 

^)  Böcking,  Opp.  Ulr.  Hutteni,  Suppl.  II  p.  376,  Haase,  de  med.  aevi 
stud.  [)bilol..  u.  A.  zählen  Jobanne«  v  on  Garlandia  unter  die  Schriftsteller 
des  11.  Jalnli.  (c.  1040).  Dass  er  dem  13.  Jahr,  angehört,  ist  zuerst  nach- 
gewiesen in  der  Hist.  litt,  de  la  France,  Tome  XXI  p.  369;  vgl.  Tome  XXII 
]).  11,  82,  93  sq.     Nähere  Daten  aus  seinem  Leben  siehe  vorher  S.  LIV. 

*)  AI  proposito  del  Graecismus  I,  c. 

^)  Sie  iinden  sich  im  17.  Kapitel  (in  der  Ausgabe  von  Wrobel  p.  172). 

")  Hier  nur  ein  Beispiel.  Von  den  Versen  des  Doctrinale  446  sq. 
und  des  Graecismus  X  168  sq.  (ed.  Wrobel): 

'(ilis  animal,  glis  terra  tenax,  glis  lappa  vocatur; 
Ris  primum,  glissis  tenet  altera,  tertia  glitis' 
wird  der  erste  bereits  von  Papias  (11.  Jahrb.)  und  in  ()sb(>rni  Panor- 


Der  Kampf  um  das  Doctrinale  LXXXIII 

besondere  wird  auch  von  Johannes  Januensis,  von  dem  Ver- 
fasser des  'Vocabularius  breviloquus'  (Reuchhn)  und  in  der 
'Glosa  notabilis'  angeführt,  und  zwar  überall  ohne  Angabe  des 
Autors,  was  angesichts  der  häufigen  Citate  aus  dem  'Graecis- 
mus'  mit  ausdrücklicher  Quellenangabe  doch  wohl  als  ein  An- 
zeichen dafür  gelten  darf,  dass  man  den  Verfasser  des  letztern 
nicht  für  den  Urheber  dieser  Verse  hielt. 

Somit  dürfte  unsere  Annahme,  dass  der  Graecismus  im 
Jahre  1212,  also  etwa  12  Jahre  nach  dem  Doctrinale  er- 
schienen ist,  hinreichend  gerechtfertigt  erscheinen. 

3.    Der  Kampf  um  das  Doctrinale. 

Nachdem  das  Lehrbuch  Alexanders  nahezu  drei  Jahr- 
hunderte lang  eine  fast  unbestrittene  Herrschaft  in  den  Schulen 
aller  civilisirten  Länder  Europas  behauptet  hatte,  begann  gegen 
Ende  des  15.  Jahrhunderts  zuerst  in  Italien,  der  Wiege  des 
Humanismus,  und  bald  auch  in  Deutschland,  Frankreich  und 
den  nordischen  Staaten  der  Kampf  gegen  dasselbe. 

Die  Kriegserklärung  gegen  die  mittelalterliche  Latinität 
und  die  scholastische  Lehrmethode  der  Grammatik  im  Allge- 
meinen war  um  die  Mitte  des  L5.  Jahrhunderts  von  Lauren- 
tius  von  Valla  (1407 — 1465)  ausgegangen  in  der  Schrift 
'Elegantiae  linguae  Latinae'.  Der  vorgedruckte  Aufruf  ist 
für  die  Kennzeichnung  der  humanistischen  Anschauungen  und 
Tendenzen  in  ihrem  tiefen  Gegensatz  zu  denen  der  Scholastik 
in  hohem  Grade  bemerkenswerth,  weshalb  er  seinem  Haupt- 
inhalte nach  hier  wiedergegeben  werden  mag. 

'Wir  haben  Rom  verloren',  ruft  Valla  aus,  'wir  haben  das 
Reich,  wir  haben  die  Herrschaft  verloren,  doch  nicht  durch 
unsere,  sondern  durch  der  Zeiten  Schuld.  Aber  durch  diese 
glänzendere  Herrschaft  (der  römischen  Sprache)  regieren  wir 
noch  in  einem  grossen  Theile  des  Erdkreises.    Unser  ist  "Italien, 


mia  (12.  Jahrh.)  | unter  dem  Titel  Thesaurus  novusLatinit.  herausgeg. 
von  Angelus  Mai,  Class.  auct.  Tom.  Villi  s.  v.  'glis'  citirt.  Mit  der 
Hinzufiigung: 

'Hie  animal,  haec  terra  tenax,  hoc  lappa  vocatur; 

Sic  genus  et  nomen  cognoscitur  et  genitivus', 
kehren  beide   Verse    wieder   in  lo.   lanuensis  Cathol.   u.    im   Vocab. 
breviloquus. 

VI* 


LXXXIV  Einleitung 

unser  Gallien,  unser  Spanien,  Germanien,  Pannonien,  Dalmatien, 
Illyrien:  denn  dort  ist  das  Römerreich,  wo  immer  die  römische 
Sprache  herrscht.  Welche  Männer  sind  denn  grosse  Philo- 
sophen, grosse  Redner,  grosse  Rechtsgelehrte,  überhaupt  grosse 
Schriftsteller  gewesen?  Doch  nur  die,  welche  vor  allem 
bestrebt  gewesen  sind,  gut  zu  reden.  Aber  indem  ich 
weiter  sprechen  will,  übermannt  mich  der  Schmerz;  es  will  mir 
das  Herz  zerspringen,  und  ich  muss  weinen,  wenn  ich  den 
frühern  blühenden  Zustand  der  Beredsamkeit  und  ihren  jetzigen 
tielV^i  Verfall  anschaue.  Welcher  Freund  der  Wissenschaften 
und  des  öffentlichen  Wohles  könnte  sich  auch  der  Thränen 
enthalten,  wenn  er  sieht,  dass  dieselbe  in  dem  Zustande  sich 
befindet,  worin  einst  Rom  war,  als  es  von  den  Galliern  erobert, 
in  Brand  gesteckt  und  so  vollständig  zerstört  wurde,  dass  kaum 
die  capitolinische  Burg  stehen  blieb.  Hat  doch  schon  seit 
vielen  Jahrhunderten  Niemand  mehr  lateinisch  ge- 
sprochen, ja  nicht  einmal  mehr  lateinisch  Geschrie- 
benes verstanden....  Indessen,  je  unglücklicher  die  frühern 
Zeiten  waren,  w(4che  keinen  gebildeten  Menschen  aufzu- 
weisen hatten,  um  so  mehr  müssen  wir  uns  zu  den  gegen- 
wärtigen Zeiten  Glück  wünschen,  in  denen,  wenn  wir  nur  ein 
wenig  weiter  streben,  demnächst  die  römische  Sprache  und  mit 
ihr  alle  Wissenszweige,  wie  ich  fest  überzeugt  bin,  im  alten 
Glänze  Wiederaufleben  werden.  Ich  ziehe  in  den  Kampf,  ich 
trete  zuerst  vor,  um  eich  Muth  zu  machen.  Wohlan  denn, 
lasset  uns  ausfechten  dic^sen  ehrenvollsten  und  schönsten  Kampf!' 

Durch  diti  hier  ausgesprochenen  Anschauungen,  denen  bald 
alle  italienischen  Humanisten  huldigten,  war  der  ganze  Wissen- 
schafts- und  Unterrichtsbetrieb  des  Mittelalters  in  Acht  und  Bann 
erklärt.  Die  Auffassung,  dass  die  Beredsamkeit  die  Krone  und 
das  Endziel  alh^r  Wissenschaften  sei  —  eine  Aulfassung,  die  man 
sich  von  Cicero  angeeignet  hatte  — ,  musste  die  bisherigen 
theologischen,  philosophischen,  juristischen  und  die  übrigen 
Studien  als  (Mtle  Sophisterei  und  unnützes  Schulgeschwätz  ver- 
achten lassen.  Dadurch,  dass  Valla  und  seine  Nachfolger  dem 
bis  dahin  nicht  bestrittenen  und  auch  gar  nicht  zu  bestreitenden 
Hechte,  die  lateinische  Sprache  als  eine  lebende  je  nach  den 
Bedürfnissfui  drr  Z(Mt  zu  wandeln.  (li(^  unbedingte  Forderung 
antiker  Khissicität  entgc^gensetzten  und  so  eine  mehr  als  tausend- 


Der  Kampf  um  das  Doctrinale  LXXXV 

jährige  naturgemässe  Entwickelimg  als  barbarisch  gänzHch  ausser 
Betracht  Hessen,  trat  an  die  Stelle  des  unaufhörlichen  Werde- 
flusses die  Krystallisation,  und  der  von  dem  Humanismus  todt- 
gesagte  lateinische  Sprachkörper  ward  zu  einem  Scheinleben 
erweckt,  imi  dann  in  langsamem  Hinschwinden  dem  Rechte  des 
Lebenden  für  immer  zu  weichen '). 

Die  Schrift,  womit  Valla  als  Vorkämpfer  für  die  neue 
Richtimg  auftrat,  ist  keine  Grammatik,  überhaupt  kein  streng- 
systematisches  Werk.  Die  'Elegantiae  linguae  Latin ae' 
handeln  in  den  drei  ersten  Büchern  über  Nomina,  Verba  und 
Indeclinabilia  für  sich  und  in  ihrer  grammatischen  Verbindung, 
in  den  beiden  folgenden  über  die  Bedeutungsunterschiede  der 
Nomina  und  Verba.  Im  Gegensatze  zu  der  scholastischen 
Behandlung  versucht  der  Verfasser  nicht,  sich  über  die  Ur- 
sachen der  Spracherscheinungen  Rechenschaft  zu  geben;  er  hat 
keinen  andern  Zweck,  als  den  Gebrauch  der  guten  Schrift- 
steller —  und  das  sind  ihm  ausschliesslich  die  des  klassischen 
Alterthums  —  in  der  Anwendung  der  Wörter  und  Redensarten 
festzustellen.  Dass  er  es  dabei  an  Seitenhieben  auf  die  'Bar- 
baren' und  'Schwätzer'  nicht  fehlen  liess,  ist  bei  ihm  selbst- 
verständlich. So  war  Valla  auch  der  Erste,  welcher  an  dem- 
jenigen Buche  Ausstellungen  zu  machen  wagte,  wonach  seit 
nunmehr  dritthalb  Jahrhunderten  der  Unterricht  in  der  Gram- 
matik fast  ausschliesslich  ertheilt  wurde,  und  welches  darum 
ein  gleichsam  geheiligtes  Ansehen  genoss.  Die  ihm  dafür  von 
den  Vertretern  der  alten  Richtung  zu  Theil  gewordene  Ab- 
fertigung ^)  ist  für  die  Kennzeichnung  des  grundverschiedenen 
Standpunktes  der  beiden  Parteien  in  hohem  Grade  bemerkens- 
werth. 

Der  eigentliche  Kampf  gegen  das  Doctrinale  aber  wurde 
erst  am  Ausgang  des  15.  und  zu  Anfang  des  16.  Jahrhunderts 
durch  die  italienischen  Grammatiker  Sulpicius  Verulanus 
(aus  Veroli  in  der  Campagna),  Antonius  Mancinellus,  sowie 
dessen  Lobredner  Antonius  Illuminatus,  Aldus  Manutius 
und  Pylades   aus  Brescia   eröffnet.     Wir  haben  allen  Grund, 


^)  Vgl.  J.  Vahlen,  Lorenzo  Valla,  ein  Vortrag.  (2.  Abdr.  a.  d,  Alma- 
nach  d.  Kais.  Academie  d.  Wiss.  zu  Wien  v.  J.  l864.  Berlin,  Franz  Vahlen, 
1870,  S.  15  f.). 

'')  Siehe  vorher  S.  X. 


LXXXVI  Einleitung- 

die  Gutachten  dieser  Männer  uns  etwas  näher  anzusehen;  eine 
Kritik  ifn'er  eigenen,  dem  bisherigen  Normalbuche  der  Gramma- 
tik entgegengestehten  Lehrmittel  wird  den  Schluss  unserer  Dar- 
stellung bilden. 

Sulpicius,  der  älteste  Grammatiker  humanistischer  Rich- 
tung, leitet  sein  Lehrbucli^)  mit  den  Versen  ein: 

'Nomina  per  casus  paucis  variare  docebo 
Te,  quicumcpie  puer  grammata  nostra  leges. 
Nolo  in  Alexandro  perdas  tua  tempora  frustra: 
Est  brevis  ille  nimis,  fuscus  est  ille  nimis, 
Multaque  praeteriit  praeceptaque  multa  coegit 
Falsa,  sed  in  multis  ingeniosus  erat'. 

Während  er  hier  Alexander  innnerhin  noch  einige  Gerechtigkeit 
widerfahren  lässt,  drückt  er  sich  in  dem  Kapitel  über  das  Ge- 
schlecht der  Nomina  folgendermassen  aus:  'Ich  wundere  mich, 
dass  nicht  in  früherer  Zeit  Männer,  zumal  erprobte  Schulmeister, 
diese  Aufgabe  (einer  Neubearbeitung  der  Grammatik)  über- 
nommen, sondern  es  vorgezogen  haben,  die  Jugend  in  den 
UnVerständlichkeiten  und  Irrthümern  Alexanders  zu  unter- 
weisen. Denn  schon  lange  haben  alle  ihre  Zeit  mit  Alexander 
vergeudet  und  vergeuden  sie  noch  immerfort.  Ihn  kennen  sie 
allein  von  den  Grammatikern;  ihn  besitzen  sie  vornehmlich, 
ihn  schlagen  sie  auf,  und  andere  rühren  sie  nicht  an;  ihn  er- 
klären sie  den  Knaben,  mit  ihm  verschwenden  sie  ganze  Tage. 
0,  die  unglücklichen  Knaben!  Ach,  ich  möchte  weinen,  ich 
möchte  aufschreien!  Verachtet  den  Alexander,  verwerft  ihn; 
gebt  keinen  Pfifferling  auf  seine  Ausleger,  sondern  fliehet 
sie!  ...  Ich  zweifle  nicht,  dass  die  Alexandriner  sich  gegen 
mich  erheben  und  versuchen  werden,  durch  ihre  Sophistereien 
meine  Werke  zu  verdammen.  Aber  mögen  sie  nur  verleumden, 
nachstellen,  kläffen  und  poltern:  der  Wahrheit  liegt  nichts 
daran.  In  wenigen  Jahren  wird  Ah^xander  vollständig  ver- 
(h'ängt  und  in  sein  J^arbarenhmd  zurückgejagt  sein,  und  dann 
werden  die  Italiener  von  den  Lateinern,  nicht  von  den  Bar- 
baren, die  lateinische  Sprache  (ulernen'. 


')  Siilpitiamnii  opnscuhim.  Roniao,  Euch.  Silber,  1490.  Gramniatica 
Sulpicii  cum  suo  vocahulario  in  finc  nnncxo.  Liptzi^ck,  Baccalarius  Wolf- 
gangiis  Alonaccnsis,  loOo. 


Der  Kampf  um  das  Doctrinale  LXXXVII 

Die  von  Antonius  Mancinellus  aus  Velletri  im  Jahre 
1491  unter  dem  Titel  'Spica'^)  herausgegebene  versificirte 
Formenlehre  wird  von  Antonius  Illuminatus  de  Monte 
Novo  mit  dem  Ausruf  eingeleitet:  ^Nun  möge  der  Barbar 
Alexander  sich  fortscheren  und  mit  seiner  Barbarei  sein  bar- 
barisches Vaterland  wiederaufsuchen!' 

Etwa  acht  Jahre  später  veröffentlichte  Pylades  (Buccar- 
dus)  aus  Brescia  ein  die  Formenlehre  und  Metrik  behandelndes 
'Carmen  scholasticum'^),  das  er  in  dem  Vorwort  an  den 
Leser  dem  Lehrbuche  Alexanders  gegenüberstellt,  indem  er 
u.  a.  von  seinem  Werke  rühmt: 

'Non  hie  Teutonico  prolatum  gutture  Carmen, 
Barbara  nee  Latus  verba  coacta  leges'. 

Um  seinem  Versuche,  durch  dieses  Gedicht  das  Doctri- 
nale zu  verdrängen,  grössern  Nachdruck  zu  verleihen,  Hess  er 
zu  Anfang  des  Jahres  1500  bei  Jacob  Britanniens  in  Brescia 
'Annotationes  in  Alexandrum  de  Villa  Dei'  erscheinen^), 
worin  er  diesem  auch  hier  wiederholt  als  'Teutonicus'  be- 
zeichneten Grammatiker  ein  ziemlich  langes  Sündenregister 
vorhält^),  an  dessen  Schluss  es  heisst:  'Ich  hege  die  Zuversicht, 


')  Siehe  Opp.  Ant.  Manciiielli  Veliterni,  Basileae,  1508,  fol.  82— 97. 

-)  Die  Originalausgabe  ist  uns  unbekannt  geblieben.  Wir  benutzten: 
Pylade  Brixiani  Carmen  scholasticum,  Liptzck,  Wolfgangus  Monacensis, 
1509,  welcher  Druck  im  vorliegenden  Exemplare  jedoch  nur  den  etymo- 
logischen Theil  enthält. 

^)  Bl.  i«;  Pyladae  in  Alexandrum  de  //  Villa  dei  Annotationes. 
Bl.  1^ :  Pylades  Brixianus  Heliae  Capreolo  oratori  etc.  Bl.  28<^ :  Impressum 
Brixiae  per  Jacobü  Britannien  die.  XXI.  Maii.  M  D. 

■*)  Die  meisten  seiner  Ausstellungen  sind  vom  Standpunkte  des 
Humanismus  aus  unzweifelhaft  berechtigt:  z.  B,  die  Beanstandung  der 
Ausdrücke  doctrinale,  clericulus  (Doctr.  v.  1),  laica  lingua  (v.  9), 
diamas  (v.  145),  sardis,  sardinis  (v.  169),  glis,  glissis  und  glitis 
(v.  446),  sotular  (v.  579),  vesper,  neutr.  gen.  (v.  581),  sowie  der  Tadel 
des  Gebrauchs  der  Distributivzahl,  zumal  im  Singular  (ternus),  anstatt 
der  Ordnungszahl,  wenngleich  der  Verfasser  sich  wegen  dieser  und  ähn- 
licher Dinge  ebenso  gut  an  seine  Immanistischen  Vorgänger,  insbesondere 
an  Sulpicius  (vgl.  w.  u.  S.  CVI  f.),  hätte  halten  können.  Entschieden  Un- 
recht aber  thut  er  Alexander  mit  der  (vielleicht  auf  eine  fehlerhafte  Vor- 
lage gestützten)  Behauptung,  er  habe  exanguis,  exanguinis  declinirt. 
(Siehe  Doctr.  v.  166.)  Einen  engherzigen  humanistischen  Standpunkt 
verräth  es  auch,  wenn  er  dem  Alexander  die  für  den  angehenden  Cleriker 


LXXXVIII  Einleitung- 

dass  die  bisherigen  Anhänger  Alexanders  nach  Durchlesung  v^or- 
stehender  Ausstellungen  jenen  verwerfen  und  sich  in  Zukunft 
nur  mit  unsern  unbestreitbar  bessern  Studien  und  Arbeiten  be- 
fassen werden'. 

Aldus  Manutius  bemerkt  in  der  Vorrede  zu  seiner  im 
Jahre  1501  zum  ersten  Male  herausgegebenen  Grammatik '), 
dass  die  Knaben,  während  sie  noch  seine  elementaren  Regeln 
lernten,  bereits  mit  Nutzen  etwas  von  Cicero  oder  Vergil  oder 
andern  berühmten  Autoren  lesen  könnten,  imd  fährt  dann 
fort:  'Zu  meinem  lebhaften  Bedauern  ist  mir  in  meinen  Knaben- 
jahren, wo  ich  Alexanders  einfältiges  Gedicht  über  die 
Grannnatik  auswendig  zu  lernen  gezwungen  wurde,  solches 
nicht  vergönnt  gewesen'. 

Trotz  der  grossen  Zuversicht,  womit  die  genannten  Männer 
die  baldige  Beseitigung  Alexanders  prophezeiten,  und  trotz  aller 
Anstrengungen,  ihre  eigenen  Lehrbücher  an  die  Stelle  des 
Doctrinale  zu  setzen,  hat  sich  dasselbe  noch  eine  geraume  Zeit 
in  Italien  erhalten.  Wenn  Hermann  Torrentinus  und  andere 
deutsche  Humanisten  bereits  zu  Anfang  des  16.  Jahrhunderts 
die  Verbannung  desselben  aus  den  Schulen  Italiens  als  That- 
sache  hinstellen  ^),  so  sind  diese  Männer  eben  durcli  das  zuver- 
sichtliche Auftreten  ihrer  italienischen  Collegen  irre  geführt 
worden,  imd  sie  haben  den  guten  Willen  für  die  That  an- 
genonnnen.  Es  ist  eine  durchaus  falsche  Ansicht,  so  oft  sie 
auch. bis  in  unsere  Tage  hinein  ausgesprochen  worden  ist,  dass 
um  di(^  Wende  des  15.  Jahrhunderts  das  Lehrbuch  Alexanders 
und  mit  ihm  die  grannnatische  Tradition  des  Mittelalters  aus 
den  italienischen  Schulen  verschwunden  sei.  In  dieser  Hinsicht 
ist  es  schon  recht  bezeichnend,  dass  ebenderselbe  Jacob  Bri- 
tanniens, aus  dessen  Officin  die  'Anmerkungen  des  Pylades 
zum  Alexander'  hervorgingen,  fünf  Monate  später  das  'nütz- 

dooh  so  nützliche  Beriieksiclitigung  liebräivsclu'r  Wörter  (S e  r a p  h,  S e r  a p h  i  m 
etc.)  ziun  Vorwurf  macht  niul  meint,  er  hätte  es  unter  seiner  Würde  halten 
sollen,  über  solche  barbarische  Namen  auch  nur  ein  Woi-t  zu  verlieren. 

')  ALDI  MANVTII  ROMANI  //  RVDIMENTA  //  GRAMMATICKS 
LATINAK  LINGVAE  //.  Am  Schluss:  YEN.  MENSh]  FEBb\  D  I.  //  Die 
N'orrede  ist  unterzeichnet:  Venetiis  Mense  lunio.  M.  C  J.  In  si)iit(u*n  Aus- 
gaben lautet  die  Datirung:  Venetiis  mense  Octobri  MDVII;  so  auch  in 
dem  Abdruck  bei  Murmellius  (Scoparius.  Colon.,  Quentcll,   1518,  fol.  2ij). 

0  Siehe  w.  u.  SS.  XCII  u.  XCVI. 


I 


Der  Kampf  um  das  Doctrinale  LXXXIX 

liehe  Werk  Alexanders'  von  neuem  drucken  liess^).  Und 
Aldus  Manutius,  der  Verfasser  der  'Rudimenta  linguae 
Latinae',  Venedigs  berühmtester  Typograph,  hat  es 
nicht  hindern  können,  dass  in  derselben  Stadt  und  zu 
derselben  Zeit,  wo  er  dort  seine  Pressthätigkeit  ausübte 
(1493 — 1515),  das  'einfältige  Gedicht'  wenigstens  sechs- 
mal neu  aufgelegt  wurde  ^).  Rechnen  wir  hierzu  die  in  der 
Folgezeit  in  Venedig,  Toscolano  am  Garda-See,  Parma  und 
Brescia  —  am  letzten  Orte  sogar  bis  1588  —  erschienenen 
Ausgaben  3),  so  werden  wir  eingestehen  müssen,  dass  von  einer 
Beseitigung  des  Doctrinale  durch  die  italienischen  Humanisten 
nicht  die  Rede  sein  kann.  Ja,  einer  Privatmittheilung  des  un- 
längst verstorbenen  Bibliographen  Campbell  zufolge  soll  sich 
der  Gebrauch  dieses  Lehrbuches  in  italienischen  Schulen 
sogar  bis  in  unsere  Zeit  hinein  erhalten  haben.  Ich  kann 
mich  nicht  enthalten,  den  merkwürdigen  Bericht  hier  wörtlich 
folgen  zu  lassen.  'Vor  wenigen  Jahren'  —  so  schrieb  mir  der 
Herr  im  Jahre  1884  —  'war  hier  (im  Haag)  ein  italienischer 
Gesandte  accreditirt,  der  meinem  Schwiegerbruder,  Cousin,  Chef 
und  Freund  Holtrop  versicherte,  dass  noch  heutzutage  in 
vielen  Oertlichkeiten  Italiens  die  Jugend  die  lateinische  Sprache 
lernt  aus  Alexandri  Doctrinale.  In  seine  Heimath  zurück- 
gekehrt, übersandte  er  eine  Ausgabe,  ein  Büchelchen  um  1850 
gedruckt,  das  noch  ganz  den  nämlichen  Text  enthält'. — 
Es  ist  mir  während  meines  freilich  kaum  für  die  nächstliegenden 
Zwecke  ausreichenden  Studienaufenthaltes  in  Italien  im  Jahre 
1888  nicht  gelungen,  etwas  Näheres  darüber  in  Erfahrung  zu 
bringen.  Auch  ein  Besuch,  den  ich  in  demselben  Jahre  im 
Haag  machte,  blieb  wegen  derzeitiger  Abwesenheit  des  ge- 
nannten Oberbibliothekars  und  bei  der  Unbekanntschaft  der 
übrigen  Beamten  mit  der  vorliegenden  Frage  erfolglos,  und 
eine  briefliche  Nachfrage  wurde  durch  den  inzwischen  erfolgten 
Tod  Campbell's  vereitelt.  Unter  solchen  Umständen  und  bei  dem 
Mangel  an  Zeit  und  Gelegenheit,  die  italienische  Schulliteratur 
der  Neuzeit   nach   dieser  Richtung   hin   zu  durchmustern,    blieb 


0  Bibl.  d.  Drucke  no.  152. 

^)  Bibl.  d.  Drucke  uo.  106.    129.    164.    173.   230.   235. 

^)  Bibl.  d.  Drucke  no.  251.   201.   258.  249.  252.  256.   262.  263.  264. 
265.  266.  267. 


XC  Einleitung 

mir  nichts  anderes  übrig,  als  die  gewiss  äusserst  interessante 
Notiz,  so  wie  sie  mir  zugegangen  ist,  hierher  zu  setzen.  Im 
Uebrigen  kann  es  uns  auch  vor  der  Hand  genügen,  in  unserer 
'Bibliographie'  den  urkundlichen  Nachweis  erbracht  zu  haben, 
dass  das  Doctrinale  in  Italien  die  Zeit  des  Humanismus 
um  mehr  als  ein  halbes  Jahrhundert  überdauert  hat. 

Während  die  italienischen  Humanisten  von  vorn  herein 
auf  rücksichtslose  Abschaffung  des  bisherigen  Normalbuches  der 
Grammatik  drangen,  ohne  freilich  den  gehofften  Erfolg  zu  erzie- 
len, beschritten  die  Vertreter  der  wissenschaftlichen  Renaissance 
in  Deutschland  den  Weg  der  Reform  des  Sprachunterrichtes 
anfangs  mit  grosser  Vorsicht  und  mit  möglichster  Schonung  des 
Hergebrachten.  Ihr  Kampf  galt  zunächst  nicht  dem  Doctrinale 
selbst,  sondern  der  scholastischen  Behandlungsweise  desselben, 
den  weitschweifigen  Commentaren  mit  ihren  unfruchtbaren 
und  kopfverwirrenden  Subtilitäten.  In  dieser  Beziehung  machte 
der  Altvater  des  rheinisch- westfälischen  Humanismus,  Alexan- 
der Hegius,  den  Anfang  mit  der  um  das  Jahr  1486  in  Ver- 
bindung mit  dessen  'Farrago'  veröffentlichten  und  in  den  folgen- 
den zehn  Jahren  mindestens  sechsmal  neu  aufgelegten  'In  vectiva 
in  modos  significandi',  worin  er  die  bisherige  heillose  Sprach- 
mengerei  den  sogen.  'Modist en',  d.  h.  den  Anhängern  der  seit 
dem  12.  Jahrhundert  herrschend  gewordenen  Sprachphilosophie, 
zur  Last  legt  und  im  Gegensatze  zu  ihnen  auf  die  klassischen 
Schriftsteller  als  die  Quelle  der  Sprachkunde  verweist ').  Unter 
den  zahlreichen  von  diesem  Standpunkte  aus  verurtheilten 
Schriften  befindet  sich  auch  der  früher  besprochene  Zenders'- 
sche  Commentar  zum  Doctrinale  2).  Hegius  selbst  hatte,  wie 
wir  bereits  wissen,  einige  Jahre  vor  der  Veröffentlichung  seiner 
Streitschrift  im  Verein  mit  dem  gelehrten  Fraterherrn  Joh. 
Synthen  einen  den  humanistischen  Principien  mehr  ent- 
sprechenden Commentar  zu  diesem  Lehrbuche  geschrieben  ^). 

')  lieber  die  Modisten  vgl.  Joh.  Müller  im  Anz.  für  Kunde  d. 
deutschen  Vorzeit  XXV  (1878),  sowie  Baebler,  Beilr.  zu  e.  Gesch.  d,  lat. 
Gramm,  i.  Mittelalter  (Halle.  1885)  S.  74—94;  Näheres  üher  des  Hegius 
Stellung  zu  ihnen  findet  man  in  meinen  Ikn trägen  z.  Ghaiakteristik  d. 
Alex.  Hegius,  in  Pick's  Moiialschr.  HI  (1877)  S.  29()  11.,  und  in  meiner 
Biogr.  (1.  Murmel lius  S.  12  f. 

=»)  Siehe  8.  LXVT  f. 

»)  Siehe  S.  LX\  L 


Der  Kampf  um  das  Doctrinale  XCI 

In  ähnlicher  Weise  wie  Hegius  verfuhren  in  der  Verwen- 
dung des  Doctrinale  seine  Zeitgenossen  Ludwig  Dringenberg 
in  Schlettstadt  und  dessen  Schüler  Jacob  Wimpheling.  Der 
Letztere  hat  in  dem  1497  zum  ersten  Male  gedruckten  Isido- 
neus  Germanicus'  genauere  Vorschriften  für  die  Behandlung 
des  Textes  gegeben  mit  dem  Hinzufügen,  dass  sein  verehrter 
Lehrer  Dringenberg  nach  solchen  Grundsätzen  beim  Unterricht 
verfahren  habe.  Hiernach  sollten  gewisse  Abschnitte,  besonders 
die  sogen,  'impedimenta'^),  wenigstens  beim  ersten  Unterricht 
übergangen,  die  durch  spitzfindige  Quästionen  und  Solutionen 
mitunter  bis  in's  Masslose  angeschwollenen  Commentare  aber 
gänzlich  bei  Seite  gelassen  werden  ^).  Im  Uebrigen  warnt 
Wimpheling  an  anderer  Stelle  ausdrücklich  vor  einer  Gering- 
schätzvmg  Alexanders ^).  Auch  Erasmus,  der  sonst  keine  Ge- 
legenheit vorübergehen  liess,  das  mittelalterliche  Schul-  und 
Unterrichtswesen  durch  allerlei  Anecdoten  der  Verachtung  und 
dem  Hohngelächter  preiszugeben,  rechnet  Alexander  immerhin 
noch  zu  den  'leidlichen'  Schriftstellern*). 

Einen  Schritt  weiter  als  Hegius,  Synthen,  Wimpheling 
und  andere  ältere  Humanisten  ging  der  niederländische  Gram- 
matiker Hermann  Torrentinus,  indem  er  in  seiner  in  den 
ersten  Jahren  des  16.  Jahrhunderts  veranstalteten  commentirten 
und  uncommentirten  Ausgabe  des  ersten  Theils  des  Doctrinale*^) 
nicht  unbedeutende  Veränderungen  am  Texte  vornahm.  Wie 
sehr  er  hiermit  in  weiten  Kreisen  Anstoss  erregte,  geht  deut- 
lich genug  aus  dem  Umstände  hervor,  dass  er,  trotzdem  er 
nach  seiner  Versicherung  in  den  Aenderungen  und  Streichungen 
mit  der  grössten  Vorsicht  zu  Werke  gegangen  war,  zu  einer 
feierlichen  Rechtfertigung  seines  Verfahrens  sich  veranlasst  sah. 
In    der    seinem   Bruder   Johannes    Torrentinus,   Prior    der 


')  Als  solche  werden  von  den  Glossatoren  die  Abweichungen  von 
der  regelmässigen  Wortfolge  bezeichnet.     (Doctr.  v.  1397 — 1549). 

2)  Vgl.  Paulsen,  Gesch.  d.  gel.  Unt.  S.  36  f.;  G.  Knod,  Jac.  Spiegel 
(Progr.  d.  Gymn.  zu  Schlettstadt  1884)  S.  7;  Liessem,  Herrn,  van  dem 
Busche  (Progr.  d.  Kaiser  Wilhelm-Gymn.  zu  Köln  1885)  S.  47  f. 

^)  'Alexandrum  nequaquam  despectum  iri'.  Siehe  Zarncke,  Seb, 
Brants  Narrenschiff  S.  347. 

"*)  'Alexandrum  inter  tolerabiles  numerandum  arbitror'.  Erasmi 
Opp.  Lugd.  Bat.  I  514. 

')  Bibl.  d.  Drucke  no.  181  u.  182.     Vgl.  vorher  S.  LXVIII  ff. 


XCII  Einleitung 

Praemonstratenser  in  H  aar  lern,  zugeeigneten  ^Apologie'i)  heisst 
es  u.  a.:  'Ich  höre,  dass  selbst  Solche,  die  auf  wissenschaft- 
liche Bildung  Anspruch  machen,  es  mir  zum  Fehler  anrechnen 
und  laut  missbilligen,  dass  ich  in  diesen  Ausarbeitungen  ge- 
wisse Verse  Alexanders  als  fehlerhaft  und  dunkel  verbessert, 
oder  als  überflüssig  und  unnütz  gestrichen  habe.  Denn,  be- 
haupten sie,  einen  so  grossen  und  so  viele  Jahrhunderte  hin- 
durch anerkannten  Grannnatiker  hätte  man  nicht  beflecken  und 
zerpflücken  dürfen.  Aber  welcher  nur  einigermassen  Sachkundige 
wüsste  nicht,  wie  viele  fehlerhafte,  dunkle  und  unnütze  Verse 
im  Alexander  gestanden  haben?  Das  bestätigen  auch  Sulp i eins 
Verulanus  und  Aldus  Manutius  Romanus,  sowie  andere 
hochgelehrte  Männer,  deren  Bemühungen  es  gelungen  ist, 
das  sogen.  Doctrinale  aus  den  Schulen  Italiens  zu  ver- 
bannen. Da  dies  nun  für  unsere  Gegenden  schwierig, 
ja  fast  unmöglich  scheint,  so  habe  ich  auf  Anrathen  ge- 
lehrter Männer  die  allerdings  widerwärtige  und  mühevolle  Auf- 
gabe übernommen,  die  fehlerhaften  Stellen  dieses  ersten  Thcnls 
zu  verbessern,  die  dunkeln  zu  beleuchten  und  die  überflüssigen 
abzuschneiden,  wobei  ich  auf  Lehrer  und  Zuhörer  zugleich  Rück- 
sicht nahm'.  —  Im  Laufe  der  Jahre  fand  das  Unternehmen  des 
Torrcmtinus  immer  mehr  Beifall;  der  Widerspruch  der  Gegner 
verstummte  nach  und  nach,  und  das  Doctrinale  erlebte  in  dieser 
Bearbeitung,  der  sich  später  Kempo  Thessaliensis  für  den 
zweiten,  und  Andreas  Gutterius  für  den  dritten  Theil  an- 
schlössen, bis  in  das  dritte  Decennium  des  1().  Jahrhunderts 
tnne  stattliche  Anzahl  von  Auflagen  2). 

Unterdessen  waren  aber  auch  in  Deutschland  zuerst  verein- 
zelte, dann  immer  zahlreichere  Stimmen  laut  geworden,  die  auf  Aus- 
schliessung des  Lehrbuches  von  Alexander  drangen.  Es  ist  nicht 
ohne  Interesse,  den  stufen  weisen  P]ntwickelungsprozess  von  unbe- 
dingter oder  bedingter  Anerkcuinung  bis  zur  v()lligen  Verwerfung 
des  Doctrinale  an  einzelnen  Persönlichkeiten  zu  verfolgen. 

Am  deutlichsten  können  wir  diesen  Wand(^l  in  den  An- 
schauungen,   wie    ihn   anscheinend   alle   in    der  Mitte   zwischen 


')  Apologia  11  (T  mann  i  Torrontini  ohircetatoribus  res])()n- 
dentis,  abgedruckt  in  allen  seinen  Ausgaben  des  Doctrinale.  Vgl.  auch 
Baebler,  Heitr.  z.  e.  (je.scb.  d.  lat.  (Jramni.  i.  Mittelalt.  (Halle,  1885)8.  119ff. 

2)  Siehe  vorher  8.  LXIX  f. 


Der  Kampf  um  das  Doctrinale  XCIII 

der  altern  und  der  jungdeutschen  Richtung  des  Humanis- 
mus stehenden  Gelehrten  durchgemacht  haben,  bei  Johannes 
Murmellius  nachweisen.  Im  Jahre  1500  trug  er  kein  Be- 
denken, den  Commentar  Kemner's,  welcher  in  den  zwei  Jahre 
später  von  Jacob  Fabri  herausgegebenen  Werken  des  Hegius 
unter  den  Büchern  figurirt,  die  'nicht  werth  sind,  gekauft  und 
gelesen  zu  werden',  in  einem  besondern  Gedichte  zu  verherr- 
lichen').  Kurze  Zeit  darauf  leitete  er  die  von  Torrentinus 
besorgte  Ausgabe  des  Doctrinale  mit  verändertem  Text  durch  ein 
längeres  Gedicht  ein^j,  worin  es  u.  a.  heisst: 

'Si  quis  in  hunc  ausit  crassos  temerarius  ungues 

Iniicere  et  saevo  carpere  dente  librum, 

Exeat  Aonidum  coetu,  consortia  Phoebi 

Linquat  et  ad  corvos  protinus  aufugiat. 

Nee  quemquam  turbet,  si  dissentanea  quaedam 

Scripserit  is  (sc.  Torrentinus),  docti  quae  statuere  viri: 

Grammatici  certant  et  adhuc  sub  iudice  lis  est; 

Haec  nunquam  est  ullum  res  habitura  modum. 

Cuilibet  hoc  facile  est  allen  um  carpere  librum, 

Difficile  erratis  non  maculasse  suum'. 
In  seinem  1505  zum  ersten  Male  gedruckten  'Enchiridion 
scholasticorum'  richtet  er  bereits  an  den  Lehrer  die  Mahnung, 
er  möge  sich  vor  allem  hüten,  dass  er  nicht,  wie  es  die  Meisten 
thäten,  die  Schüler  beim  ersten  Unterricht  in  der  Grammatik 
mit  überflüssigen  Regeln  und  weitschweifigen  Worterklärungen 
'nach  Art  des  Alexander  Gallus'  aufhalte^).  Als  off'ener  und 
entschiedener  Gegner  Alexanders  tritt  er  uns  in  dem  wenige 
Monate  vor  seinem  plötzlichen  Ende  (1517,  2.  Oct.)  veröffentlich- 
ten 'Scoparius  in  barbariei  propugnatores  et  osores  humanitatis' 
entgegen.  Für  die  Tendenz  dieser  Schrift  ist  schon  die  Ankündi- 
gung derselben  in  der  Vorrede  zu  seinen  'Tabularum  opuscula 
tria'   vom  7.   März    1517    bemerkenswerth.      'Ich   bereite   einen 


^)  Die  Schlussverse  d.  Ged.  s.  S.  LX  VII,  Note  3 ;  die  Eingangsverse  lauten : 
'Quae  cupis  abiecta  Romanam  discere  linguam 
Barbarie  et  docto  cultius  ore  loqui. 
Hoc  opus  egregium  studiosa  revolve  iuventus, 
Grammatices  rectam  comperiesque  viam'. 

^)  Dasselbe  ist  aus  der  no.  255*  verzeichneten  Ausgabe  abgedruckt  bei 
Kraffl.  u.  Crecelius,  Beitr.  z.  Gesch.  d.  Hum.  2.  Heft  (Elberfeld,  1875)  S.39. 

^)  Vgl.  meine  Biogr.  d.  Murm.  S.  59, 


XCIV  Einleitung 

Scoparius  vor',  sagt  er,  —  'denn  so  will  ich  das  Büchlein  be- 
titeln, —  ausgerüstet  mit  mannigfachen  WaflPen  gegen  jene  hart- 
näckigen Vertheidiger  eines  gewissen  erbärmlichen  Gramma- 
tikers (grammaticulus)  Alexander,  Leute,  die  meines  Erach- 
tens  jenen  Menschen  gleichen,  von  denen  es  heisst,  dass  sie  die 
wilden  Eicheln  dem  von  der  Ceres  gebotenen  Getreide  vor- 
gezogen haben ^).  Den  'Scoparius'  selbst  leitet  er  mit  dem 
Abdruck  der  früher  mitgetheilten  Verdammungsurtheile  des 
Sulpicius  Verulanus,  Antonius  Illuminatus  und  Aldus 
Mannt  ins  über  Alexander,  sowie  einiger  Aussprüche  von 
Rudolf  Agricola,  Erasmus  und  Wimpheling  über  die 
mittelalterlichen  Lehrbücher  überhaupt  ein  und  geht  dann  zur 
Kritik  des  Doctrinale  im  Besondern  über,  wobei  er  nament- 
lich auf  die  bezüglichen  'Bemerkungen'  des  Pylades  hin- 
weist^).  Unter  den  weiterhin  von  Murmellius  verurtheilten 
zahlreichen  Wörterbüchern  und  Commentaren  belindet  sich  auch 
die  'Glosa  notabilis'.  In  einem  der  Originalausgabe  des  'Sco- 
parius' beigedruckten  Nachworte  an  den  Leser^)  sagt  der  Ver- 
fasser: 'Dessen  darfst  du  dich  versichert  halten,  dass  Murmellius, 
wenn  er  auch  eines  beträchtlichen  Theils  seiner  Habe 
in  Holland  beraubt  worden  ist*),  niemals  des  Geldes  wegen 
lange  an  einem  Gymnasium  lehren  wird,  aus  dem  die  unnützen 
Knittelverse  Alexandrinischer  Stotterei  nicht  verbannt 
werden  dürfen'^). 


')  Den  Originaltext  siehe  in  meiner  Biogr.  d.  Murm.  8.  107  Anm.  4. 

^)  Die  eigenen  Ausstellungen  des  Murmellius  betreffen  u.  a.  den  Ge- 
luaucli  von  cur  tus  für  brevis  (syllaba  curta),  die  Messung  Idol  um  (Doctr. 
vv.  519.  1845),  aptötum  (v.  412),  lacöbus  (vv.  1193.  1389),  mammöna 
(v.  2151),  sowie  die  Bczeiclmung  des  letzten  Wortes  als  Neutrum  (v.  544). 

^)  Abgedruckt  in  meiner  Biogr.  d.  Murm.  S.  120  Anm.  1. 

^)  In  Folge  der  Erstürmung  und  Plünderung  der  Stadt  Alkmaar 
durch  die  geldrischen  Truppen  gegen  Ende  des  Monats  Juni  1517. 
Vgl.  meine  Biogr.  d.  Murm.  S.  120  f. 

^)  Diese  Bemerkung  ist  unzweifelhaft  in  erster  Linie  auf  die  damals 
von  Gerhard  Listrius  aus  Rheine  geleitete  Schule  in  Zw  oll  ge- 
münzt. Dorthin  hatte  sich  Min-mellius  nach  jenem  Unglück  im  Alkmaar 
zunächst  gewendet,  offen))ar  in  der  Hoffnung,  durch  Vermittelung  seiner 
an  der  dortigen  Anstalt  wirkenden  Freunde  Alexander  von  Meppen 
(den  wir  später  als  Rector  der  Schule  in  Osnabrück  wiederfinden; 
siehe  S.  CII),  und  Hermann  Stuvius  einen  neuen  Wirkungskreis  zu 
finden.     (Der    nähere    Nachweis    findet    sich    in    meiner    Biogr.   d.   Mur- 


Der  Kampf  um  das  Doctrinale  XCV 

Auch  Heinrich  Bebel,  der  unermüdhche  Verfolger  der 
'gothischen  und  vandahschen'  Barbarei,  einer  der  Lehrer  und 
Führer  der  Jüngern  streitlustigen  Humanistenschaar,  die  der 
neuen  Richtung  der  Studien  gleichsam  mit  Feuer  und  Schwert 
Eingang  zai  verschaffen  suchte,  war  anfangs  kein  unbedingter 
Gegner  Alexanders.  In  den  'Commentaria  de  abusione  lin- 
guae  Latinae'  vom  Jahre  1500'j  urtheilt  er  über  ihn  also:  'Den 
Alexander  halte  ich  im  ersten  Theiie  seines  Werkes  ohne  die  Um- 
schweife der  Commentare  nicht  für  unbrauchbar,  wofern  man 
nur  Mass  hält,  und  nicht  immer  stehen  bleibt  und  gleichwie  bei 
den  sirenischen  Felsen  im  Zauberbanne  sich  halten  lässt.  Den 
zweiten  Theil  erachte  ich  dagegen  für  durchaus  nutzlos,  für 
ein  Verderben  bringendes  Gift,  da  er  nichts  enthält,  was  wissens- 
werth  ist,  so  dass  er  überhaupt  ein  Hinderniss^j  der  Studien 
genannt   zu   werden   verdient ^).      Der    dritte  Theil   aber    lehrt 


melliiis  S.  121.)  An  einer  Stelle  seines  Scoparius,  dessen  Yeröffent- 
lichiing  aller  Wahrschcinliehkeit  nach  von  Zwoll  aus  geschah,  spricht  er 
unter  Lobeserhehungen  auf  den  Rector  Listrius  den  dringenden  Wunsch 
aus,  dass  dieser  'endlich  eimual  den  Vorkämpfern  Alexanders  zum 
Trotz  aus  seiner  zahlreich  besuchten  Anstalt  alle  Barbarei  entfernen 
möge'.  (Siehe  meine  Biogr.  d.  Murni.  S.  123,  Anm.  5.)  Er  scheint  hier- 
mit, sowie  mit  seinem  Gesuch  um  Aufnahme,  bei  Listrius  kein  Gehör  ge- 
funden zu  haben.  Thatsächlich  linden  wir  ihn  nach  kaum  zweimonat- 
lichem Aufenthalte  in  Zwoll  im  September  1517  als  Schulmann  in 
Deventer,  woselbst  er  am  2.  October  desselben  Jahres  unter  dem  Ver- 
dachte der  Vergiftung  starb.  Ueber  die  sehr  gravirenden  Verdachts- 
momente, welche  auf  Listrius  als  den  Anstifter  der  That  hinweisen, 
siehe  meine  Biogr.  d.  Murm.  S.  122—127. 

^)  Abgedruckt  in  den  Commentaria  epistolarum  conficiendarum 
Henrici  Bebel ii  lustingensis.   Argentinae  1516,  fol.  LXV. 

■^)  Anspielung  auf  die  sogen,  'impedimenta  constructionis', 
worüber  zu  vergleichen  S.  XCI. 

^)  Es  verlohnt  sich,  das  genau  entgegengesetzte  Urtheil  eines  Ge- 
lehrten unserer  Zeit  über  die  beiden  ersten  Theiie  des  Doctrinale  hier- 
her zu  setzen.  Fr.  Haase  (de  med.  aevi  stud.  phil.  p.  37  sq.)  findet  das 
Buch  'voll  von  Fehlem  und  Irrthümern  in  den  Abschnitten,  welche  auf 
historischer  Forschung  beruhen',  nämlich  in  der  Formenlehre  und  im 
Lex icali sehen;  wo  es  dagegen  auf  philosophischen  Scharfsinn  an- 
komme, insbesondere  also  in  der  Syntax,  habe  Alexander  die  frühern 
Leistungen  weit  überholt,  'Diejenige  Form  der  Syntax',  sagt  Haase, 
'welche  Männer  wie  Lange  und  Zumpt  befolgt  haben,  verdankt  man 
den  Barbaren  des  Mittelalters,  vor  Allen  dem  viel  verschrieenen  Alexan- 
der.   Dieser  hat   so  passend   und  klar   die  ganze  Syntax  geordnet,  dass, 


XCYI  Einleitung 

in  ganz  unvollkommener  Weise  die  Quantität  der  Silben,  und 
daher  kommt  es,  dass  wir  Deutschen,  die  wir  allzu  sehr  auf 
Alexander  vertrauen,  in  dieser  Beziehung  so  leicht  sündigen'^). 
Fünf  Jahre  später  will  Bebel  von  Alexander  überhaupt  nichts 
mehr  wissen.  Derselbe  sei,  heisst  es  in  der  ,Apologie'  der 
eben  genannten  Commentare^),  sammt  Eberhard  (von  Bethune), 
Johannes  von  Garlandia,  den  Verfassern  des  'Catholicon', 
des  'Mammaetr actus'  und  anderer  Machwerke  'längst  auf 
einstimmigen  Beschluss  aller  Gelehrten  Italiens  aus 
dem  Album  der  Schriftsteller  gestrichen'.  Mit  Donat 
solle  man  nicht  die  Grammatik  Alexanders,  sondern  die  des 
Perottus,  Sulpicius,  Aldus  Manutius  oder  des  Mancinel- 
lus,  ganz  besonders  aber  die  des  Heinrichmann  und  Brassi- 
ca nus  verbinden. 

Der  von  den  genannten  und  andern  Männern  einer  mehr 
gemässigten  Richtung  des  Humanismus  eingeschlagene  Weg 
sachlicher  Kritik  dünkte  jedoch  der  Jüngern  Generation  der 
'Poeten'  zu  lang.  Angelockt  durch  das  Beispiel  und  die  an- 
geblichen Erfolge  der  Italiener  und  wie  diese  von  einem  un- 
gemessenen Selbstgefühl  beherrscht,  glaubten  sie  durch  unge- 
stümes, rücksichtsloses  Vorgehen,  durch  einen  unter  Schimpf, 
Spott  und  Hohn  geführten  Massenangriff  leichter  und  schneller 
zum  Ziele  zu  gelangen.  Der  Aufruf  zum  Sammeln  der  Truppen 
ging  namentlich  von  dem  rauflustigen  Wanderpoeten  Hermann 
van  dem  Busche  aus.  Es  sei  lediglich  Barbarei  und  Ver- 
wilderung, heisst  es  in  einem  offenen  Schreiben  desselben  vom 
Jahre  1514^),    was    die  Scholastiker   aus  Alexanders  Doctrinale 


wenn  Valla,  Perottus,  Linacer,  Heinrichniann  und  die  übrigen 
Humanisten,  welche  gegen  die  Barbarei  des  Mittelalters  zu  Felde  zogen, 
seinem  Beispiele  hätten  folgen  wollen,  sie  viel  Besseres  und  Vollkom- 
meneres geleistet  liätten,  als  sie  jetzt  getlian  haben'. 

^)  Wie  es  mit  Bebel' s  eigener  Quantitätslehre  bestellt  war,  wird 
weiter  unten  S.  ('IX  f.  gezeigt. 

^)  Apologia  Henrici  Bebel  ii  pro  suis  commentariis  etc.,  unterz. 
Tubingae,  III.  Kai.  Maias  1505,  in  Comm.  epistolarum  confieien- 
darum  H.  Bebelii,  Argent.  1516,  fol.  CXVII. 

^)  Vorrede  zu  Claudiani  Proserpinae  raptus  cum  Hermanni 
Buschii  Pasipliili  commentario,  Colon.,  Mart.  de  Werdcna,  1514.  Das 
Widmungsschreiben  ist  auszugsweise  mitgetheilt  von  Liessem,  bibliogr. 
Verz.  d.  Schriften  Hermanns  van  dem  Busche  (Progr.  d.  Kaiser  Wilhelm- 
Gymn.  zu  Köln,  1889)  no.  XXXVIII. 


\ 


Der  Kampf  um  das  Doctrinale  XCVII 

ihren  Schülern  als  reine  Sprache  und  echte  Weisheit  böten. 
Nur  mit  Bedauern  könne  man  die  überaus  grosse  Zahl  Der- 
jenigen gewahren,  die  nicht  etwa  in  vergessenen  Winkeln, 
sondern  in  öffentlichen  Schulen  und  in  einflussreichen  Aemtern 
und  Lebenstellungen  Zöglinge  und  Vertheidiger  einer  so  ver- 
kehrten Geistesbildung  seien.  Nur  Eins  könne  dem  schreienden 
Uebelstande  steuern:  es  müsse  Einheit  und  Einigkeit  unter  den 
Poeten  herrschen  nach  dem  Vorbilde  der  Gegner.  'Warum 
sollten  denn  auch  die  Papageien  sich  nicht  innig  lieben 
können,  wenn  sie  sehen,  wie  die  Dohlen  unter  einander 
so  zärtlich  thün?' 

So  schaarten  sich  denn  auch  bald  von  allen  Seiten  her 
Berufene  und  Unberufene  zusammen  und  traten  gegen  Alexander 
und  dessen  Vertheidiger  in  einer  Weise  auf,  die  selbst  bei 
Gesinnungsgenossen  Anstoss  erregte.  'Wie?',  ruft  der  Gram- 
matiker Despauterius  aus,  'fallen  nicht  Alle  und  unter  diesen 
Einige,  die  Alexander  bei  weitem  nachstehen,  mit  voller 
Erbitterung  über  denselben  her?  Er  ist  bisweilen  ungeschliffen 
und  falsch.  Mag  sein;  dennoch  sollte  man  ihn  nicht  mit 
blinder  Wuth  verfolgen'^).  An  einer  andern  Stelle  sagt  eben- 
derselbe ^):  'Den  Alexander,  welchen  die  Gelehrten  nicht  ein- 
mal mehr  des  Tadels  für  würdig  erachten,  nehme  ich  (in  meiner 
Grammatik)  mitunter  in  ehrenvoller  Weise  in  Schutz.  Wenn 
er  geirrt  hat,  so  muss  man  dies  nicht  ihm,  sondern  den  Zeiten, 
in  denen  die  Sprachwissenschaft  fast  gänzlich  untergegangen 
war,  zur  Last  legen;  denn  er  hat  weder  die  Jugend  täuschen' 
—  ein  so  zu  sagen  stereotyper  Vorwurf  seiner  Gegner  — ,  'noch 
die  lateinische  Sprache  vertilgen  wollen,  vielmehr  sich  bestrebt. 
Allen  zu  nützen.  Auch  wenn  er  dieses  Ziel  nicht  erreicht  hat, 
sind  wir  ihm  gleichwohl  zu  grossem  Danke  verpflichtet.  Haben 
wir  doch  nach  dem  Ausspruch  des  Aristoteles  nicht  bloss  denen 


^)  In  dem  seiner  Syntax  vorgedruckten  Widmungschreiben  an  die 
Theologen  Martin  Dorpius,  Nicolaus  von  Herzogenbusch  und  den 
Rechtsgelehrten  Jodjocus  L actus.  (lo.  Despaut.  Comment.  gramm, 
Lugduni,  Seb.  Hororatus,  1563,  p.  207.) 

*)  In  der  Epist.  apolog.  am  Schluss  der  Formenlehre.  (Despaut. 
Comm.  gramm.  1.  c.  p.  206.)  Der  betr.  Passus  findet  sich  auch  abgedruckt 
bei  Baebler,  Beiträge  zu  einer  Gesch.  der  lat.  Gramm,  im  Mittelalter 
(Halle,  1885)  S.  142  f. 

Mouumenta  ßeriuaniae  Paedagogica  XII  VII 


XCVIII  Einleitung 

zu  danken,  die  uns  die  Lehren  der  Wissenschaften  auf  die  sorg- 
fältigste Art  überhefert  haben,  sondern  auch  denjenigen,  welche 
über  dieselben  nur  leichthin  und  in  nüchterner  Weise  gehandelt 
haben ;  denn  auch  diese  haben  uns  immerhin  Nutzen  gebracht,  indem 
sie  unsere  Naturanlagen  durch  Hebung  weiter  ausgebildet  haben'. 

Doch  für  derartige  Erwägungen  und  Mahnungen  waren 
die  ^Poeten'  nicht  mehr  zugänglich;  die  Stimmen  der  Mässi- 
gung  wurden  von  dem  wilden  Kriegsgeschrei  übertönt.  Einer 
der  lautesten  Rufer  im  Streit  blieb  Hermann  van  dem 
Busche.  Leidenschaftlich  und  masslos  sind  seine  Ausfälle  auf 
Alexander  in  seinem  1518,  ungefähr  ein  halbes  Jahr  nach  dem 
'Scoparius'  des  Murmellius,  veröffentlichten  'Valium  humani- 
tatis'').  —  In  Verdrehung  und  Verspottung  des  scholastischen 
Unterrichtsbetriebs  im  Allgemeinen  und  des  Lehrbuches  von 
Alexander  im  Besondern  leisteten  die  Verfasser  der  in  den 
Jahren  1515  und  1517  erschienenen  'Epistolae  obscurorum 
virorum  ad  magistrum  Ortuinum  Qratium'  das  denkbar 
Höchste.  Dass  auch  bei  der  Abfassung  dieses  Pamphlets 
Buschius  die  Hand  im  Spiele  gehabt  hat,  ja,  dass  er  daran 
in  hervorragender  Weise  betheiligt  gewesen  ist,  glauben  wir 
an  einem  andern  Orte  wenigstens  als  höchst  wahrscheinlich 
nachgewiesen  zu  haben  ^).  Jedenfalls  rührt  von  ihm  —  worauf 
schon  Böcking  aufmerksam  gemacht  hat^)  —  die  schmach- 
volle Parodie  eines  Grabgedichtes  von  Ort w in  Gratius  auf 
den  Verfasser  der  'Glosa  notabilis',  den  Kölner  Theologen 
Gerhard  von  Zutphen,  her. 

Genug,  nach  etwa  zwanzigjährigem,  zuerst  mit  den  Waffen 
der  Kritik,  dann  der  Erbitterung  und  Wuth  und  schliesslich 
des  Spottes  und  Hohnes  geführten  Kampfe  war  es  dem  Huma- 
nismus gelungen,  das  Lehrbuch  Alexanders  allerwärts  aus  den 
Schulen  Deutschlands  zu  entfernen  und  die  Reform  des 
Unterrichtswesens  in  seinem  Sinne  durchzuführen.  Der  Huma- 
nismus hatte  gesiegt;  allein  sein  Triumph  war  nur  von  kurzer 
Dauer.     Hatte  er  mehr  als  zwei  Decennien  gebraucht,  um  zum 


')  Siehe  Originalausgabe:  Colon.,  Nie.  Caesar,  1518  pridie  Idus 
Apr.,  fol.  D4^  E(i)a,  F(i)b;  Ausgabe  von  Burckhard  p.  57  sqq.,  78. 

^)  Ortwin  Gratius,  sein  Leben  und  Wirken  (Heiligenstadt,  1884) 
S.  86-41. 

'•)    Opp.  Ulr.   Hutteni,   Suppl.  H:    Comment.  ad  Epp.  0.  V.  I  19. 


Abschaffung  des  Doctrinale  XCIX 

Durchbruch  zu  gelangen,  so  wurde  er  selbst  innerhalb  weniger 
Jahre  von  der  nun  beginnenden  Kirchenrevolution  verschlungen. 
Luther's  Sendschreiben  vom  Jahre  1524:  'An  die  Rathsherren 
aller  Städte  deutschen  Landes,  dass  sie  christliche  Schulen  er- 
richten und  halten  sollen',  ist,  wie  Pauls en  treffend  sagt,  ein 
Nothschrei,  den  die  Thatsache  auspresste,  dass  das  gelehrte  Unter- 
richtswesen unter  dem  Einflüsse  der  Reformation  überall  zerfiel*). 

Es  ist  uns  unmöglich,  den  Zeitpunkt  des  Verschwindens  des 
Doctrinale  von  den  einzelnen  Universitäten  und  insbesondere  von 
den  zahlreichen  Particularschulen  genau  zu  fixiren;  dazu  sind  die 
Facultätsacten,  Rathsprotocolle,  Schulbücher  und  das  sonstige 
Quellenmaterial  noch  zu  wenig  durchforscht  worden.  Indessen 
haben  wir  doch  von  einer  Reihe  hoher  und  niederer  Schulen 
bezügliche  Nachrichten,  die  wir  im  Folgenden  zusammenstellen. 

Unter  den  Anstalten,  welche  sich  des  Doctrinale  am 
frühesten  entäussert  haben,  stehen  die  Universität  zu  Wien 
und  die  Domschule  zu  Münster  oben  an.  Erstere  führt  bei 
der  Reform  der  Artisten-Pacultät  im  Jahre  1499  für  die  ordent- 
lichen öffentlichen  Vorlesungen  über  Grammatik  das  Lehrbuch 
von  Nicolaus  Perottus  ein,  während  für  Privatcurse  das  des 
Alexander  noch  beibehalten  wird^). 

Noch  genauer  sind  wir  über  die  Vorgänge  in  Münster 
unterrichtet.  Im  Jahre  1502  gab  der  Rector  der  dortigen 
Domschule,  Timann  Kemner,  nachdem  er  zwei  Jahre  vor- 
her das  Doctrinale  commentirt  hatte ^),  ein  wesentlich  auf 
der  Grammatik  des  Aldus  Manutius  beruhendes  'Com- 
pendium  aureum  etymologiae  et  syntacticae  gram- 
matices'  heraus,  welches  er,  wie  wir  mit  Bestimmtheit  an- 
nehmen dürfen,  seitdem  an  der  von  ihm  geleiteten  Anstalt 
an  die  Stelle  das  Doctrinale  zu  setzen  verstand.  Offenbar,  um 
seinem  Werke  auch  anderwärts  leichter  Eingang  zu  verschaffen, 
gibt  er  demselben  auf  dem  Titelblatt  die  Empfehlung  mit  auf 
den  Weg,  dass  sich  in  ihm  alles  fände,  was  bei  Remigius, 
Donat  und  Alexander  vorkäme*).    Dieser  Gesammtgrammatik 


^)  Paulsen,  Gesch.  d.  gel.  Unterrichts  S.  145. 

2)  Aschbach,  die  Wiener  Univ.  II  S.  58;  Paulsen  a.  a.  0.  S.  88. 

3)  Siehe  vorher  S.  LXVII. 

^)  Compendium  aureum  etymologiae  etc.,  in  quo  ordine  etiam  facil- 
lime  quidquid  est  apud  Remigium,  Donatum  atque  Alexandrum  comperies. 

VII' 


C  Einleitung 

Hess  er  im  Jahre  1506  ein  'Opusculum  de  quatuor  inde- 
clinabilibus  orationis  partibus'  folgen^).  Die  Vorrede  be- 
ginnt mit  den  hochtrabenden  Worten:  'Euch,  ihr  Jünghnge, 
habe  ich  die  Denkmäler  meiner  Thätigkeit  in  der  Medulla 
der  vier  Theile  des  Alexander  Gallus  und  in  dem  Com- 
pendium  der  Etymologie  hinterlassen.  Wenn  darin  manches 
Allbekannte,  für  den  ersten  Unterriclit  Bestimmte  vorkonmit, 
so  trifft  man  doch  auch  Mehreres  an,  was  die  gelehrtesten 
Männer  sich  nicht  schämen  dürfen  zu  hören'.  Es  liegt  uns 
fern,  Kemner's  Verdienste  um  die  Hebung  des  Münster'schen 
Schiüwesens  in  Abrede  stellen  zu  wollen.  Wir  haben  alle 
Achtung  vor  der  sittlichen  Integrität  dieses  Mannes,  seiner 
pädagogischen  Erfahrung  und  seiner  strengen  Handhabung  der 
Schulzucht,  welche  Eigenschaften  ihm  auch  ohne  Zweifel  bei 
Rudolf  von  Langen  und  dem  Domcapitel  den  Vorzug  vor 
den  an  Gelehrsamkeit  ihn  zum  Theil  weit  überragenden  Mit- 
bewerbern um  das  Rectorat  gegeben  haben ^).  Wenn  wir  aber 
sehen,  wie  er  hier  und  an  andern  Stellen  von  seinen  im  besten 
Falle  doch  nur  sehr  mittelmässigen  Schriften  in  einer  Weise 
redet,  als  ob  sie  die  einzigen  wären,  die  der  Jugend  in  die 
Hände  gegeben  zu  werden  verdienten,  wenn  wir  vollends  in 
der  einige  Jahre  nach  Rudolfs  von  Langen  und  Murmel- 
lius'  Tode  geschriebenen  Einleitung  zu  seinem  'Compendium 
naturalis  philosophiae'^)  lesen,  wie  er  den  Zustand  der  Dom- 
schule vor  seiner  Ankunft  in  den  düstersten  Farben  schildert*) 


Davontr.,  lac.  de  Breda,  1502.  Dieselbe  Benieikung  ündet  sich  in  der 
Kölner  Ausgabe  von  1504  (Panzer,  Annal.  typogr.  VI  p.  858  n.  57), 
in  den  folgenden  (Colon.,  Qucntell,  1507  u.  1509;  Daventr.,  lac.  de  Breda, 
1500  u.  a.)  ist  sie  fortgelassen. 

')  Colon.,  Quentell,  1506.  Ausser  diesem  Original  kennen  wir  noch 
zwei  zu  Deventer  bei  Jac.  von  Breda  ohne  Bezeichnung  des  Jahres 
veranstaltete  Ausgaben. 

^)  Unter  den  von  Hegius  für  die  Leitung  der  Münster'schen  Doni- 
schule  vorgeschlagenen  Männern  befanden  sich  auch  Hermann  Tor  ren- 
tin us  u.  Johannes  Caesarius.    Vgl.  meine  Biogr.  d.  Murmellius  S.  31. 

■"')  Die  Vorrede  ist  aus  der  Kölner  Ausgabe  von  1521  wieder  ab- 
gedruckt von  Erhard  in  der  Zeitschr.  f.  westf.  Gesch.  u.  Alterthumsk. 
Bd.  I.  S.  63  Anm.  21. 

*)  Dass  schon  verhältnissmässig  lange  vor  der  im  J.  1500  durch- 
geführten Reform  der  Dom  schule  der  Humanismus  sowohl  an  die- 
ser   Anslalti    wie    auch    an    den    Collegiatstiftcii    /u    St.    Ludgerus    und 


Abschaffung  des  Doctrinale  CI 

__ — . 1 , . . — , — _ — _ . — _ _ — . — „ — . 

und  dann  die  Umgestaltung  und  spätere  Blüthe  derselben  ledig- 
lich als  sein  Werk  hinstellt:  so  erfordert  doch  die  Gerechtigkeit 
darauf  hinzuweisen,  dass  der  grösste  Theil  des  Ruhmes,  den 
er  hier  für  sich  allein  in  Anspruch  nimmt,  Rudolf  von  Langen 
und  besonders  Murmellius  gebührt.  Angesichts  der  weg- 
werfenden und  hämischen  Bemerkungen  aber,  die  er  über  den 
frühern  Gebrauch  des  Lehrbuches  von  Alexander  macht,  fragen 
wir  uns  erstaunt:  'Wie  kann  der  Mann  es  wagen,  über  das 
Doctrinale  zu  spotten  und  sich  so  zu  geriren,  als  ob  dieses 
Lehrbuch  unter  seinem  Regiment  niemals  gebraucht  worden  sei, 
der  bei  Antritt  des  Rectorats  an  der  reorganisirten  Domschule 
nichts  Eiligeres  zu  thun  hatte,  als  einen  weitläufigen  Com- 
mentar  zu  demselben  zu  schreiben,  und  der  diesen  Commen- 
tar,  welcher  selbst  einem  Anhänger  Alexanders  zu  barbarisch 
erschien,  wiederholt  laut  angepriesen  und  noch  im  Jahre  1505 
unter  seinem  Namen  von  neuem  hat  erscheinen  lassen'')?  Doch 
eitle  Ruhmredigkeit  und  Selbstbespiegelung,  ungemessener  Ehr- 
geiz und  vornehme  Geringschätzung  der  Bestrebungen  seiner 
Mitarbeiter,  das  waren  eben  die  Schattenseiten  des  Charakters 
dieses  Mannes  ^),  und  hieraus  erklärt  sich  sowohl  die  frühere 
Anpreisung  als  die  nachmalige  Verleugnung  seiner  Ausgabe 
des  Doctrinale. 

Der  Münster'schen  Domschule  scheint  in  der  Abschaffung 
des  Lehrbuches  von  Alexander  am  frühesten  gefolgt  zu  sein 
die  im  Jahre  1477  gegründete  Universität  Tübingen.  Um 
1505  begegnet  man  hier  noch  dem  Doctrinale  ^).  Dass  es 
aber  bald  verschwunden  sein  wird,  glauben  wir  aus  dem  Um- 
stände schliessen  zu  dürfen,  dass  Heinrich  Bebel,  welcher 
sich,  wie  früher  erwähnt  wurde,  in  demselben  Jahre  bereits 
ofTen  gegen  die  Benutzung  dieses  Lehrbuches  ausgesprochen 
hatte*),  an  der  genannten  Hochschule   eine  Professur  für  Elo- 


8t.  Mau  ritz  nicht  unbedeutende  Ansätze  gemacht  hat,  ist  von  Nord- 
hoff, Denkwürdigkeiten  aus  d.  Münst.  Hum.  (Münster,  Theissing,  1874) 
S.  78  fi'.,  und  in  meiner  Biogr.  des  Murmellius  S.  29  u.  76  f.  näher  nach- 
gewiesen. 

')  Siehe  vorher  S.  LXVII  f.  u.  Bibl.  d.  Drucke  no.  187.* 

^)  Näheres   in  meiner  Biogr.  des  Murmellius  SS.  69—76,  81,  87  f. 

')  Urk.z.  Gesch.  d.  Univ. Tül)ingena.d.J.  1476-^1550 (Tüb.,  1877)8.416. 

^)  Siehe  vorher  S.  XCVI. 


ClI  Einleitung 

quenz  und  Poesie  bekleidete,  und  dass  neben  und  nach  ihm 
dessen  Schüler  Heinrichmann  und  Brassicanus,  die  Ver- 
fasser neuer,  in  der  Folge  viel  gebrauchter  Lehrbücher,  an  den 
dortigen  Bursen  docirten.  In  Nürnberg  fand  der  im  Jahre 
1510  als  Rector  der  Lorenzschule  erwählte  Humanist  Johannes 
Cochlaeus  an  Stelle  des  Doctrinale  das  'Carmen  scholasti- 
cum'  des  Pylades  vor,  wofür  er  im  folgenden  Jahre  sein 
eigenes  'Quadrivium  grammatices'  einführte^).  Aus  der 
Schlettstädter  Schule  wurde  das  Doctrinale  gegen  1514  durch 
den  Rector  Joh.  Sapidus  entfernt ^).  In  Memmingen  war 
um  dieselbe  Zeit  die  Grammatik  von  Heinrichmann,  zunächst 
allerdings  neben  Alexanders  Lehrbuche  im  Gebrauch  ^).  In 
Emmerich  lernte  Heinrich  Bullinger,  der  daselbst  von  1516 
bis  1519  unter  dem  Rector  Peter  Hompheus  studirte,  die 
Grammatik  aus  Donat  und  Aldus  Manutius*).  An  der  Uni- 
versität zu  Ingolstadt  wurde  den  neuen,  wesentlich  von  Joh. 
Eck,  dem  nachmaligen  Gegner  Luther's,  entworfenen  Statuten 
der  Artisten -Facultät  vom  Jahre  1519  zufolge  an  die  Stelle 
des  Doctrinale  die  Grammatik  des  Aventinus  gesetzt^).  In 
Nor  dl  in  gen  bestimmte  1522  eine  neue  Schulordnung,  dass 
Alexander  durch  den  Donat  ersetzt  und  als  Uebungsbücher 
u.  a.  des  Philelphus  Episteln  und  des  Erasmus  Colloquia 
gebraucht  werden  sollten  ^).  In  demselben  Jahre  schloss  der 
Rath  der  Reichsstadt  Nord  hausen  mit  dem  dortigen  Stift 
einen  Vertrag  ab,  w^onach  beide  Theile  sich  verpflichteten,  in 
ihrer  Schule  den  Gebrauch  der  Grammatik  von  Heinrichmann 
durchzuführen^).  An  der  Domschule  zu  Osnabrück  wurde 
das  Doctrinale  gegen  1525  durch  den  Conrector  Heinrich 
Sibeus    aus    Olfen    unter    dem    Rectorat    Alexanders    von 


^)  Job.  Müller,  Quellenschr.  u.  Gesch.  d.  deutschsprachl.  Unterr. 
(Gotha,  1882)  S.  252;   Neu d ecke r,  das  Doctrinale  a.  a.  0.  S.  15. 

*)  Röhr  ig,  die  Schule  z.  Schlettstadt,  in  lilgens  Zeitschr.  f.  hist. 
Theol.  Bd.  IV  2,  S.  215;  Paulsen  a.  a.  0.  S.  111;  Neudecker  a.  a.  0. 

«)  Paulsen  S.  110. 

')  Paulsen  S.  118. 

^)  Prantl,  Geschichte  d.  Univ.  Ingolstadt-Landshut-München,  Bd.  II 
S.  160;  Paulsen  S.  100. 

«)  Paulsen  S.  108. 

^)  Forstemann,  Nachrichten  v.  d.  Schulen  zu  Nordhausen  (1830); 
Paulsen  S.  120. 


i 


Abschaffung  des  Doctrinale  CHI 


Meppen,  eines  Mitschülers  und  Freundes  des  Murmellius, 
gänzlich  beseitigt^).  —  Aus  dem  Jahre  1525  stammt  auch,  so- 
weit uns  bekannt  geworden  ist,  der  letzte  aus  deutschen  Offi- 
cinen  hervorgegangene  Druck  2).  Der  Umstand,  dass  diese  in 
Leipzig  veranstaltete  Ausgabe  auf  dem  Titelblatte  einen  —  in 
dem  von  uns  benutzten  Exemplare  allerdings  fehlenden  —  'Index 
aller  Vocabeln  des  ersten  Theils  mit  deutscher  und  polnischer 
Uebersetzung'  ankündigt  und  zudem  die  in  Deutschland  längst 
abgethane  'Glosa  notabilis'  enthält,  weiset  darauf  hin,  dass 
sie  insbesondere  für  die  polnischen  Landestheile  bestimmt 
gewesen  ist. 

Fügen  wir  unsern  speciellern  Nachweisungen  über  das 
allmähliche  Verschwinden  des  Doctrinale  aus  den  Schulen 
Deutschlands  einige  Notizen  mehr  allgemeiner  Natur  über 
den  gleichen  Vorgang  in  Frankreich  und  andern  Ländern 
hinzu. 

Auch  in  Frankreich  ging  der  völligen  Abschaffung  des 
Normalbuches  von  Alexander  eine  Umarbeitung  des  Textes 
vorher.  Sie  wurde  besorgt  von  dem  gelehrten  Typographen 
Jodocus  Badius  Ascensius  in  einer  in  den  Jahren  1506  und 
1507  aus  eigener  Officin  hervorgegangenen,  464  Seiten  starken 
Ausgabe  mit  ausführlichem  Commentar^).  Abgesehen  von  der 
Aenderung  oder  Streichung  einer  Anzahl  von  Versen,  weiset 
hier  der  Text  ganz  bedeutende  Zusätze,  namentlich  im  etymo- 
logischen Theile,  auf.  Sie  betreffen  u.  a.  die  Diminutiva, 
Possessiva  und  sonstige  Ableitungen,  das  Genus  der  Nomina, 
die  Numeralia,  die  regelmässige  Conjugation,  sowie  die  Bildung 
der  Participia  und  Verbalia.  Der  dritte  Theil  in  der  Be- 
arbeitung des  Badius  ging  zuletzt  um  1526  aus  seiner  Presse 
hervor*).  Im  Jahre  1542  erschien  zu  Paris  eine  'verbesserte  und 
vermehrte'  Separatausgabe  des  Kapitels  über  die  Quantität 
von  dem  vielgewanderten  Poeten  Hubert  Susannaeus  [geb. 
1512    zu    Soissons]^).      In    dem    Vorwort    bedauert    er,    dass 


^)  Hartman n,  Beitr.  z.  Gesch.  d.  Schulwesens  in  d.  Stadt  Osnabrück 
(Progr.  des  dortigen  Raths-Gymn.  1861)  S.  8. 
*)  Bibl.  d.  Drucke  no.  259. 
8)  Bibl.  d.  Drucke  no.  204. 
*)  Bibl.  d.  Drucke  no.  260. 
»)  Bibl.  d.  Drucke  no.  262.* 


CIV  Einleitung 

Alexander  'durch  die  schändliche  Bosheit  gewisser  Rabulisten' 
aus  allen  Schulen  verbannt  worden  sei  und  als  Barbar  auch 
von  Denen  gemieden  würde,  welche  niemals  seine  Schriften 
gelesen  hätten. 

In  England  erschien  das  Doctrinale,  soweit  wir  wissen, 
zum  letzten  Male  im  Jahre  1516^).  In  Spanien  scheint  es 
schon  früher  durch  die  Grammatik  des  Antonius  Nebrissensis, 
Professors  zu  Salamanca,  verdrängt  worden  zu  sein. 

Ausser  in  Italien  hat  sich  das  Doctrinale  am  längsten  in 
den  nordischen  Staaten  erhalten.  Im  Jahre  1515  schreibt 
der  öfter  genannte  Pariser  Typograph  Jodocus  Bad  ins  As- 
censius  in  der  Dedication  der  'Parabolae  Petri  Legistae'  an 
den  Dänen  Christiernus  Petri:  'Ich  bedauere  es,  dass  die 
fähigsten  Köpfe  deines  Vaterlandes  so  sehr  an  dem 
Alexandrinischen  Doctrinale  hängen,  dass  sie  nicht 
einmal  einen  Finger  breit  von  demselben  abzugehen 
wagen'.  In  ähnlichen  Klagen  ergeht  sich  um  1517  der  Kölner 
Buchhändler  Johannes  Meyger.  Zwar  erliess  der  König 
Christian  IL  von  Dänemark  um  das  Jahr  1521  eine  Ver- 
fügung, wonach  die  Bücher  Alexanders  nebst  dem  Grae- 
cismus,  Labyrinthus,  ßrito,  Joli.  von  Garlandia  u.  a.  an 
den  Oberschulrath  ausgeliefert  und  verbrannt  werden 
sollten.  Indessen  scheint  dieser  Befehl,  w'ohl  wegen  der  kurz 
nachher  erfolgten  Verbannung  des  Königs,  nicht  zur  Aus- 
führung gekommen  zu  sein.  ,  Erst  durch  die  Kirchenordnung 
Christian's  III.  vom  Jahre  1537,  wird  an  Stelle  des  Doctrinale 
Melanchthon's  Grammatik  officiell  eingeführt.  Gleichwohl  griff 
noch  im  Jahre  1552  Petrus  Pal  lad  ius,  Superintendent  von  See- 
land, auf  das  Doctrinale  zurück,  indem  er  den  ersten  Theil 
desselben  mit  dem  Commentar  von  Hermann  Torr  entin  us 
in  seine  'Grammatica  Latina  in  usum  Daniae  iuventutis  unifor- 
mitatis  causa'  aufnahm.  Besonderes  Glück  scheint  er  jedoch 
mit  dieser  Wiedereinführung  nicht  gehabt  zu  haben^).  Jedenfalls 
hat  Alexander  in  ihm  seinen  letzten  Vertreter  gefunden.. 


'}  ßibl.  d.  Drucke  no.  240. 

^)  Dio  vorstolionden  Notizen  sind  ontnommon  aus  KraShi.  Nyerup, 

liliniiiiii),    (Uli   ante    rcfonuat loneiri    in    scholis  Daniao  praeloge'bantur,    no- 

lilin    ill;iriii:i.'.    1  TS  1)   p.    12-24. 


Das  Doctrinale  u.  die  gramm.  Lehrbücher  der  Humanisten         CV 

Wodurch  erklärt  sich,  fragen  wir  zum  Schluss  das  so 
lange,  vielfach  die  ganze  Zeit  der  humanistischen  Bewegung 
hindurch,  in  einzelnen  Ländern  sogar  weit  darüber  hinaus  an- 
dauernde zähe  Festhalten  an  einem  Lehrbuche,  das  naturgemäss 
mit  den  Grundsätzen  des  Humanismus,  wie  sie  wenigstens  in 
der  Theorie  sich  darstellten,  in  mannigfachem  Widerspruch 
stand  und  auch  durch  alle  versuchten  Emendationen  für  die 
Zwecke  des  letztern  kaum  brauchbar  gemacht  werden  konnte? 
Hatte  man  doch  sonst  den  Forderungen  des  Humanismus  hin- 
sichtlich der  Umgestaltung  des  bisherigen  Wissenschafts-  und 
Unterrichtsbetriebs  mittlerweile  fast  überall  an  hohen  wie  niedern 
Schulen,  selbst  an  der  herkömmlich  als  'Hochburg  des  Obscu- 
rantismus'  bezeichneten  Universität  Köln,  in  sehr  erheblichem 
Masse  nachgegeben.  Wie  kam  es  denn,  dass  man  sich  auf  dem 
Gebiete  der  Grammatik  gegen  die  von  den  Vertretern  und  An- 
hängern der  neuen  Richtung  bald  in  Menge  gebotenen  Lehr- 
bücher so  vielfach  und  so  lange  ablehnend  verhielt? 

Wenn  man  die  Humanisten  hört,  so  lag  die  Schuld  ledig- 
lich an  der  weit  verbreiteten  und  tief  eingewurzelten  Barbarei,  die 
das  Gute  von  dem  Schlechten,  das  Wahre  von  dem  Falschen 
nicht  unterscheiden  konnte  oder  in  der  ihr  eigenen  Halsstarrig- 
keit an  dem  Gewohnten  und  Hergebrachten  mit  Verschmähung 
des  Bessern  festhielt,  'wie  ja  auch  der  Esel  das  Heu  dem  Golde 
vorzieht,  und  wie  die  Nachteule  das  Licht  scheut'^).  Und  dass 
das  Wahre  und  Gute,  das  Glänzende  und  Lichtvolle  ausschliess- 
lich auf  ihrer  Seite  zu  finden  sei,  das  galt  den  Vertretern  der 
neuen  Richtung  als  unantastbarer  oberster  Glaubenssatz.  Die 
Frage,  ob  denn  die  mit  so  grossem  Geräusch  angekündigten 
neuen  Unterrichtsmittel  es  auch  in  der  That  werth  waren,  dass 
man  um  ihretwillen  ein  Jahrhunderte  lang  gebrauchtes  Lehr- 
buch aufgab,  diese  Frage  haben  sich  ihre  Verfasser  sowie  alle 
jene  Männer,  welche  gegen  die  Unwissenheit  und  Barbarei  der 
Anhänger  Alexanders  losdonnerten,  jedenfalls  niemals  gestellt. 
Im  Gegentheil,  sie  waren  von  der  Vortrefflichkeit  ihrer  Leistungen 
so  felsenfest  überzeugt  und  wurden  in  dieser  Ueberzeugung  durch 
die  Lobhudeleien  der  Gesinnungsgenossen  so  sehr  bestärkt,  dass 


')  Jae.  Heiiiricliniann  in  dor  Vorrodo  zu  seiner  Grammatik;  Job. 
Despauterius  in  der  Einleitung  zu  seiner  Syntax. 


CVI  Einleitung 

sie  selbst  den  leisesten  Zweifel  daran  mit  Entrüstung  zurück- 
gewiesen haben  würden.  Wir  aber  sind  nicht  minder  fest  über- 
zeugt, dass  gerade  in  der  Beschaffenheit  der  neuen  Lehrbücher 
eine  der  Hauptursachen  zu  suchen  ist,  wodurch  der  Sieg  des 
Humanismus  über  das  Doctrinale  so  sehr  erschwert  wurde. 
Kann  es  schon  von  vorn  herein  nicht  allzu  sehr  auffallen,  wenn 
die  Anhänger  der  alten  Richtung,  unbekümmert  um  das  Ge- 
schrei der  Gegner,  an  der  Ansicht  festhielten,  dass  dasjenige 
Buch,  woraus  die  Vorfahren  seit  dreihundert  Jahren  ihre  gram- 
matischen Kenntnisse  geschöpft,  und  wonach  sie  selbst  unter- 
richtet waren,  auch  zur  Unterweisung  ihrer  Kinder  hinreichte: 
so  wird  man  vollends  bei  einem  nähern  Einblick  in  die  neuen 
Sprachlehren  und  einer  Vergleichung  derselben  mit  dem  bis- 
herigen Normalbuche  der  Grammatik  einen  solchen  conservativen 
Standpunkt  durchaus  begreiflich,  um  nicht  zu  sagen  berechtigt, 
finden  müssen.  Sagen  wir  es  gerade  heraus:  Die  gramma- 
tischen Unterrichtsbücher  der  Humanistenzeit  stehen 
zu  der  Prahlerei  ihrer  Verfasser  vielfach  im  umgekehr- 
ten Verhältniss,  dagegen  trotz  aller  Ausfälle  auf  den 
'Barbaren'  Alexander  zu  diesem  in  eng  verwandt- 
schaftlichen Beziehungen.  Um  nicht  in  den  Verdacht 
zu  kommen,  eine  paradoxe  Behauptung  aufgestellt  zu  haben, 
wollen  wir  einige  der  am  meisten  und  weitesten  verbreitet 
gewesenen  Lehrbücher  jener  Zeit  darauf  hin  etwas  näher 
untersuchen.  Wir  beginnen  mit  dem  ältesten  dieser  Art,  dem 
des  Sulpicius. 

Die  Grammatik  des  Sulpicius  von  Veroli,  den  wir  vorhin 
ob  der  weiten  Verbreitung  des  Alexander  in  Thränen  aus- 
brechen sahen  ^),  zeigt,  abgesehen  von  dem  Stil,  nicht  nur  in 
der  ganzen  äussern  Anlage,  sondern  auch  in  der  Ausführung  der 
Einzelheiten  eine  so  auffällige  Verwandtschaft  mit  dem  Doc- 
trinale, dass  wir  keinen  Anstand  nehmen,  dieselbe  im  Grossen 
und  Ganzen  als  eine  prosaische  Reproduction  des  letztern 
zu  bezeichnen.  Insbesondere  finden  sich  fast  alle  vom  Stand- 
punkte des  Humanismus  aus  befremdlich  erscheinenden  Wörter, 
Wortformen  und  Silbenmessungen  hier  wiederholt.     Wir  setzen 


')  Siehe  S.  LXXXVI. 


Das  Doctrinale  u.  die  gramm.  Lehrbücher  der  Humanisten      CVII 

eine  Anzahl  solcher  Uebereinstimmungen,  auf  die  wir  bei  flüch- 
tigem Durchblättern  der  Leipziger  Ausgabe  vom  Jahre  1503^) 
gestossen  sind,  hierher,  indem  wir  behufs  weiterer  Information 
auf  den  exegetischen  Theil  unserer  Ausgabe  des  Doctrinale  ver- 
weisen: Diamas;  aspar;  glis,  glitis  et  glissis;  sardis,  sardi- 
nis;  maneries;  citrullus;  claustri;  braches;  gomor;  tamos; 
tignus;  paradisus,  fem.  gen.;  glomus,  glomi;  sinceris; 
manna,  mammona,  ir,  pir,  logos,  neutr.  gen.;  mastix; 
supellectilia;  zodoaria;  cambio,  campsi  et  cambivi;  ex- 
plicit,  expliciunt;  legito,  verb.  freq.;  flasti;  sälebra; 
plätea;  epacta;  melus;  Jesus;  tyria;  pröfugio;  prösa;  tri- 
stega;  heremus;  mulieris;  frenesis;  azimus;  cedrlnus; 
clandestinus;  elemosina;  polymita  etc. 

Die  versificirten  Tractate  des  Antonius  Mancinellus 
über  verschiedene  Theile  der  Grammatik  2)  waren  schon  wegen 
ihrer  Weitschweifigkeit  zum  Ersätze  des  Doctrinale  wenig  ge- 
eignet. Im  Uebrigen  stimmen  auch  sie  in  der  Anordnung  und 
Behandlung  des  Stoffes  mit  dem  letztern  vielfach  überein.  Auch 
in  ihnen  findet  sich  Manches,  was  mit  den  humanistischen  Prin- 
cipien  nicht  im  Einklang  steht.  So  heisst  es  in  der  'Spica  de- 
clinationum'  etc.,  die  dem  Zeitgenossen  Antonius  Illumi- 
natus  den  früher  mitgetheilten  Preudenruf  entlockt  3),  bezüglich 
des  Yocativs  der  zweiten  Declination  in  Uebereinstimmung  mit 
dem  Doctrinale*): 

^Fert  pelagus,  vulgus,  fluvius,  chorus,  agnus  e  vel  (sie)  us' 

Ebenso  lässt  Mancinellus  mit  Alexander^)  die  Formen  ^glis, 
glissis  und  glitis'  zu: 

'Glis  gliris  tenet  hie,  glis  glissis  lappa  refert  haec, 
Glis  dans  haec  glitis  pro  creta  ponitur  apte'. 


')  Grammatica  Sulpicii  cum  suo  vocabulario  in  fine  annexo.  Lipt- 
zigck,  Baccalarius  Wolfgangus  Monacensis,  1503.  (Das  Vocabular  beruht 
auf  den  Wörterbüchern  von  Papias,  Hugutio  und  besonders  von 
Joh.  Januensis.) 

^)  In  den  Opera  Ant.  Mancinelli  Veliterni  cum  explanatione  As- 
censii.     Basileae,  1508. 

«)  Siehe  S.  LXXXVII. 

*)  Doctr.  v.  76  sq. 

^)  Doctr.  V.  446. 


CVIII 


Einleitung 


Bemerkenswerth  ist  es  auch,  dass  dieser  humanistische  Gram- 
matiker in  den  'Flores  vocabulorum"  hinsichtHch  der  Etymo- 
logie und  Quantität  von  'temetum'  Alexander^)  sowie  den 
mittelalterlichen  Lexicographen  2)  folgt  und  hierbei  der  Autorität 
des  Horaz  die  des  Thomas  von  Aquin  gegenüberstellt: 

'Attenuat  quoniam  virum,  temetum  vocitamus, 
Aut  tentat  mentem;  temulenta  hinc  ebria  fertur. 
Temetum  Flaccus,  temetum  sed  dicit  Aquinas'. 

Was  aber  besonders  niedriger  gehängt  zu  werden  verdient,  ist 
die  Thatsache,  dass  Mancinellus  in  dem  'Carmen  de  figuris' 
den  betreffenden  Abschnitt  des  4)arbarischen'  Doctrinale  in 
einer  Weise  ausgebeutet  hat,  die  man  geradezu  als  Plagiat 
bezeichnen  muss.  Angesichts  der  prahlerischen  Schlussworte: 
'lUud  tamen  praetereat  neminem  de  figuris  extare  hodie  null  um 
opusculum,  quod  quidem  ita  pleno  dilucideque  praecipiat  uti  hoc 
nostrum',  können  wir  es  nicht  unterlassen,  eine  Anzahl  seiner 
Verse  denen  des  Alexander  gegenüberzustellen. 


Alexander, 

Vocum  turbatus  forinabit  livperbatoii  onlo. 
Dicitur  antithesis,  si  litera  ponitiir  una, 
Ponere  cum  debes  aliam:  sie  dicimus  olli. 
Confundit  casus,  nunieros,  geiuis  alleoteta. 
Per  varios  casus  distiucta  })olyi)t()tün  iiiijilt't 
Clausula:  litoribus  coutraria  littora,  fluctus 
Fluctibus  esse  precor,  i)üpulos  popiilis  ini- 

micüs. 
Longa    tenens    seriein    constructio    dicitur 

,  hirnios. 

Onoiuatoiteiani  facies,  si  nouiina  sumes 
De  sonitu  tracta:  sie  sus  serofa  dicitur  esse. 
Cum  res  est  ulii  siniilis,  pro  nomine  nomen 
I'onitur,    ut  sit  bonio   siuiplex,  cum    dicitur 

agnus. 
Cum  sino  iunctura  variae  voces  iterantur, 
Dialytou  facient:  rex,  miles,  ))lebs  negatillud. 

Fiet  aiiadijdosis  verbi  goninatio,  quando 

Priucijtium  clausae  11t  idem  cum  flne  i)rioi'is. 
Jmprojjrie  jtosifa  vox  fonuat  aeyrologiam, 
Si  dicas:  requiem  timeo  vel  spero  laborem. 
Perissologia  dicenda  supei'llua  voeum 
Additio  sine  vi  rerum,  quae  signilicentur: 
Qua  poterant,  ibant,   sed  non,   (pia   non  po- 

tuerunt. 


Mancinellus. 

Voeum  turbatus  formabit  liyperbaton  ordo. 
Dicitur  antithesis,  si  litera  ponitur  una, 
Ponere  cum  debes  aliam:  sie  dicimus  olli. 
Confundit  casum,  numerum,  genus  alleotheta. 
Datque  itolyptoton  varios  casus  retinendo 
Clausula:  littoribus  contraiia  littora,  fluctus 
Fluctibus  esse  precor,  poj)ulis  i)opulos  ini- 

micos. 
Longa    quidem    series    construetus    liyrmos 

habetur. 
Finge  novas  voces,  onomatopeia  fiet, 
De  sonitu  faetas:  sus  serophahinc  dicitur  esse. 
Cum  res  est  alii  similis,  pro  nomine  nomen 
Ponitur,    hinc    iuveuis    simplex    sie    dicitur 

agnus. 
Cum  sine  iunctura  voces  variae  sociantur, 
Dialyton  eerte  vel  asyndeton  efticiemus; 
Exemplum  capies :  rex, miles,plebs  negat illud. 
Vox   duplicatur   enim,   quotiens  anadiplosis 

extat, 
Principium  et  versus  lit  idem  cum  line  i)rioris. 
Inqirojjrius  sermo  dicetur  aeyrologia; 
Sie  dices:  requiem  timeo  vel  spero  laborem. 
Additio  vocum  est  dieenda  i)erissologia 
Exsu]K!rans  sine  vi  i'erum,  quae  signilieaiitur: 
Qua  poterant,  ibant,  sed   non,   qua  non  po- 

tuerunt. 


')  Dootr.  V.  2m). 

')  \'gl.  lo.   lanuensis  Calli.;   \'üeubuliu-ius  breviloq. 


Das  Doctrinale  u.  die  gramm.  Lehrbücher  der  Humanisten        CTX 


iVl  e  X  a  n  (l  e  r. 
Diversas  voccs  coniuuctio  plurima  iuiigit; 


Sic    Polysyndeton    est:    materque    paterqiie 

neposque. 

Obscnrus  senno,  quasi  mirandus,  fit  enigma: 

Quam  niater  genuit,  generavit  lilia  matrem. 

Cinn  plus  signiticas,  dicis  ininus,  liaec  tibi  liat 

Liptota  etc. 

Absenti  sermo  directus  apostroplia  liet: 

8ic    loquor    absenti,     scriptam    dum    mitto 

salutem  i). 


Mancinellus. 

Diversas  voccs  coniunctio  plurima  si  fert, 
Nempe  figura  datur  polysyndeton  esse  Pe- 

lasgum ; 
Detur    in    exempluni :    materque    paterque 

neposque. 
Obscurus  sermo  cunctis  aenigma  vocatur: 
Mater  me  genuit,  eadem  mox  gignitur  ex  me. 
Si  dicas  minus  et  plus  signes,  liptote  habetur. 

Abse=nti  sermo  directus  apostrophe  habetur; 
Sic    loquor    absenti,    scriptam    dum    mitto 

salutem  i). 


Auch  die  im  Jahre  1506  zuerst  veröffentlichte  und  in  der 
Folgezeit,  nanientHch  in  Deutschland  viel  gebrauchte  Granniiatik 
von  Jacob  Heinrichmann ^)  hat  trotz  der  Ausfälle  ihres  Ver- 
fassers auf  die  'barbarische  Secte,  welche  den  Alexander 
Gallus  einzig  anbetet',  mit  diesem  in  der  Anlage  und  Aus- 
führung gar  vieles  gemein.  Von  den  zahlreichen  Einzelheiten, 
worin  Heinrichmann  mit  dem  4'rater  Gallus'  übereinstimmt, 
seien  hier  nur  folgende  aufgeführt:  aspar,  bostar,  gen.  äris; 
sotularis;  agnus,  chorus,  fluvius,  vocat.;  virgo,  comm.  gen.; 
ramex,  fem.  gen.;  pernix,  icis;  glis,  gliris  et  glitis;  strigil; 
maneries;  claustri;  enormus;  incolumus;  vesper,  neutn. 
gen.;  supellectilia;  legito,  verb.  freq.^). 

Die  mit  der  Grammatik  Heinrichmann's  verbundene  'Ars 
versificandi'  des  gekrönten  Dichters  Heinrich  Bebel,  der 
in  dem  Kampfe  gegen  die  'gothische  und  vandalische'  Barbarei 
nie  ermüdete,  bietet,  abgesehen  von  der  mit  dem  betreft'enden 
Abschnitte  des  Doctrinale  durchaus  übereinstimmenden  äussern 
Anordnung,  manche  vom  humanistischen  Standpunkte  aus  zu 
verurtheilende    Silbenmessungen.      So    lesen    wir    in    Ueberein- 


^)  Die  angezogenen  Verse  Alexanders  sind  der  Reihe  nach:  Doctr. 
vv.  2526.  2438  sq.  2404.  2486  sqq.  2489.  2519  sq.  2502  s(i.  2495  sq.  2465  sc}. 
2378  sq.  2894  sqq.  2493  sq.  2550.  2552.  2575.  2583  sq.;  die  des  Mancinel- 
lus mag  man  in  dessen  Opera  (Basileae  1508),  oder  in  den  Separat-Aus- 
gaben  des  Carmen  de  figuris  nachlesen. 

^)  Grammaticae  Institution  es  Jacobi  Heinrichmanni  Sindel- 
fingensis. 

^)  In  der  Ausgabe:  Phorcae,  Thomas  Anseimus  Badensis,  1509,  fol. 
cij%  ciij«,  dib,  diijb,  eiiij'»,  fi^  füj^',  gi^  giij%  giij^»,  gCe)». 


ex  Einleitung 

Stimmung  mit  Alexander:  tinea;  prösa;  stöla;  cätholicus; 
püpula;phrenesis;temetiim;raastix,  masticis;elemösyna; 
Joseph  etc.  Von  ihm  eigenthüralichen  Quantitätsbezeich- 
nmigen  erwähnen  wir:  Cyclöpes;  Dolöpes;  ficedüla;  prae- 
piitiiim;  ubicunque;  Curetes;  abstemiiis;  pümilio;  Lüceres; 
thymum;  simius. 

Verhältnissmässig  reiner,  das  heisst,  von  mittelalterHchen 
Einflüssen  weniger  berührt,  erscheinen  ausser  dem  in  Prosa 
abgefassten  Lehrbuche  von  Nicolaus  Perottus^  das  'Carmen 
scholasticum'  des  Pylades  von  Brescia^)  und  besonders  die 
versificirte  Grammatik  des  Despauterius^).  Dass  aber  diese 
und  andere,  in  der  Disposition  mit  dem  Doctrinale  gleichfalls 
übereinstimmenden  Grammatiken  der  Humanistenzeit,  mögen  sie 
immerhin  etwas  gefeilter  sein,  vor  dem  Lehrbuche  Alexanders 
auch  den  Vorzug  grösserer  Klarheit  und  leichterer  Lernbarkeit 
voraushaben,  wird  Niemand  behaupten  wollen. 


^)  Optima  grarnmatices  rndimenta  auctore  Nicoiao  Perotto  archi- 
episcopo  Sipontino.  —  Wir  benutzten  eine  der  jüngsten  Ausgaben:  Flo- 
rentiae  ap.  Georg.  Maresotum.     MDLXXXII. 

^)  Vgl.  darüber  S.  LXXXVIL  —  Aufgefallen  ist  uns:  strigil;  liomo 
et  latro,  cornm.  gen.;  aptÖta;  supellectilia. 

^)  lo.  Despauterii  Ninivitae  eommentarii  grammatici.  —  Als 
Abweichungen  vom  klass.  Gebrauch  verzeichnen  wir  nach  der  Lyon  er 
Ausgabe  vom  J.  1563:  mammöna,  neutr.  gen.;  tignus;  ramex,  niasc.  et 
fem.  gen.;  glomus,  glomi;  lacus,  laci  vel  lacus;  cambio,  campsi  et 
cambivi;  värix. 


Rp]GISTBR. 


A. 

Admont  (Benedictiner-Stift)  L. 

A  d  o  1  p  h  u  s  (Studiengenosse  Alexan- 
ders von  Villediou)  XXII  f. 

Aesopus  XVIIl. 

Aezinger  von  Eger,  Ulrich  (Com- 
mentator  des  Doctrinale)  LXIII. 

Agricola,  Rudolf  CXIV. 

Alan  US  von  Lille  (de  Insulis) 
LIV,  LXXXI,  LXXXII. 

Albertus  Magnus  XII. 

Ale u in  (Grammatiker)  XIII. 

Alexander  von  Villedieu  V, 
VIII,  IX,  X,  XV,  XIX  f.;  Lebens- 
daten u.  Charakter  XX— XXIX; 
Schriften  XXIX-XLIII;  Alpha- 
betum  malus  XXXIII— XXXV, 
XXXIX  f.,  LIII,  LXXVI;  Alpha- 
betum  minus  XXXV,  XL,  LXXIII; 
Doctrinale,  siehe  den  besondern 
Artikel;  Ecclesiale  XXV,  XXVI, 
XXVII,  XXXII;  Abfassungszeit, 
Inhalt  u.  Zweck  XXXVIII  f.; 
Glossarium  metricum  XXXII, 
XXXIII,  XXXIV,  Inhalt  XXXIX  f.; 
Massa  computi  (Computus  eccle- 
siasticus)  XLI;  Algorismus  XLI; 
Tractatus  de  sphaeraXLII;  Sum- 
marium  biblicum  XLII  f.;  [Ser- 
mones,  De  actis  apostolorum,  Epi- 
stolae  XLII  f.]. 

Alkmaar  XCIV  Note  5  u.  6. 

Amersfoort,  Heinrich  v.  (angeb- 
lich Commentator  des  Doctrinale) 
LXVI. 

Amplonianische  Handschrif- 
ten xLiv,  Lvm,  Lxn. 

Annaberg  LH. 

Andreas,  Valerius  LXXX. 

A n i a n u  s,  St.(Schule  in  Orleans)  LIX. 


Anseimus  Badensis,  Thomas 
(Typograph  in  Tübingen  u.  Pforr,- 
heim)  XLVII,  LXXVHI  Note  4, 
CIX  Note  2. 

Antwerpen  XLVI,  XLVII,  LXVII, 
LXIX. 

Aquin,  Thomas  v.  VI,  CVIIL 

Arator  XIX. 

Aristoteles  XIII,  XCVIL 

Aristotelische    Philosophie  X. 

Arnold  von  Orleans  (Gegner 
Alexanders  von  Villedieu)  XXVII. 

Asper  (Grammatiker)  III. 

Augsburg  XLVII. 

Augustinus,  St.  VI. 

A  V  e  n  t  i  n  u  s,  Job .  (Grammatiker)  CIL 

Avianus  XVII  f. 

Avranches  XXI,  XXV,  XXVI, 
LVIIL 

B. 

Baccalarius  Wolfgang  aus 
München  (Typograph  in  Leipzig) 
XL VH,  LXX Vm  Note  4,  LXXXVI 
Note. 

Badius  Ascensius,  Jodocus  (Ty- 
pograph in  Paris,  Commentator 
des    Doctrhiale)    XLVIII,    LXVI, 

LXX,  cm,  CIV. 

Basel  XLVI,  LXIV,  LXV,  LXIX. 

Bautzen  LII. 

Bayreuth  LII. 

Bebel,  Heinrich  (späterer  Gegner 
Alexander  von  Villedieu)  LXX VIII 
Note  4,  XCV  f.,  CI,  CIX. 

Beck,  Renatus  (Typograph  in  Strass- 
burg)  XLVII. 

Benedictinerorden  XXV. 

Bero,  Schreck,  Pruck  (Profes- 
soren in  Wien,  Commentatoren 
des  Doctrinale)  LXIII. 


CXII 


Register 


Rerthold  von  Zürich    (Cotmnen- 

tator  des  Doctrinale)  LXIII. 
Betluine,  Eberhard  v.:  Labyrinlhus 

(Laborintlius^  XX  Note  1 ,  XXXVII, 

LXXIV    Note    1,    LXXXI,    CIV; 

Anti-Haeresis  LXXXI  s(|.;  Graecis- 

mus  XLIX,  LV,  LXXIV,  LXXIX— 

LXXXIII,  XCVI,  CIV. 
Bologna  XLV. 
Bonifacius  de  Miiseis  (Comnien- 

tator  des  Doctrinale)  LXIII. 
Bordesholm   (Augustiner-Stift  bei 

Kiel)  L. 
Borne,   Dietrich  v.  (Typograph   in 

Deventer)  XLVII. 
Brand  is,     Lucas     (Typograph     in 

Lübeck)  XL  VI. 
Brassicanus  (Grammatiker)  XCVI, 

CIL 
Breda,    Jacob    v.     (Typograph    in 

Deventer)  XLVI,  XLVII,  C  Note. 
Breda,  Os  v.  (Typograph  in  ZwoU) 

XLVI. 
Brescia  XLV,  LXIV,  LXXXIX. 
Breslau  LH. 
B  r  e  V  i  1  o  (j  u  u  s     B  e  n  t  h  e  m  i  a  n  u  s 

LXII  Note  4. 
Breviloquus    (loannis    Reuchlini) 

IV,  XVI,  LXII,  Note  4. 
Britann icus,  Jacob  (Typograph  in 

Brescia)  XLVI,  LXXXVII  Note  8, 

LXXXIX. 
Britanniens,  Ludwig  (Typograph 

in  Brescia)  XLVI. 
Brito,  Wilhelm  (Lexicograph)  CIV. 
BuUinger,  Heinrich  CIL 
Busche,  Hermann  van  dem  (Gegner 

Alexanders  von  Villedieu)  XCVI  ff. 
Butzbach,   Joh.   (Prior  des   Bene- 

dictiner-Stifts  zu  Laacli)LI,LXVI, 

LXVII,  LXIX  Note  2. 

c. 

Caesar  VI. 

Caesarius,  Joh.  C  Note  2. 

Capreolus,  Hei.  LXXXVH  Note  3. 

Cassidor  XIII. 

Cathülicon,  siehe  Januensis,  Joh. 


Catonis  distieha  XVII  f. 

Cerisy  LXIX. 

C  h  r  i  s  t  i  a  n  IL  v  o  n  D ä  n  e  m  a  r  k  CIV. 

Christian  III.  v  on  Däne  mark  CIV. 

Cicero  VI,  LXXXIV. 

Cochlaeus,  Joh. (Grammatiker) CIL 

Commentum  u.  Glosa  (Unter- 
scliied)  LXII  Note  4. 

Commentare  u.  Glossen  zum 
Doctrinale:  Glo!^a  'Admirantes' 
LXII;  Glosa  [GippiJ  'Testante  phi- 
losopho'  LXII;  Commentaria  Bo- 
nifacii  de  Museis,  Bertholdi  Turi- 
censis,  lonis  Suessionensis,  loannis 
de  Munzingen,  Tihini,  Helmholdi, 
Henguini,  Hieronymi  de  Werdena, 
Beronis,  Stephani  Heuner,  Ulrici 
Aozinger  LXIII;  Commentum  Lu- 
dovici  de  Guaschis  LXIII;  Com- 
mentum Monachi  Lombardi  LXIV; 
Interpretatio  Facini  Tibergae 
LXIV;  Glosa  Focaudi  Monieri 
LXIV;  Glosa  notabilis  LXIV  sq.  f.; 
cf.  III,  IV,  X,  XI,  XII,  XV,  XXX 
Note  3,  XXXVII  sq.  XLVI,  LXI, 
LXXII,  LXXXni,  XCIV,  XCVIH; 
Dicta  sive  Glosae  loannis  Synthen 
LXV  sq.;  Opus  minus  Guilelmi 
Zenders  de  Weert  LXVI  sq.;  Me- 
dulla  aurea  Timanni  Kemeneri 
LXVII;  Exercitium  loannis  Glo- 
goviensis  LXVIII;  Commentaria 
Hermanni  Torrentini,  Kemponis 
Thessaliensis,  Andreae  Gutterii 
Cerasiani  LXIX;  Explanationes 
Ascensianae  (lodoci  Badii  As- 
censii)  LXX. 

Crailslieim  LII. 

Creusner,  Friedrich  (Typograph 
in  Nürnberg    XLVI,  XLVII. 

Custos,  Joh.  (angeblich  Bearbeiter 
des  Doctrinale)  LXX. 

D. 

Despauteriufe,  Joh.  (Grammatiker) 
XXI,  XXXVI,  LXXVH,  LXXVIII 
Note  4,  XCVII,  CX;  Herausgeber 
des  Doctrinale  LXX. 


Register 


CXIII 


Deventer  XLVI,  XL VII,  LXV, 
LXVI,  LXVII,  LXIX,  LXX;  die 
dortige  Schule  LI,  XCV  Note. 

Dialectik  III,  X. 

Diomedes  (Grammatiker)  III. 

Doctrinale  Alexandri  de  Villa-Dei: 
Zeit  der  Abfassung  XXXVI;  Zweck 
XXX VII  f.;  Verbreitung  XLIV- 
LII;  frühzeitige  Interpolation  LIII 
— LVII;  Verhältniss  der  Hand- 
schriften und  Drucke  LVII — LX; 
Glossen  und  Commentare  zum 
Doctrinale  LX— LXX  (die  ein- 
zelnen siehe  unter  Commentare 
u.  Glossen  zum  Doctrinale); 
Eintheilung,  Inhalt,  Stil  u.  Form 
LXXI— LXXVI;  Quellen  LXXVI- 
LXXIX;  das  Doctrinale  und  der 
Graecismus  bezüglich  ihrer  Pri- 
orität LXXIX-LXXXIII;  Kampf 
um  das  Doctrinale  u.  AbschafFung 
desselben  LXXXIII-CIV;  das 
Doctrinale  und  die  gramm.  Lehr- 
büclicr  der  Humanisten  CV— CX. 

Dol  XXI,  XXIII,  XXIV,  XXXVL 

Donatus,  Aelius:  Ars  minor  XIII, 
XXX,  L,  LXXIII,  XCVI,  XCIX, 
CII;  Ars  maior  XVII,  LXXIX. 

Dorpius,  Martin  (Theologe)  XCVII 
Note  1. 

Dositheus  (Grammatiker)  III. 

Dresden  LII. 

Dringenberg,  Ludwig  XCI. 

Dru,   Petr.  le   (Buclidr.)  XXX VIH. 

Duns  Scotus  VI. 

E. 

Eberhard    von    Bethune,    siehe 

Bethune,  Eberhard  v. 
Eck,  Joh.  CIL 
Eckert     v.    Homberg,    Heinrich 

(Typograph  in  Antwerpen)  XLVII. 
Einsiedeln  (Benedictiner-Stift)  L. 
E  mm  er  an.    St-  (Benedictiner-Stift 

in  Regensburg)  L. 
Emmerich  CII. 
Epistolae      obscurorum      viro- 

rum  L,  LXI,  LXIV,  XCVIH. 

MonumeiitA  Oerinaniae  Paedagogira  XII 


Erasmus,  Desid.  XCI,  XCIV,  CIL 
Erfurt  XLIV,XLVII,XLIX,LXXIl. 
Eucharius,  St-  (Benedictiner-Stift 
bei  Trier)  L. 

F. 

Fabri,  Jac.  (Herausgeber  der 
Schriften  des  Alex.  Hegius)  LXVII 
Note  2,  XCm. 

F  a  b  r  i,  Joh.  (Typogr.  inLyon)  XL  VII. 
(S.  jedoch  Berichtigung  a.  Schluss.) 

Fabricius,  F.  A.  XL,  XLIIL 

Facinus  Tiber ga  (Commentator 
des  Doctrinale)  LXIV. 

Flach,  Martin  (Typograph  in  Strass- 
burg)  XLVII. 

Florian,  St-  (Augustiner-Stift)  L. 

Focaudus  Monier i  (Commenta- 
tor des  Doctrinale)  LXIV. 

Frei  bürg  XLIX,  LXXII  Note  7. 

Furt  er,  Michael  (Typograph  in 
Basel)  XLVII. 

G. 

Gallen,  St-  (Benedictiner-Stift)  L. 

G ar  1  an dia,  Johannes  v.  IX,  XXVII, 
LXXI V,  LXX VIII  Note  5,  LXXXI, 
XCVI,  CIV;  Lebensdaten  LIV; 
vgl.  LXXXII  Note  3;  Interpolator 
des  Doctrinale  LIII— LVII,  LX; 
Schriften  LV. 

Gedicht,  didaktisches  und  tech- 
nisches LXXIV  f. 

Gerhard  (van  de  Lys)  aus  Flan- 
dern (Typogr.  in  Treviso)  XLV, 
LIX. 

Gering,  Ulrich  (Typograph  in  Paris) 
XL  VIII. 

Glogau,  Joh.  V.  (Commentator  des 
Doctrinale)  LXVHI. 

Glosa  und  Commentum  (Unter- 
schied) LXn  Note  4. 

Glossen  zum  Doctrinale,  siehe 
Commentare   u.  Glossen  z.  Doctr. 

Glosa  notabilis,  siehe  Commen- 
tare und  Glossen  zum  Doctrinale. 

Görlitz  LIL 

Gouda,  Jacob  v,  (angeblich  Com- 
mentator des  Doctr.)  LXVI. 

VJU 


CXIV 


Register 


Graecismus,  siehe  Eberhard 
von   B  e  t  h  u  n  e. 

Grammatik:  Umfang,  Ziel  und 
Methode  des  gramm.  Unterrichts 
im  Mittelalter  I— XX:  Formen- 
lehre XII-XIV;  Syntax  XV; 
Prosodie  u.  Metrik  XV  f.;  Accent- 
und  Interpunctionslehre  XVI  f.; 
Figuren  XVII;  Leetüre  XVII— 
XX. 

Gran,  Heinrich  (T3^pograph  in  Ha- 
genau)  XLVII. 

Gratius,  Ortwin  XCVIII. 

Grcyff,  Michael  (Typograph  in 
Reutlingen)  XLVII. 

Groningen  LXX  Note  7. 

Guaschis,  Ludwig  v.  (Commen- 
tator  des  Doctrinale)  LXIII. 

Gutknecht,  Jodocus  (Typograph 
in  Nürnberg)  XLVII. 

Gutterius  Cerasianus,  Andreas 
(Commentator  des  Doctrinale) 
LXIX,  XCII. 

H. 

Haarlem  XCII. 

Hagenau  XLVII,  LXV. 

Hall  er,  Joh.  (Verleger  in  Krakau) 
LXVIIL 

H  a  n  n  0 1,  Stepli.  (Typograph  in  Paris) 
XXXVÜL 

Hegin s,  Alexander  C  Note  2;  Com- 
mentator des  Doctrinale  LI,  LXV, 
LXVI,  XCni;  Gegner  d.  'Modisten' 
XC. 

Heidelberg  XLIX,  LXXU  Note  7. 

Heinrich  von  Gent  XXI. 

Heinrichmann,  Jacob  (Gramma- 
tiker) LXXVIII  Note  4,  XCVI,  CII, 
CV  Note,  CIX. 

H  e  1  m  h  0 1  d ,  (Professor  in  Prag,  Com- 
mentator des  Doctrinale)  L,  LXIII. 

Henguinus,  (Commentator  des 
Doctrinale)  LXIII. 

Herzogenbusch,  Nicolaus  v. (Theo- 
loge) XCVII  Note  1. 

Heuner,  Steph.  (Professor  in  Wien, 
Commentator  des  Doctr.)  LXIII. 


Hexameter  XVI;  leonin.  LXXIV. 

Hieronymus,  St.  V,  VI. 

Hillen  v.  Hoch  Straten,  Michael 
(Typograph  in  Antwerpen)  XLVII. 

Hoch fe der,  Caspar  (Typograph  in 
Nürnberg  und  Metz)  XLVII. 

Hoelzel,  Hieron.  (Typograph  in 
Nürnberg)  XLVIL 

Homerus  Latinus  XVII. 

Hompheus,  Peter  (Rector  in 
Emmerich)  CII. 

Honoratus,  Sebast.  (Typograph  in 
Lyon)  LXX  Note  6. 

Horaz  VIII. 

Horst,  Wenemar  (Domscholaster 
in  Münster)  LXVIII  Note  1 

Huber,  Wolfgang  (Typograph  in 
Nürnberg)  XLVII. 

Hugutio  (Lexicograph)  IX,  CVII 
Note  1. 

Humanismus,  Humanisten, 
VI,  Vn,  XV,  LXXII,  LXXIV, 
LXXVHI,  LXXXIV  f.,  XC;  die 
gramm.  Lehrbücher  der  Huma- 
nisten in  ihrem  Verhältniss  zum 
Doctrinale  CV-CX. 

Hupf  uff,  Matthias  (Typograph  in 
Strassburg)  XLVH. 

I. 

Januensis  (de  Janua),  Joh.  IV, 
VIII,  X,  XVI,  XIX,  LXII  Note  4, 
LXXXIH,  XCVI,  CVII  Note  1. 

Illuminatus,  Antonius  (Gegner 
Alexanders  vonVilledieu)LXXXV, 
LXXXVH,  XCIV,  CVII. 

Impedimenta  constructionis  XCI. 

Ingolstadt  XLIX,LXXII  Note7,CII. 

Innocenz  IH.  (Papst)  LXXXl. 

Johann  IV.  (de  la  Mouche), 
Bischof  von  Dol  XXIV. 

Johann  V.  (de  Lisanet),  Bischof 
von  Dol  XXIV. 

Johannes  von  Garlandia,  siehe 
Garlandia,  Joh.  v. 

Johannes  von  London  LIV. 

Johannes  von  Speyer  (Typo- 
graph in  Venedig  XLV. 


Register 


CXV 


Jonas  (?)  von  Soissons  (Commen- 
tator  des  Doctrinale)  LXIII. 

Isidor  von  Sevilla  III. 

Julian  (Kaiser)  X. 

Juvencus  XIX. 

Ivo  (Imo),  Studiengenosse  Alexan- 
ders von  Villedieu  XXII  f. 

K. 

Kacheloven,  Conrad  (Typograph 
in  Leipzig)  XL VII. 

Kemner,  Timann  (Commentator 
des  Doctrinale)  LI,  LXXII,  XCIII, 
XCIXf.;  sein  Charakter  C  f . 

Kempen,  Arnold  u.  Wilhelm  v. 
(Typographen  in  Zwoll)  XLVI. 

Kempo  Thessaliensis  (Commen- 
tator des  Doctrinale)  LXIX,  XCII. 

Kesler  (Kessler),  Nicolaus  (Typo- 
graph in  Basel)  XLVI,  XLVII. 

Kloster  neuburg  (Augustiner- 
Stift)  L. 

Klosterschulen  L. 

Koberger,  Anton  (Typograph  in 
Nürnberg)  XLVII. 

Koelhoff,  Joh.  (Typograph  in 
Köln)  XLVII,  LXVIII. 

Köln  XLVI,  L,  LXIV,  LXV,  LXVII, 
LXIX,  CV. 

Köln,  Bartholomäus  v.  LXIX. 

Krakau  XL VIII,  LXVIII. 

Kremsmünster  (Benedictiner- 
Stift)  L. 

L. 

Labyrinthus,  siehe  Eberhard 
von  Bethune. 

Laetus,  Jodocus  (Rechtsgelehrter) 
XCVII  Note  1. 

Lambach  (Benedietiner-Stift)  L. 

Langen,  Rudolf  v.  LI,  C,  CI. 

Langendorf,  Adam  Petri  v.,  siehe 
Petri  von  Langendorf,  Adam. 

Leeu,  Gerhard  (Typograph  in  Ant- 
werpen) XLVI,  XLVII. 

Leipzig  XLVII,  XL VIII,  XLIX, 
LXV,  LXVIII,  LXXII  Note  7,  CHI, 
CVII. 

Leonius  (Poet)  LXXIV  Note  L 


Levet,  Petrus  (Typograph  in  Paris) 

XLVIII. 
Leyser,    Polycarp   XXII    Note   2, 

XXXVI,  XL,  LXXX. 
Liegnitz  LH. 
L  i  n  a  c  e  r ,    Thomas    (Grammatiker) 

XCVI  Note. 
Lingua  laica  IV. 
Lipsius,  Martin  LXX  Note  7. 
Listrius,     Gerhard     (Rector     in 

Zwoll)  XCIV  Note  5. 
Loewen  LXX  Note  7. 
Lombardus,  Petrus  VI. 
London  XLVIIL 
L Otter,    Melchior    (Typograph    in 

Leipzig)  XLVII. 
Lübeck  XLVL 
Ludgerus,    St-    (Collegiatstift    in 

Münster)  C  Note  4. 
Luther  (Sendschreiben  v.  J.  1524) 

XCIX. 
Lyon  XLVII  f.,  LXXIX  Note  1. 

M. 

Mailand  XLV,  LXIIL 

Mammaetractus  XCVI. 

Mancinellus,  Antonius:  Spica, 
Versilogus,  Flores  vocabulorum, 
Carmen  de  figuris  LXXV;  Gegner 
Alexanders  von  Villedieu  LXXXV, 
LXXXVII,  XCVI,  CVII. 

Manutius  Romanus,  Aldus  (Ty- 
pograph u.  Grammatiker  in  Vene- 
dig) LXXVIII  .Note  4;  Gegner 
Alexanders  v.  Villedieu  LXXXV, 
LXXXVIII,  LXXXIX,  XCII, 
XCIV,  XCVI,  XCIX,  CIL 

Marienburg  LH. 

Martens  oder  Martini,  Dietrich 
(Typograph  in  Antwerpen) 
XLVII. 

Maximiani  Elegiae  XIX  f., 
XXXVII  f. 

Mauritz,  St-  (Collegiatstift  in 
Münster)  C  Note  4. 

Melanchthon,  Philipp  CIV, 

Melk  (Benedictiner-Stift)  XLIV,  L. 

Memmingen  LH,  CIL 

VIII* 


CXVI 


Register 


Meppen,   Alexander  v.:   Lehrer  in 

Zwoll   XCIV    Note  5;    Rector   in 

Osnabrück  CHI. 
Metz    XLVII,    XLVIII,    L,    LXV, 

LXVIII. 
Meyger,     Joh.     (Buchhändler    in 

Köln)  CIV. 
Michael,  St- (Benedictiner-Stift  in 

Lüneburg)  L. 
Mino  ritenorden   XXIV. 
Modisten  XC. 
Mo  nach  US     Lombardus     (Com- 

mentator  des  Doctrinale)  LXIV. 
Mens  Regalis  (Mondovi)   XLV, 

LXIIL 
München  XLIV. 
Münster  (Dornschule)  LI,  XCIX  f. 
Munzingen^  Joh.  v.  (Comnientator 

des  Doctrinale)  LXIII. 
Murniellius,Joh.LI,LXVII,LXIX, 

LXXVIII     Note     4,     LXXXVIII 

Note  1,  XCIII,  CI;  späterer  Gegner 

Alexanders  von  Villedieu  XCIII  f., 

c,  cm. 

N. 

Nebrissensis,     Aelius     Antonius 

(Grammatiker)    XLVIII,    LXXVI, 

LXXVIII  Note  4,  CIV. 
Neck  am,  Alexander  XXVII. 
Neuss,  Rutger  v.  (angeblich  Com- 

mentator  des  Doctrinale)  LXVI. 
Neustria   (Eustria)  XXL 
Ninove  LXX. 
NivellesLIX. 
Nördlingen  LH,  CIL 
Nordhausen  LH,  CIL 
Nürnberg    XLVI,     XLVII,    LH, 

LXIV,  LXV,  LXIX,  CIL 
N  y  e  r  u  p ,  Erasmus  LXXX. 

O. 

Orleans,    die   dortige   Schule   als 

Hauptrepräsentantin   der  antiken 

Studien  XXVI,  LV. 
Omar   oder   Otmar,   Joh.   (Typo- 

graph  in  Reutlingen)  XLVII. 
Osberni      Panormia     LXXXII 

Note  6. 


Osnabrück  (Domschule)  LH,  CIL 
Otmar,     Sylvius     (Typograph     in 

Augsburg)  XLVII. 
Ovid  XVII;  Ars  amandi  et  Reme- 

dium  amoris  XIX,  XXVII;   Fasti 

XXVI,  XXVII,  XXXIX. 
Oxford  LIV. 

P. 

Paffraet,  Richard  (Typograph  in 
Deventer)XLVI,  XLVII,  LXXVIII 
Note  4. 

Paffraet,  Albert  (Typograph  in 
Deventer)  XLVII. 

Palladius,  Petrus  (Grammatiker, 
Superintendent  von  Seeland)  CIV. 

Papias  (Lexicograph)  VII,  LXXXII 
Note  6,  CVII  Note  1. 

Paris  XXII  f.,  XLVII,  XLIX,  LIV, 
LV,  LXIV,  LXV,  LXVI,  LXIX, 
LXXVIII,  CHI;  die  dortige  Schule 
als  Begründerin  der  scholasti- 
schen Philosophie  u.  Theologie 
XXVI. 

Parma  XLV,  LXIV,  LXXXIX. 

Particular schulen  LI. 

Pentameter  XVI. 

Perottus,  Nicolaus  (Grammatiker) 
XCVI,  XCIX,  CX. 

Peter,  St-  (Benedictiner-Stift  in 
Salzburg)  L. 

Petri,  Christ.  CIV. 

Petri  von  Langendorf,  Adam 
(Typograph  in  Basel)  XLVII. 

Petrus  Lombardus,  siehe  Lom- 
bardus, Petrus. 

Petrus  Riga,  siehe  Riga,  Petrus. 

Pforzheim  XLVII,  LXIX. 

Pforzheim,  Jacob  v.  (Typograph 
in  Basel)  XLVIL 

Philelphus,  Franz  CIL 

Philipp  August  IL  (König  von 
Frankreich)  XXXIX. 

Piatina  (Pia  de  na)  LIX  Note  3. 

Plautus  VIIL 

Prag  XLIX,  LXXII  Note  7. 

Prato,  Joh.  de  [du  Pre]  (Typograph 
in  Lyon)  XLVIII. 


I 


j 


Register 


cxvii 


Prisciaii,  VII,  IX,  XIII,  XXII,  L, 
LV,  LXXIII,  LXXVIII;  Volumen 
maius  XIV,  XXX;  Volumen  minus 
XIV,  LXXVIII;  [De  accentibus] 
XVI,  LXXIX. 

Prosper  XVIII. 

Prudentius  XVIII. 

Pryss,  Joh.  (Typograph  in  Strass- 
burg)  XL VII. 

Pylades  (Buccardus)  von  Bres- 
cia:  Carmen  scholasticum  LXXV, 
LXXXVII,  CII,  CX;  Gegner  Ale- 
xanders von  Villedieu  LXXXV, 
LXXXVII,  XCIV. 

Pynson,  Richard  (Typograph  in 
London)  XL VIII. 

Q. 

Q  u  e  n  t  e  1 1 ,  Heinrich  (Typograph  in 

Köln)  XL VII,  LXVIII. 
Q  u  e  n  t  e  1 1 ,  Gebrüder  (Typographen 

in  Köln)  XLVII,  C  Note. 

R. 
Reims  XIX. 

Remigius  (Grammatiker)  XCIX. 
Renaissance  VI. 
Reuchlin,   Joh.,   siehe  Vocabu- 

larius  breviloquus. 
Reutlingen  XLVII,  LXV,  LXVI. 
Rhabanus  Maurus  XIV. 
Rheine  XCIV  Note  5. 
Richard  Löwenherz  LXXXI. 
Riga,    Petrus:    Aurora    V,    XIX, 

XXVI,    LXXVII,    LXXXI;    For- 

mationos   praeteritorum    et   supi- 

norum  LXXVII. 
Romanische  Sprachen  VII. 
Rotterdam,  Arnold  v.  LXXX. 
Ronen  XL VIII. 

S. 

Salamanca  CIV. 
Sander,  Anton  LXXX. 
Sapidus,  Joh.  (Rector  in  Schlett- 

stadt)  CII. 
Schaeffler,   Joh.   (Typograph    in 

Ulm)  XLVII. 
Schenk,  Wolfgang  (Typograph  in 

Erfurt)  XLVII. 


Schlettstadt  LH,  XCI,  CIL 
Schoensperger,  Joh.  (Typograph 

in  Augsburg)  XLVII. 
Scholastik  III,  VI,  IX,  X-XIL 
Schotten     (Benedictiner-Stift    in 

Wien)  L. 
Sedulius  XIX. 
Sergius  (Grammatiker)  III. 
Sibeus,    Heinrich    (Conrector    in 

Osnabrück)  CII. 
Silber,   Eucharius   (Typograph   in 

Rom)  LXXXVI  Note. 
Singrenius,  Joh.  (Typograph  in 

Wien)  XLVII. 
Sontinum  LIX  Note  3. 
Sorbonne  XXIV. 
Stephan  US,  Rob.  (Typogr.  in  Paris) 

LXX  Note  6,  LXXVIII  Note  4. 
Stöchs   von    Sulzbach,    Georg 

(Typograph  in  Nürnberg)  XLVII. 
S  t  r  a  s  s  b  u  r  g  XL  VI,  XLVII,  LXI V, 

LXV,  LXVI. 
Stuttgart  LH. 
S  t  u  V  i  u  s ,     Hermann     (Lehrer     in 

Zwoll)  XCIV  Note  5. 
Sulpicius  Verulanus  LXXVIII 

Note  4,  LXXXV  f. ;  Gegner  Alexan- 
ders von  Villedieu  LXXXVI,  XCII, 

XCIV,  XCVI,  CVI  f. 
Susan naeus,  Hubert  CHI. 
Synthen,  Joh.  (Commentator  des 

Doctrinale)  LI,  LXV  f.,  XC. 

T. 

Tanncr,  Jacob  (Typograph  in 
Leipzig)  XLVII. 

Tegernsee  (Benedictiner-Stift)  L. 

Terenz  VIII. 

Theodulus  XVIL 

Tibinus  (Commentator  des  Doc- 
trinale) LXIII. 

Torrentinus,  Hermann  (Rector 
in  Zwoll,  Commentator  des  Doc- 
trinale) LI,  LXII,  LXIX,  LXXIV, 
LXXXVII?,  XCI,  XCIII,  C  Note  2, 
CIV. 

Torrentinus,  Johannes  (Bruder 
des  Vorigen)  XCI. 


CXVIII 


Register 


Toscola no   (am   Garda-See)  XLV, 

LXIV,  LXXXIX. 
Toulouse  XLIX,  LIV. 
Tours  XXIV. 
Treviso  XLV,  LIX. 
Trient  LXV. 

Trimberg,  Hugo  v.  XX  Note  1. 
Trithemius  XXV,  XL. 
Trond,  St-  (belg.  Stadt)  LIX. 
Troyes  XLVIIL 
Tübingen    XLVII,    XLIX,   LXIX, 

LXXII  Note  7,  CI. 
Turlinus,  Polycretus   (Typograph 

in  Brescia)  XLVI. 

U. 
Ulm  XLVI,  XLVII,  LH,  LXIV. 
Universitäten  XLIX— L. 

V. 

Valla,  Laur.  X;  Elegantiae  linguae 

Latinae  LXXXIII— LXXXV. 
Vario  IIL 
Velletri  LXXXVII. 
Venedig      XLV,      LIX,      LXIII, 

LXXXIX. 
Vergil  XVII. 
Veroli  LXXXV. 
Vicenza  XLV,  LXIIL 
Victorinus,  Marius  (Grammatiker) 

III. 
Villedieu  (Marktflecken)  XXL 
Vill  adieu,     Alexander    v.,     siehe 

Alexander  von  Villedieu. 
Vindelin  von  Speyer  (Typograph 

in  Venedig)  XLV,  LIX. 


Vinisauf,  Gottfr.  (Poet)  LXXXL 
Vocabularien,  lat.-deutsche  LXII. 
Vocabularius       breviloquus 

(Reuchlini)  XIX,  LXXXIII. 
Vorsterman,    Wilh.     (Typograph 

in  Antwerpen)  XLVII. 
Vulgärlatein  V. 
Vulgata  V,  VIII  f.,  LXXIIL 

W. 

Wadding,  Lucas  XXIV,  XL. 
Waldenser  LXXXIL 
Weiblingen      (Benedictiner  -  Stift 

bei  Ulm)  L. 
Werden,  Martin  v.  (Typograph  in 

Köln)  XLVII,  XCVI  Note  4. 
Werden,  Hieronymus  v.  (Professor 

in  Wien,    Commentator   des  Doc- 

trinale)  LXIII. 
Wien    XLIV,    XLVII,    XLIX,    LH, 

LXVIII,  LXXII,  XCIX. 
Wimpheling,   Jacob  XCI,  XCIV. 
Worde,    Wynkyn    de    (Typograph 

in  London)  XLVIIL 
Würzburg  LH. 

Z. 
Zell,   Ulrich  (Typograph   in  Köln) 

XLVI. 
Zenders    von    Weert,    Wilhelm 

(Commentator      des     Doctrinale) 

LXVI,  XC. 
Zutphen,    Gerhard    v.    (Professor 

in  Köln)  L,  LXII,  LXIV,  XCVIII. 
Zwiefalten  (Kloster)  LVIII. 
Zw  oll  XLVI,  LI,  LXII,  LXVm. 


Berichtigungen. 

S.  XXXII,  Z.  27  lies:  bruchstückweise;  S.  XLV,  Z.  28:  Garda-See. 

S.  XLIV,  Z.  11,  u.  S.  XLV,  Z.  4  fl*.:  Die  angegebene  Zahl  von  228  aufge- 
fundenen Handschriften  des  Doctrinale  hat  sich  während  der  Druck- 
legung auf  250  erhöht.  Desgleichen  ist  die  Zahl  der  Drucke  in- 
zwischen von  279  auf  296  gestiegen;  unter  diesen  befinden  sich  166, 
oder  bei  der  üblich  gewordenen  Zählung  der  einzelnen  Theildrucke 
der  Gesammtausgaben  gegen  230  Incunabeln. 

S,  XLVII,  Z.  2  v.  u.:,Die  angeführte  Ausgabe  ist  nicht  von  dem  Lyoner 
Drucker  Johannes  Fabri,  sondern  von  Johannes  Fabri  (Jean  Lef^vre) 
aus  Langres,  und  zwar  zweifelsohne  zu  Saluzzo  in  Ober-Italien  ver- 
anstaltet worden.     Sielie  Bibl.  d.  Drucke  no.  10,  Note. 


DOCTRINALIS 

CODICES  MANU  SCRIPTI  ET  LM  TYPIS IMPRESSI 


A.    CODICES  MANU  SCRlPTl. 

Adnotatio. 

Ad  Doctrinalis  Codices  numero  224,  quibiis  catalogum  nostriim  ab- 
solveramus,  paulo  antequam  typis  exscriberetur  et  in  ipso  exscribendo 
26  Codices  accesseriint,  et  5  qiiidern  saec.  XITIi,  11  saec.  XIVi,  10  saec.  XV», 
Quos,  quantum  fieri  potiiit,  suo  quemque  loco  huic  catalogo  asterisco 
signatos  inseruimus,  aut  in  fine  eodem  modo  insignitos  addidimus.  Codices 
igitur  a  nobis  recensiti  sunt  250. 


1. 

Codex  Bibl.  Laurentianae  Mediceae  Plut.  XXXIV, 
Cod.  47,  membranaceus,  foliorum  formae  oblongae  (quam 
in  Mio  minore  dicere  consuevimus)  133,  anno  1259 
scriptus,  continet  Doctrinalis  cum  glosis  inter  lineas  et 
scholiis  in  margine  positis. 

Fol.  1  maximam  partem  praefationis  contmens  desideratiir.  Textus 
mcipit  fol.  2^:  (S)Crib'e  cl'iculif  paro  doct'nale  nouell'  //  praq3  doctoi^ 
fociabo  fc'pta  meo'q,  ii  iamq)  logent  pu'i  p  nugif  maximiani  //  Q'  iiet'ef 
fociis  nolebant  pand'  carif.  //  etc.  Fol.  133^:  Doctrinale  d'i  u'tute  iuuante 
pegi  //  grates  reddo  t'  genitor  de®  i  t'  xpe  //  Nate  t'  de®  //  Nate  dei  de®  atq) 
t'  de®  alituf  alme  //  Quos  tref  pfonaf  T  id'  credo  d'itatis  //  C  Explicit  ifte 
lib'  fit  fc'ptor  c'mTe  lib'  //  Alma  parenfq)  dei  fit  pia  femp  ei.  //  .  .  .  ad'  rector 
amoris.    Actum,  anno,  domini.  M*'C°C  L*».  nono.  menfe  februarii. 

In  tegumento  corio  tnducto  inscriptio  est  orichalco  mclusa :  Doctrinale. 

2. 

Codex  Bibl.  Nat.  Parisinae  8422,  membranaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  maioris  86,  anno  1276 
scriptus,  exhibet  Doctrinale  cum  commentario. 

Fol.  1  vacat.  Textus  incipit  fol.  2^:  Scribere  clericulif  pa  //  ro 
doctrinale  noull'if  //  pl'aq)  doctorü  sociabo  //  fcripta  meorum  etc.  Fol.  28^: 
Hie  iubet  ordo  lib*  voc®  regim  refari  //  etc.  Fol.  54^:  Pandere  propofui  p 
v'fuf  fillaba  qq)  //  etc.  Fol.  85^:  Doctrinale  dei  uirtute  iuuante  pegi  //  etc. 
Explicit  doctrinale  (ruhro  colore  repet.)  Actum  Anno  dfii.  M"C°CL  xx^vi". 
mefe  lulii  Scripfit  gealter®  de  frelefyo  .  .  . 


CXXII  Bibliographia 


3. 

Codex  Bibl.  Aurelianensis  299  (252),  membranaceus, 
foliorum  formae  oblongae  (quam  in  folio  minore  dicere 
consuevimus)  185  bipartitorum  et  tripartitorum,  anno 
1284  scriptus,  continet  Doctrinale  perampla  illa  glosa, 
quae  incipit  'Admirantes',  instructum. 

Fol.  1:  Admirantes  condam  philosophi.  Fol.  8:  Magistri  Alexandri  de 
Villa  Dei  Britonici  in  diocesi  Dolensi  grammatica.  In  fine:  Iste  liber  est 
lohannis  Martini  anno  Domini  milesimo  CCLXXX  quarto,  mense  septembri. 

Cf.  Cuissard,  Inventaire  des  manuscrits  de  la  Bihl.  d^ Orleans  (Orleans 
1885)  p.  154;  Catalogue  gen.  des  manuscrits  des  hihi.  puhl.  de  France. 
Departements.     Tome  XII.  (Paris  1889)  p.  149. 

4. 

Codex  Musei  Britannici  Harl.  3583,  membranaceus, 
foliorum  formae  maximae  93,  anno  1286  scriptus,  con- 
tinet Doctrinale  amplissimo  commentario  instructum. 

Textus  incipit  fol.  2^:  Scribere  clericulis  //  paro  doctrinale  //  nouel- 
lis  //  etc.  Fol.  92^:  Doct'nale  d'i  virtute  iuiiante  pegi:  //  grates  reddo 
t'  genitor  d's  t  t'  xpe.  //  Nate  d'i  d's  atq)  t'  deus  alitus  alme.  //  Quaf  tres 
pfonas  in  id'  credo  deitatis  //.  luxta  leyitur  ruhro  colore  exaratum:  Scriptus 
e  ifte  liber  in  //  falem  (?)  Anno  dni  M°CC°LXXXVI.  a  fratre  H  de  //  vber- 
lingen  ad  petitöne  ven'abilis  dn  C.  Abbatis  etc.  orate  pro  fcriptore. 
Fol.  93  vacat. 

5. 
'Codex  Bibl.  Nat.   Parisinae   14092,  membranaceus, 
foliorum  formae  minoris  109,  anno  1287  scriptus,  com- 
plectitur  foliis  P — 107^  Doctrinale  (initio  mutilum)  cum 
raris  glosis  inter  lineas  positis. 

Textus  incipit  v.  23:  Tande  gmaticas  <p  posse  docebo  fig'raf //  Quä- 
uif  h'  nö  fit  doct'na  Tat'  gen'alif  //  Pd'it  nra  (s>ic)  tm  pb  nugif  maximi- 
ani  //  etc.  Fol.  107":  Doct'nale  d'i  v'tute  iuuäte  pegi  etc.  Infra  rnhro  colore: 
Non  uideat  xpm  qfqf  furabit  iftü.  Qui  fcripfit  fcribat  fep  cm  v'gTe  uinat. 
Fol.  107^:  Anno  dni  M°CC"L0XXX  feptimo.  //  (nihro  colore.) 

6. 
Codex  Bibl.  Gratianopolitanae  830  (olim  monasterii 
Cartusiani  illius  urbis),   membranaceus,  foliorum   formae 
oblongae  (quam  vulgo  in  folio  minore  dicimus)  199,  anno 


Doctriiialis  Codices  manu  scripti  CXXIIl 

1297  scriptus,  amplectitur  Doctrinale  cum  perampla  illa 
glösa,  quae  incipit  'Admirantes'.    (Cf.  nr.  3.  8.  9.  15.  16*.) 

Fol.  198:  Doctrinale  Dei  virtute  iuvante  peregi  etc.  Istud  opus 
complevit  Giraldus  de  Avenchica  clericus  in  vigilia  apostolorum  Petri  et 
Pauli  anno  Domini  M°CC°  nonagesimo  septimo. 

Cf.  Catalogue  gen.  des  manuscrüs  des  hihi.  puhl.  de  France.  Departe- 
ments.    Tome  VII.  p.  249. 

7. 
Codex  Bibl.  Reg.  Brfordiensis  Ampi.  Q.  34,  mem- 
branaceiis,  foliorum  formae  quartanariae  maioris  110, 
saec.  XIIP  scriptus,  continet  Doctrinale  (in  fine  mutilum) 
textu  amplissimis  scholiis  circumdato  et  glosis  interlinea- 
ribus  illustrato. 

Initium  praefationis  decolor  factum  legi  non  potest.  Textus  finit 
(v.  2520) :  De  fonitu  {deest  tracta)  sie  fus  fcropha  dicitur  esse.  (Desideran- 
tur  124  versus.) 

8. 

Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  Q.  42,  mem- 
branaceus,  foliorum  formae  quartanariae  maioris  97,  saec. 
XIIP  scriptus,  continet  Doctrinale  cum  glosa,  quae  in- 
cipit 'Admirantes'.    (Cf.  nr.  3.  6.  9.  15.  16*.  55.  60.  75.) 

Fol.  i«:  ihefus  maria  //  In  honorificabilitudinacionibus  manet  //  Da 
dexträ  mifero  tecü  me  tolle  p  vnda  (sie)  li  Sedibus  vt  falte  placidis  in 
morte  qefcä  //.  Fol.  1^:  Admirantes  .  .  .  ph'i  .  .  .  Fol.  2^:  INCIPIT 
DOCTRINALE  MAGRI.  ALEXANDRI  DE  VILLA  DEI.  Fol.  97<^:  C  Ex- 
plicit  doctrinale  magri  alexä  //  dri  de  villa  dei  Amen,  eft  u)  uere.  In  imo 
margine  legitur  manu  multo  recentiore  scriptum:  An^o  dni  MCCCLXXVII  ipfa 
die  bartholomei  //  do  wart  Henberg  der  fcript. 

9. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  Q.  44,  mem- 
branaceus,  foliorum  formae  quartanariae  mai.  75,  exeunte 
saec.  XIIP,  ut  videtur,  scriptus,  continet  Doctrinale  cum 
perampla  illa  glosa  'Admirantes'. 

Fol.  i«:  Admirantes  quondä  phT  etc.     Fol.  75<*:  Explicit  doctrinale 
hen-  //  rici  dicti  de  Dufburg  //.     (Ille  scriptor  vel  possessor  codicis  erat. 
Fol.   75^:    orhis   ventorum   variis   colorihns  pictus   et   pampinis   foliisque 
ornatus. 


CXXIY  ßibliograpliia 


10. 

Codex  Bibl.  Reg.  Stuttgardiensis  Poet,  et  Philol. 
Q.  58,  membranaceus,  folionim  formae  quartanariae  81, 
saec.  XIIP  scriptus,  continet  Doctrinale  (in  iine  mutilum) 
cum  commentario. 

Fol.  1  praefationeni  continens  conscissum  est,  Ittterae  ceteroqttin 
rix  legi  x>ossi(nt.  Textiis  mcipü  fol.  2^:  Scribere  clericulis  paro  //  doc- 
trinale nouellis  //  etc.  Fol.  37^:  Hie  iubet  ordo  lib*  uoe  regiin  re  //  fari.  etc. 
Fol.  57^:  Pand'e  ^ppofui  p  uerfuf  fiH'a  qq)  //  etc.  Fol.  8P,  l.  ult.:  Sic  lin- 
gua  cordi  cöcordem  die  meditari  //  (v.  2638). 

11. 

Codex  Bibl.  Vaticanae  Palat.  1764,  membranaceus, 
foliorum  formae  maximae  1 20,  saec.  XIIP,  ut  mihi  visum 
est,  scriptus,  continet  Doctrinale  peramplis  commentariis 
instructum. 

Fol.  i«:  Ome  remedium  ordinal  ad  defcm  4L  Cum  igit  homo  pec- 
cans  declinauit  in  duplicem  defcni  ne'=*'rn  (necessarimn)  fuit  duplex  inue- 
niri  remediü.  Fol.  P:  Effieiens  cä  eft  mgr  alexand'  de  villa  dei  T  neuft'a. 
et  e  neuft'a  pf  romana.  Fol.  -2«:  Scribere  clericulis  etc.  Fol.  56^:  Hie 
iubet  ordo  libri  etc.  Fol.  87^:  Pandere  proposui  per  vers^  fillaba  queq)  etc. 
Fol.  120^:  Cum  igitur  cogamur  informari  maiorum  geftis  et  exemplis  ego 
x'an^  (Christimms)  d'  fcö  t"done  (de  Sancto  Trttdone)  in  epöpatu  leodien 
q^nd'a  rector  Niullen  rector  fcT  t"donif  bakelari^  fce  crucif  aurelianif  et 
poftea  pmuf  rector  fcT  aniani  cöpilari  iri  (?)  pfente  incepi  cü  reg'em  T 
villa  faneti  trudonif  et  pfeci  cfi  reg'em  dcäf  (dictas)  fcolas  fcT  aniani  aure- 
lianis  moneo  g'  vni'fos  etc. 

Codex  pulcherrimas  litteras  (jrandes  auro  distmctas  exhibet. 

12. 
Codex  Bibl.  Marcianae  Venetae  Class.  XII,  Cod.  CIX, 

membranaceus,    foliorum   formae   maximae   45,    quorum 

singulae  paginae  30  lineas  habent,  saec.  XIIP  sine  dubio 

scriptus,  continet  Doctrinale  passim  cum  glosis  inter  lineas 

et  in  margine  positis. 

Fol.  1  vacat.  Fol.  5«:  Liber  ifte  principaliter  diuiditur  in  quatuor 
partes,  primo  eim  Inchoat.  S'o  Inuocat.  Tertio  ordinat.  Quarto  narat  (sie)  etc. 
hl  inferiore  huius  paginae  j^cii'te  incipit  texttcs,  cuiiis  prima  littera  variis 
colorihns  picta  aiiroque  distincta  est:  [S]  Cribere  clericulis  paro  //  doctri- 
nale nouellis  Pluraq)  doctoi^  fociabo  //  fcripta  meorum  etc.  Fol.  44^: 
DOetrinale  dei  uirtute  iuuante  pegi  //  Grates  reddo  tibi  genitor  deus  i  tibi 
xpe  //  Nate  dei  deus  atq)  tibi  deus  alitus  alme  //  Quos  tres  pfonas  in  idem 
credo  deitatis.  //  |[  Deo  gratias  amen.  lo. 


Doclriiuxlis  Codices  niaim  scrif)ii  CXXV 

13. 
Codex    Bibl.    Palat.   Viiidoboiiensis   2360,    membra- 
naceus  foliorum  formae  maximae  45,  saec.  Xlir^  scriptus, 
contiiiet  Doctrinalis  textum. 

Fol.  1^:  SCribere  cleTculis  paro  doctii  //  nale  noiiellis  Pluraq)  doc  //  toTj, 
fütiabo  (sie)  fcpta  meorum  //  etc.  Fol.  19^:  HIc  iubcfc  ordo  üb'  uocü 
regime  ref'ari  //  etc.  Fol.  27^:  PAndere  ^ppofui  p  u'fus  fill'a  queq  //  etc. 
Fol.  45^:  DOctrinale  dei  uirtiite  iuuante  pegi  //  Grates  reddo  tibi  genitor 
deus  2  t'  xpe  //  Nate  dei  deus  atqiie  tibi  deus  alitus  ahne  //  Quas  tres 
doiiatus  diftingiiit  sufficieiiter  (sie)  li  Deo  gratias  //  Explicit  doctrinale 
editum  a  magrö  Allexandro  (sie)  de  iiilla  dei  K  // 

14. 
Codex  Bibl.  Nat.  Florentiiiae   I.  8,  47,  membrana- 
ceus,   foliorum   formae   oblongae   (quam  in  folio   minore 
dicere   consuevimus)   47,    saec.   XIIP   scriptus,   continet 
Doctrinale  cum  glosis  marginalibus  et  interlinearibus. 

Fol.  i«:  SCRIbere  clericulis  paro  doctrinale  nouellis  //  Pluraq)  doctoi^ 
fociabo  fcripta  meoru).  //  etc.  Fol.  47^:  (D)Oct'nale  dei  ii'tute  iuuäte 
peregi  //  Grates  reddo  t'  genitor  d's  et  t'  xpe  //  Nate  dei  d's  atq)  t'  d's  alit® 
alme  //  Quaf  tres  p"^  T  ide)  credo  deitatis  //  Explicit  Liber  Doctrinalis.  Deo 
Gras.  //  I?i  dextro  niciryine:  Anno  milleno  duceno  (sie)  minus  iino  //  Doctor 
Alexander  uenerabilifq)  magr  //  Doct'nale  fuü  dedit  cöe  legendu)  //.  [Qui 
versus  in  inio  inarc/ine  posteriore  manu  re2')etiti  sunt;  hie  ducetcno). 

15. 
Codex  Bibl.  Nat.   Parisinae   18523,   membranaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  mai.  260,  saec.  XIIP  scrip- 
tus, continet  foliis  P — 127^  Doctrinale  cum  glosa,  quae 
incipit  'Admirantes'. 

Fol.  1  maximam  partem  le(ji  non  potest.  Fol.  2^:  Admirantes  odam- 
ph'i  0  vi  //  deret  re^  mirabl'es  boni  //  tates  etc.  Fol.  i«:  Scribere  cleri  // 
culif  paro  do  //  ctrinale  no  //  uellis.  pPaq)  //  doctorü  fociabo  //  fc'pta  meo- 
rum //.  Fol.  127^:  Doctrinale  d'i  v'tute  iuuäte  pegi  etc.  Explicit  doc- 
trinale et*  (contra)  illos  qui  otempnunt  lib"^  iftum  dixit  qdä  //  Ut  rofa  flos 
flo\^  venus  3  vt  mr  amoi^  //  Sic  3  cunctoi^  fpeculum  Hb'  iste  libroi^.  // 
Fol.  127^:  Anno  milleno  duceteno  minus  vno  //  doctor  Alexander  vene- 
rabilis  atq3  magister  //  doctrinale  fuü  dedit  I  cömune  legen . . . 

16. 
Codex  Bibl.  Nat.  Parisinae  Nouv.  acq.   lat.    1362, 
membranaceus,  foliorum  formae  maximae  1 12,  saec.  XIIP 


CXXVI  Bibliographia 


scriptus,    continet  Doctrinale   (initio  mutilum)   cum  per- 
amplo  commentario  et  glosis  lineis  interpositis. 

Fol.  1^:  am.  quartuf  feruat  tn  an.  aut.  en.  reperim^  //  (v.  32). 
Fol.  112^:  Doctrinale  dei  u'tute  iuuante  pegi  //  etc.  Explicit  doctrinale 
niagr'i  alexandri  uilla  dei  (sie)  II  Hie  lib'  eft  fcript®  q  fc'pfit  fit  b'nedc's  // 
Laus  tibi  fit  xp'e  qu'  labor  explicit  ifte.  //  Q'  fcripfit  .  .  .  femp  c'  d'no 
uiuat  .  .  .  Penula  (sie)  fc'ptorif  reqefcat  felTa  laborif  //. 

16*. 

Codex  Bibl.  Camaracensis  250  (240),  membranaceus, 
foliorum  formae  maximae  76,  saec.  XIIP  exaratus,  ex- 
hibet  Doctrinale  cum  glosa,  quae  incipit  'Admirantes', 
marginibus  adscripta. 

Textus  incipit:  Scribere  clericulis  paro  doctrinale  novellis.  Glosa  in- 
cipit: Admirantes  quondam  philosophi  cum  viderent  etc.  In  fine:  Doctri- 
nale Dei  virtute  iuvante  peregi  etc.  Hie  liber  et  scriptus,  qui  scripsit  sit 
benedictus  //  Casu  laboravi,  bonus  est  veniens  labor  avi  //  Surge,  laboravi, 
subito  nisu  laboravi. 

Cf.  Cat.  (jen.  des  manuscr.  des  bibl.  publ.  de  Frmiee.  Departements. 
Tome  XVII.  (1891)  p.  84. 

17. 

Codex  Bibl.  Riccardianae  Florentinae,  membrana- 
ceus, foliorum  formae  oblongae  (quam  vulgo  in  folio  mi- 
nore .dicimus)  30,  saec.  XIIP  exeunte  scriptus,  continet 
Doctrinale  (ab  initio  et  in  fine  mutilatum)  cum  glosis 
lineis  interpositis. 

Praeliyata  sunt  6  folia  vacua,  in  quorum  primo  mann  recentiore 
litteris  Latinis  inscriptiim  est:  Grammatica  et  Prosodia  //  Versibus  exa- 
metris.  //  Textus  incipit:  Iftius  obliquis  neutru)  qn)  notabis  (v.  645),  finit: 
Efb  et .  .  .  qil  res  fignificatur  //  Ex  alia  .  .  .  re  .  .  .  //  ffis  of . .  .  (v.  2560  sq.). 

18. 

Codex  Bibl.  Casinensis  Coenobii  T.  T.  517,  membra- 
naceus, foliorum  formae  quartanariae  81,  saec.  XIIP,  ut 
mihi  visum  est,  scriptus,  continet  Doctrinale  (in  fine  mu- 
tilum) cum  commentario. 

V.  ult.:  Q'd  (sie)  cöponuntur  difcreta  mente  notato  (v.  2165). 


Doctrinalis  Codices  manu  scripti  CXXVII 

19. 

Codex  Bibl.  Vendocinensis  179,  membranaceus,  fo- 
liorum  105,  saec.  XIIP  scriptus,  continet  Doctrinale  (in 
fine  mutilum)  peramplo  commentario  illustratum. 

Incipit:  Scribere  clericulis  paro  doctrinale  novellis  etc.  Finü:  Ut 
quod  dicatur  sie  certius  esse  probetur  (v.  2632).  Fol.  89:  Ecce  scripta 
super  constructione  a  GaufFrido  Leprevost  etc. 

Cf.  Cat.  gen.  des  maniiscr.  des  hihi.  puhl.  de  France.  Departements. 
Tome  HL  p.  453. 

19*. 

Codex  Bibl.  Trecensis  1142,  membranaceus,  folio- 
rum  formae  oblongae  182,  saec.  XIIP  scriptus,  exhibet 
Doctrinale  cum  perampla  glosa  a  magistris  Petro  Croco 
et  Petro  de  Herunco  composita  et  apud  Divionem  recitata. 

Cf.  Cat.  (Jen.  des  mamiscr.  des  hihi,  des  departements.  Tome  IL 
(Paris  1855)  p.  471;  Thtirot,  Notices  et  extraits.     Tome  XXII.  2  p.  516. 

20. 

Codex  Bibl.  Laurentianae  Mediceae  Plut.  XXV, 
Sin.  Cod.  5,  membranaceus,  foliorum  formae  maximae 
89,  saec.  XIIP  scriptus,  continet  foliis  28"" — 80"*  Doc- 
trinale plurimis  locis  interpolatum  [a  loanne  de  Gar- 
landia]  cum  glosis  in  margine  et  inter  lineas  positis. 

Fol.  28^1  (I)Nformanf  puerof  2  doct'riale  reformanf  //  Quq  ,pfunt 
formo  fb'  met'  paupe  forma  //  Oblatrat  liuor  ftolidus  ridet  puerilis  //  Obftat 
fimplicitas  infcitia  nuda  reclamat  //  Ne  quedä  intereant  ftudio  correcta 
fideli  //  S3  licet  egrotent  qui  nö  fundant  in  iftif  //  Scribere  clericulis  po 
doctrinale  nouellis  //  Pl'raq)  docto)^  fociabo  fc'pta  meoi;,  //  etc.  Fol.  80^: 
Doct'nale  d'i  u'tute  iuuante  pegi  etc.  Quof  tres  pfonas  in  ide  credo 
d'tatis  //  Qua  fator  et'nus  ferit  2  gerit  oTa  p  que  //  fecit  alexander  op^  h' 
quo  lima  ioh'is  //  {in  commentario:  fc.  de  Garlandia)  Implet  defcs  opis 
dent  huic  opofi  //  Lectores  opam  libri  plantaria  s'uant  (sie)  II  ne  qd' 
corrigit  det*ctö  fbthat  ulla  //  Exiguaf  plantas  manus  indifcreta  reuellit  // 
Explicit.  // 

21. 

Codex  Bibl.  Nat.  Parisinae  14745,  membranaceus, 
foliorum  formae  maximae  127,  saec.  XIIP  scriptus,  con- 


CXXVllI  Hiblioiriaphia 


tinet  foliis   47'' — 84''  Doctrinale   interpolatum   [a  loaiiiie 
de  Garlaiidia]  cum  raris  glosis  maxime  lineis  interpositis. 

Fol.  47^:  INfoiinans  pu'os  i  doct'nale  reformans  //  etc.  (cf.  nr.  20 
et  22).  Fol.  84^:  Doct'iiale  d'i  u'tute  iuuante  pegi.  etc.,  usqiie  ad  dcitatis; 
deinde'.  Q'""  fator  et'inis  serit  l  gerit  oTa  p  que  //  Fecit  alcxand'  opus 
li'  quo  lima  ioli'is  //  Suplet  (sie)  defectus  opis  etc.,  ut  in  Cod.  Laurent, 
no.  20.  Vit.  L:  Fiiiito  libro  sit  laus  2  gFa  xpo.  Fol.  84^  sequiintur  25 
cersns  scrii^toris,  qiios  hie  repeti  parum  interest. 

22. 

Codex  Musei  Britaimici  Arundel.  494,  membraiia- 
ceus,  fülioriim  formae  oblongae  128,  saec.  XIIP  scriptus, 
continet  foliis  44"^ — 94^  Doctrinale  interpolatum  [a  Jo- 
anne de  Garlandia],  glosis  interlinearibus  et  marginalibus 
instructum. 

Fol.  44^:  luformaus  pu'os  et  doct'nale  rcfonuäs  //  Quo  ^pfiint  l'ormo 
fb'  mct'  paupe  forma  //  etc.,  ut  supra  in  no.  20.  Fol.  D4^:  Doctrinale  dei 
uirtute  iuuäte  pegi  //  etc.;  post  deitatis:  Lauf  tibi  fit  xpe  qm  liber  cxpli- 
cit  ifte  aui:  //  Qua  fator  ct'nuf  fit  2  g'it  ola  p  q3  //  Fecit  alex'  opus  h'  quo 
linia  ioli'if  //  Suplet  (sie)  defts  etc.,  ut  supra  in  no.  20. 

23. 
Codex  Bibl.   Lambaliensis   5,  membranaceus,  folio- 
rum   156,  saec.  XIIP  exeunte  scriptus,  continet  Doctri- 
nale (in  fine  mutilum)  cum  amplissimo  commentario. 

'Comnient.  incipit:  Com  unumquemque  in  complexum  duplici  via  de. 
Textus  finit:    Et  sie  ex  censu  censitum  dicere  debcs  (v.  2118). 

Cf.  Cat.  (jen.  des  manusc.  des  hihi,  piihl.  de  France.  Departcmeids. 
Tome  IV.  p.  111. 

24. 

Codex  Collegii  Corp.  Christi  Oxoniensis  CXXI,  mem- 
branaceus, foliorum  formae  quartanariae  125,  saec. 
XIIP  exeunte  scriptus,  continet  foliis  1 — 45  Doctrinalis 
textum. 

Cf.  Coxe,  Cat.  codd.  uiss.,  qni  in  collegiis  aulisque  Oxoniensihus 
Jiodie  adservantur.     Vol.  IL  p.  42. 

25. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  19871,  membranaceus 
et   cliartac.    saec.   Xlir   et  XV ',   continet  foliis  formae 


Doclriiialis  Codices  manu  scripti  CXXIX 

octonariae  1 — 37  et  44 — 58  Doctrinalis  partes  I.  IL,  saec. 
XIIP  scriptas. 

26. 
Codex  Bibl.  Conv.  Sangalleiisis   1396,   collectaneus, 
continet  in  membranis  formae  quartanariae  fragmerituni 
initii  Doctrinalis,  saec.  XIIP  scriptum. 

27. 
Codex  Musei  Britannici  23892,   membranaceus,   fo- 
lioriim  formae  octonariae  90,  saec.  XIIP  scriptus,  exhibet 
inde  a  folio  80""  Doctrinalis  III.  partis  fragmentum. 

Fol.  80^:  A  buif  T  mediis  dat  ante  b  fill'a  teftis  (v.  1975). 

28. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  14,  chartaceus, 
foliorum    formae    octonariae    180,    anno    1301    scriptus, 
continet  lonis  (?)  Suessionensis  [Francogalli]  scholas  de 
Doctrinali  habitas. 

Incijnt'.  Antequam  ulterius  procedam,  queso,  ut  Dei  filius  etc. 
Fol.  6:  Scribere  clericulis  etc.  Fol.  163:  Expliciunt  reportamina  sub 
magistro  lone  Suessionensi  summonitore  reportata  et  correcta.  Fol.  165: 
Acccntus  yarias  etc.  In  fme:  Explicit  accentus  super  doctrinali  a  mag. 
lone  summonitore  Suessionensi  comp.  a.  D.  M"CCC°  primo  fcria  sexta  post 
diem  dominicam  qua  cantatur  misericordia  Domini. 

Cf.  Schioii,  beschreibendes  Verz.  der'  Ämplo7iianischen  Handschr.- 
Sammlimg  zu  Erfurt  (Berlin  1887)  p.  681. 

29. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  45,  membra- 
naceus,  foliorum   formae   quartanariae   279,    anno   1304 
a  Naudino  de  Ouche  clerico  [Francogallo]  scriptus,  con- 
tinet Doctrinale  cum  commento  [lonis  Suessionensis]. 

Commentarius  incipit:  Antequam  ulterius  in  dictis  procedam,  queso, 
Dei  filius,  linguae  mee  etc.  Textus  incipit:  Scribere  clericulis  etc.,  finit: 
Quos  tres  personas  in  idem  credo  deitatis.  In  fine :  Explicit  doctrinale 
mag.  Alexandri  de  Villa  Dei  in  Eustria  Deo  gr.  am.  Actum  a.  D. 
wcccnvr  feria  tertia  post  assumptionem  beate  Marie  virginis  a  Naudino 
de  Ouche  clerico. 

Cf.  Schum,  beschreibendes  Verz.  der  Anvplonianischen  Handschr.- 
Sammlimy  zu  Erfio't  p.  321. 

SIoDumrutn  Gerin.inine  Pacdagogiea  XII  JA 


CXXX  Bibliograpliia 


30. 

Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  14354,  membranaceus, 
folioruin  formae  oblongae  101,  anno  1305  scriptus,  con- 
tinet  Doctrinale  glosa  [Gippi],  cjuae  incipit  'Testante  philo- 
sopho',  instructum.     (Cf.  no.  34.  35.) 

FüL  i":  TEftante  ph'o  in  pmo  methapbicc  (sie)  oTs  liomo  //  defid'io 
iiat'ali  hltü  feie  oupifcit  etc.:  vol.  2:  Scribcrc  clericulis  paio  //  doctrinale 
nouellis.  //  Fol.  3S*:  Hie  iub)  ordo  libri  uocü  rcgiin  referari.  //  Fol.  73^: 
Fand'  ^ppofui  p  u'fus  fillaba  queq)  //.  Fol.  101^:  Doet'nalc  dei  u'tiite  iuuante 
pegi  etc.',  ult.  l.i  glofule  ex  diuTis  colleete  ae  ofumate  anno  dni  M^cccv". 

Tegumento  a(j(jlutiiwta  est  mtinhramda  hanc  continens  iuscrrptioiicni'. 
Tres  ptes  Alexand'  gramacij  (sie). 

31. 
Codex  Bibl.  Reg.  Bruxellensis  14868,  membranaceus, 
foliorum  formae   quartanariae   186,   anno   1315  scriptus, 
continet  Doctrinale  peramplis  glosis  instructum. 

Fol.  3<^:  Scrib'e  clicur  paro  //  doctrinale  nouellis  //  Pluraq)  doctoi^ 
focia // bo  feripta  m'orum.  //  Fol.  186^:  Doctrinale  dei  u'tute  iuuäte  pcgi // 
etc.  Actum  anno  dili  millefimo.  CCC^.XV  die  //  ven'if  poft  feftum  bT  ni"rtini 
hy'cmal'  fuit  fcr'pt"  lib'  ifte. 

32. 
Codex   Bibl.   Nat.    Parisinae   8424,    membranaceus, 
foliorum  formae  oblongae  52,  ineunte  saec.  XIV^  scriptus, 
continet  Doctrinalis  capita  IX. — XII.  amplissimis  scholiis 
illustrata. 

Fol.  i«:  Eft  p»  p'dca  (sie)  o'^ctö  iure,  locanda  //  (r.  1369).  Fol.  IP: 
Pand'e  ^ppofui  y  v'fus  fili'a  qq).  //  Fol.  52^:  Doct'nale  d'i  u'tute  iuuäte 
pegi  etc.     Explicit  ifte  lib'  fit  fc'ptor  c'niTe  Hb'  //. 

Thurotiis  (Notiees  et  extraits,  Tome  XXII  2,  p.  33)  codicetii  saec. 
XI IF  esse  censet. 

oo. 

Codex  Bibl.  Laurentianae  Mediceae  Mss.  Ashburn- 
ham  1138,  membranaceus,  foliorum  formae  quartan.  99, 
saec.  XIV^  ineunte  scriptus,  continet  Doctrinale  glosis 
instructum. 

Fol.  i«  (inia  parte):  (S)Cribere  clericulis  paro  //  Doctrinale  nouel- 
lis //  Fol.  99^:  Doctrinale  dei  uirtute  iuuante  pegi.  //  Grates  reddo  tibi 
genitor  d's  2  tibi  xpe.  //  Nate  d'i  d's.  at(]3  tibi  d's  alitus  ahne.  //  Quas  tres 
pfonas  in  idem  eredo  deitatis.  //     Sequuntur  6  lineae  commentarii. 


Doctriualia  Codices  manu  scripti  CXXXI 

34. 
Codex  Mus  ei  Britaimici  Aruiid.  232,  membranaceus, 

foliorum    formae    (luartanariae    maioris    68,    saec.    XIV" 

ineimte   scriptus,    continet  Doctrinale  glosa  Gippi,   quae 

incipit  'Testanto  philosopho',  instructum. 

Fol.  i«:  Glofa  gippi  fiiper  doctrinale.  //  Teftante  philofopho  in  p'mo 
niethaphifice  //  omnis  homo  defid'io  naturali  h'itü  fcTc  cöcu  //  pifeit  etc. 
col.  2:  Incipit  doct'nale  nigri  alexädri  de  villa  dei  etc.  SCriberc  clericulis 
paro  //  doctrinale  nouellis  //.  Fol.  6S^:  Doctrinale  dei  nirtute  iuuäte  pegi  // 
etc.     Fincin  textus  sequirntur  15  lineae  coninwntarii.     Fol.  68^  vacat. 

35. 
Codex  Bibl.  Marciaiiae  Venetae  Class.  XIII.  Cod.  3, 

membranaceiis,    foliorum    formae     oblongae     84,     saec. 

XI V"  ineunte  scriptus,    continet  paginis  bifariam  divisis 

Doctrinale  glosa  [Gippi],   quae  incipit  'Testante  philoso- 

pho',  instructum.    (Cf.  no.  30.  34.) 

Fol.  i«:  Teftante  pli'o  T  pmo  metha"  oTf  //  hö  defid'io  n'ali  .  .  .  feie 
ocupi  //  feit  etc.  Scribere  clericulis  paro  doctrina  //  le  nouellis  etc.  Fol.  84^: 
Doct'nale  dei  u'tute  iuuäte  pegi  etc.  Finem  textus  sequiintnr  20  lineae 
commentarii. 

36. 
Codex   Bibl.    Nat.    Parisinae   8152,    membranaceus, 

foliorum   formae    quartanariae   maioris    40,    saec.    XIV" 

ineunte  scriptus,    continet  Doctrinale  passim  cum  glosis 

lineis  intersertis  et  margini  appositis. 

Fol.  1^,  l.  9 :  SCribere  clericulis  paro  //  doctrinale  nouellis  //  etc. 
Fol.  40^:  Doctrinale  dei  uirtute  iuuante  pegi  //  Grates  reddo  tibi  genitor 
deus  et  pater  ahne  //  Nate  dei  deusq)  (sie)  atq)  tibi  dcus  alitus  alme  // 
Quos  tres  pfonas  in  idem  credo  deitatis  //. 

Primae  litterae  saepius  auro  distinctae  sunt. 

37. 
Codex  Bibl.  Laurentianae  Medicae  Bibl.  Strozz.  140, 

membranaceus,  foliorum  formae  quartanariae  minoris  60, 

saec.  XIV"  ineunte,  ut  videtur,  scriptus,  continet  Doctrinale 

cum  raris  glosis  marginalibus. 

Fol.  J?«:  (  )  Cribere  clericulis  paro  doct'nale  nouell'  //  Plura(]3  doc- 
tOT^  fociabo  fcripta  nieoi^  //.  Fol.  60^':  (  )  Octrinale  dei  uirtute  iuuante 
pegi  etc.  II  Explicit  doctrinale  Magiftri  alexandrj  d'  uilla  dei  //  Deo  matri 
niarie  Gratias  Am.  // 

IX' 


CXXXII  Bihliogrnpliia 


38. 

Codex  Bibl.  Nat.  Parisinae  8153,  membranaceus, 
foliorum  forniae  maximae  52,  saec.  XI V"*  ineunte  scrip- 
tus,  continet  foliis  3*'^ — 50^  bipartitis  Doctrbiale  cum 
commentario. 

Fol.  5":  SCribere  clericulis  paro  do  //  ctrinalc  noiicUis  //  Fol.  26^: 
hie  incipit  octaiiü  cap"^  do  regimine  dictionü  //  HIc  iubet  ordo  libri  iiocü 
rc  //  gimcn  reforari.  //  Fol.  40^:  hie  incipit  deeiniü  ca'"  de  quantitate  fiUa- 
ha^.  II  PAndcre  .ppofiii  p  u'P  fiH'a  qq)  //.  Fol.  90^:  Deo  gras  amen  //  Opere 
finito  fit  laus  et  gloria  xpo  //  Facto  finc  pia  laudetur  uirgo  maria.  //  Ex- 
plicit  über  qui  dicit  doctrinale.  cuiuf  //  opo'itor  fiiit  magr  alexäder  de  uilla 
dei.  //  —  Initio  et  iii  fhie  lihri  inttdissinte  scn'pti  2  folia  vacant. 

39. 
Codex  Bibl.  Marcianae  Venetae  Class.  XIII.  Cod.  2, 
membranaceus,  foliorum  formae  quartaiiariae  minoris  87, 
saec.  XIV**   ineunte  scriptus,   continet  Doctrinale  glosis 
interlinearibus  instructum. 

Fol.  1^  (cod.  fol.  5<^)'.  Incipit  doct'nale  magri  alexandri:  (ruhro 
colore).  (S)Cribe  clericris  paro  doct'nale  noiiell'.  //  Pl'raq)  doctoi^  fociabo 
fcripta  meoT^  //.  (Prima  littera  iniayinem  rej^raesentat  dimidiam  fere  partem 
pcKjinae  occitpantem.)  —  Fol.  87^:  DOctrinale  d'i  u'tute  iuuäte  pegi  etc., 
demde:  Explic  doctrTale  laus  xpo  Arne  //  Iftud  doct'nale  fe'pfit  fr  iacob^  de 
fcä  //  fophia.     ordls  frä)  pdicatorum:  //  Amen. 

Fraefixa  sinit  codici  4  folia  manu  recentiore  cojtipleta,  afjfixa  2  folia 
fraymenta  Doctri7ialis  continentia. 

40. 
Codex    Bibl.   Riccardianae   Plorentinae,    membrana- 
ceus, foliorum  formae  maximae  95,  ineunte  saec.  XI V^, 
ut  mihi  quidem  videbatur,  scriptus,  continet  Doctrinalis 
textum. 

Fol.  i":  (S)Cribere  clericulis  paro  doct'nale  nouell'  //.  Fol.  95^: 
(D)Octrinale  d'i  u'tute  iuuante  pegi  etc.  Explicit  doctrinal  magiftri  (ultimac 
6  litter ae  manu  recentiore  suppletae  sunt;   deinde  sequitur  rasura). 

Hie  codex  nitidissime  scriptus,  in  cataloyo  saec.  XV"  assignatus,  mea 
quidem  sententia  .saec.  XIV"  ineunte  confectus  est. 

41. 
Codex  Bibl.  Ambrosianae  Mediolanensis  D.  265  inf., 
membranaceus,  foliorum  formae  maximae  66,  initio  saec. 


Iboctriiialis  coclics  mahn  seripti  CXXXllI 

XIV^   ut  mihi  visum   est,   scriptus,   continet  Doctrinale 
cum  commentariis  mag.  Bonifacii  de  Museis. 

42. 
Codex   Bibl.   Reg.   Erfordiensis  Ampi.  378,    charta- 
ceus,  foliorum  formae  quartanariae  115,  anno  circ.  1349 
scriptus,  exhibet  foliis  28 — 41   'tractatum  corresponden- 
tem  secundae  parti  Doctrinalis'. 

Cf.  Schum,   Verz.  d.  Amplon.  Handschr.-Sammluny  zu  Erfwt  p.  633, 

43. 
Codex    Bibl.   Reg.   Erfordiensis   Ampi.    60,    charta- 
ceus,    foliorum    formae    quartanariae    104,    saec.    XIV" 
medio  scriptus,    exhibet  fohis    1 — 88   commentarium   in 
I.  partem  Doctrinalis. 

Li  fine:  Quatiior  in  verbis  etc.  (v.  1048)  Finis  adest  operis,  mer- 
cedem  posco  laboris  //  finis  adest  vere,  pretium  vult  scriptor  liabore. 
Manus  recentior  addtdü:   A.  D.  M°CCC°LXXX  quarto. 

Cf.  Schum,  Verz.  der  Amplon.  Hcmdschr. -Sammlung  zu  Erfurt }).  334. 

43*. 
Codex   Bibl.   Trecensis   1239,   membranaceus,   folio- 
rum formae  quartanariae   162  bipartitorum,    saec.  XIV" 
medio   scriptus,   continet  Doctrinale   cum  glosa  amplis- 
sima  incerti  auctoris. 

hl  fol.  1  legitur:  Iste  liber  fuit  Galteri  de  Condeto,  quondam  vcne- 
rabilis  supprioris  Clarevallis,  qui  obiit  anno  Domini  miilesimo  trecentesimo 
nonagesimo.  // 

Cf.  Cat.  (jm.  des  manuscr.  des  bibl.  publ.  des  departements.  Tome  II 
(Paris  1855)  p.  508. 

44. 

Codex    Bibl.    Reg.    Monacensis    11785,    chartaceus^ 

foliorum  formae   quartanariae   130,   anno   1360  in  vigi- 

lia    Pentecostes    scriptus,     continet     commentarium    in 

Doctrinale. 

45. 

Codex    Bibl.    Arsenalis,    quam    vacant,    Parisinae 

1038,  olim  S.  Victoris,  membranaceus,   foliorum  formae 


CXXXIV  iBibliographia 


maximae  bipartitorum  224,  anno  1375  scriptus,  continet 
Doctrinale  cum  amplissimis  commentariis. 

Fol.  1«:  DOmine  labia  mea  //  aperies  etc.  Fol.  12^:  SIcientes  venito 
ad  aquas  //  etc.  Fol.  14^:  Scrib'e  cricul"  paro  doc'^  nouell*  //  etc.  Fol.  223^: 
Doct'nale  doi  u'tute  iiiuäte  //  pegi  etc.  Explicit  ifte  liber  anno  dni  niille- 
fimo  //  CCC"  feptiiagefinio  qnto  die  martis  p°  tn//flationem  bti  nicholai. 
amen,  et  c'.  Infra  manu  recentiore  scriptum  est:  Hunc  librum  acquifiiiit 
monasterio  sancti  victoris  parifienfis  frater  Johannes.  lamafTe  (f  145S) 
dum  elTet  prior  eiul'd'  ecclefie. 

46. 
Codex    Bibl.    Reg.    Monacensis    18404,    chartaceus, 
foliorum  formae  maximae  278,   continet  foliis   193 — 19G 
'quaestiones  secundae  partis^  anno   1376  scriptae. 

47. 
Codex    Bibl.    Reg.    Monacensis    7736,    chartaceus, 
foliorum   formae   quartanariae  99,    anno    1379   scriptus, 
continet  glosam  in  Doctrinalis  partem  IL 

Fol.  99:  Explicit  glofa  fecüde  partis  i/  Anno  domini  M^CCC^LXXVüij" 
finita  eft  illa  glofa. 

48. 
Codex    Bibl.    Reg.    Monacensis    24870,    chartaceus, 
foliorum  formae   quartanariae   157,   anno   1382  scriptus, 
continet  commentarium  in  Doctrinale. 

49. 

Codex  Bibl.  Reg.  Brfordiensis  Ampi.  14,  charta- 
ceus, foliorum  formae  quartanariae  137,  anno  1385 
scriptus,  continet  foHis  84 — 137  Doctrinalis  partem  HI. 
cum  glosis. 

Cf.  Schum,  Verz.  d.  Aniplon.  Ilandsckr.- Sammlung  zu  Erfurt  p.  294  sq. 

50. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  C.  5,   membran.  et 
chartac,   foi-ma  maxima,   continet  commentum  magistri 
Tibini  in  partem  III.,    'per    manus  diversas   scriptum  et 
finitum  anno   1387'. 

De  Tihino  cf.  Fahricius,  hihi.  tat.  med.  et  inf.  ac.t.  p.  31. 


Doctririalis  Codices  mann  scripti  CXXXV 

51. 

Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  62,  chartacevis, 
foliorum  formae  quartanariae  68,  anno  1390  scriptus, 
continet  'quaestiones  de  arte  grammatica  Donati,  Pris- 
ciani,  Alexandri  de  Villa  Dei  a  (sie)  Helmholdo  magistro 
Pragensi'. 

Cf.  ScJnmi,  Verz.  d.  Äm^jlon.  Hmidschr.- Sammlung  zu  Erfurt  p.  335. 

52. 

Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  63,  chartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  129,  c.  anno  1395  scrip- 
tus, continet  foliis  1 — 92  commentarium  in  I.  partem 
Doctrinalis. 

Cf.  Schum,  Verz.  der  Ämplon.  Handschr.- Sammlung  zu  Erfurt  j)-  335. 

53. 

Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  17,  chartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  192,  anno  1396  scriptus, 
exhibet  commentarium  in  Doctrinale  a  magistro  loanne 
de  Munzingen  compositum. 

Cf.  Schion,  Verz.  de)'  Änqdon.  Handschr. -Sammlung  zu  Erfurt  j)- 298  f. 

54. 

Codex  Bibl.  Nat.  Parisinae  16670,  membranaceus, 
foliorum  formae  oblongae  92,  saec.  XI V°  scriptus,  con- 
tinet foliis  25'^ — 91^'  Doctrinale  passim  cum  glosis  in 
margine  positis. 

Fol.  25":  (S)Ci'ib'c  clcriculis  paro  doct'na  //  le  noucllis.  C  Pluraq3 
doc  //  toT^  fociabo  fcripta  ineoi^.  //  Fol.  52^:  (H)Ic  iubet  ordo  libri  vocü 
regi  //  mö  refcrari.  //  Fol.  64*^:  Pand'e  ^ppofui  p  uerfus  fill'a  qucq):  // 
Fol.  91^:  DOctrinale  dei  v'tute  iimäte  pegi  //  etc.  Finito  libro  fit  laus  et 
gl'ia  xpo.  ame.  //  Ute  über  eft  lohanis  dei  zeelinekers:  //    Fol.  92  racat. 

Codex  lautissime  scriptus  est. 

55. 

Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  8218,  membranaceus, 
foliorum   formae   quartanariae   maioris    121,   saec.   XIV"^" 


CXXXVl  Bibliographia 


scriptus,  continet  foliis  15^ — 12P  Doctrinale  glosa  illa, 
quae  incipit  'Admirantes^  instructum. 

Fol.  15^:  Admirantes  quondam  ph'i  cü  vid'nt  rem  mirabiles  boni- 
tates.  cü  vid'nt  celü  etc.  Fol.  16^^:  SCribere  clericulis  paro  doctrinale  no- 
iiellis  //  etc.  Fol.  121^:  Explicit  nigri  Alexandri  über:  de  villa  dei.  Suh- 
scriptionem  ruhro  colore  repetitam  sequitur  eodem  colore:  Det  ^p  pena 
fcriptori  pulchra  puella  Amen.  Amen  dico  tibi  nö  eft  plus  ibi  //  Qui  me 
feribebat  chürad'  nome  habebat. 

56. 
Codex  Bibl.  Nat.  Parisinae  8427,  membran.,  foliorum 

formae  oblongae  127,  saec.  XIV^  scriptus,  continet  foliis 

104'* — 127^  partem  I.  et  fragmentum  partis  IL  cum  glosis. 

Fol.  104'':  SCrib'e  cl'icl'is  paro  doct'na'*  nouellis.  //  Fol.  127^:  Int  pT 
nö  fit  ocepcio  ternas  //  S3  p  :  a*  p  C113  oiüctio  fiet  ea^^  //  (v.  1109  sq.). 

57. 
Codex  Bibl.  Bodleianae   Oxoniensis  Laud.  Lat.  68, 
membranaceus,   foliorum  formae   quartanariae  71,   saec. 
XIV^  scriptus,  continet  foliis  O'"" — 55''  Doctrinalis  textum, 
scriptum  per  loannem  de  Bunna. 

Fol.  i)«:  SCrib'e  clericulis  //  paro  doctrinale  //  nouellis.  Fol.  55^: 
Explicit  teN:tus  doctri  //  nalis  magi&tri  allexan  //  dri.  (sie)  de.  uilla  dei 
fcript^  //  per  me  iohannem  de  Bunna  i'tudentem  de  //  quo  deo  laus  et  ame.  // 

Liher  niiide  scriptus  est. 

58. 
Codex  Bibl.  Nat.   Parisinae   13031,   membranaceus, 

foliorum  formae  quartanariae  mai.  120,  saec.  XIV°  scriptus, 

continet  inde  a  folio  3  Doctrinale  (initio  et  in  fine  mutilum) 

cum  commentario. 

Fol.  5":  In  diutatis  neut'  ^pducit  aris  (v.  121).  Inde  a  folio  86 
deficit  textiiSf  cui  tarnen  spatium  relictian  est.  Fol.  119^  (  )  oct'nale  dei 
etc.,  idt.  l.  comment. :   i  h'  hactenus. 

59. 
Codex    Bibl.    Nat.    Parisinae  8423,    membranaceus, 

foliorum  formae  oblongae  75,  saec.  XI V*^  scriptus,  con- 
tinet Doctrinale  (initio  mutilum)  passim  cimi  glosis  inter 
lineas  et  scholiis  in  margine  positis. 

Fol.  1":  Am  f'uat  qrt°  tn  an  aut  en  repim°  //  (v.  32).  Fol.  5i«: 
Hie  iub)  ordo  libri  uocü  regime  ref'ari.  //  Fol.  49<'-:  Pandere  prepofiii  p 
uerP  filTa  qq).  //  Fol.  75''  ler/i  non  potesf.  | 


boctrinalis  Codices  manu  scripti  CXXXVH 

60. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  14499,  membranaceus, 

foliorum  formae   quartanariae   164,   saec.  XIV°  scriptiis, 

continet  Doctrinale  cum  glosa,  quae  incipit  'Admirantes\ 

(Cf.  no.  3.6.8.9.  15.  16*.  55.) 

Fol.  i«:  Admirätes  q^iidä  ph'i  o  uid'ent  rr  mirab'lef  bolta  //  tes  2 
uid'ent  celü  etc.  Fol.  5«:  Scribere  cl'iculif  paro  //  etc.  Fol.  66(^:  De 
regimTe  dcönü  Vlil  capitulü  //  Hie  iubet  ordo  lib'  //  etc.  Fol.  122^:  Pand'e 
^ppofiii  p  ii'fuf  //  etc.    Fol.  164^:  Doctrinale   dei  uirtute  iuuäte  pegi  //  etc. 

61. 
Codex  Bibl.  Nat.  Parisinae  15134,  olim  S.  Victoris, 

membranaceus,    foliorum  formae  quartanariae   mai.   197, 

saec.  XIV*^,  iit  mihi  quidem  visum  est,  scriptus,  continet 

foliis   1 — 83  Doctrinalis  textum. 

Fol.  i«:  SCi-ibere  clericiü'  po  doct'nale  nouell'.  //  Fol.  33^:  Hie 
iubet  ordo  lib'  vocü  regime  refari  //.  Fol.  39^^:  PAndere  //  ^ppofui  p  v'fus 
fiUaba  qq)  //.  Fol.  83^:  Explicit  doctrinale.  Initio  voluminis  legitur  manu 
posteriore  scriptum:  Anno  milleno  ducenteno  duodeno  //  Doctor  alexander 
venerabilis  atqj  magister  //  Doctrinale  fuum  fecit  cömune  legendum. 

Codex  sjjletidiclissime  exciratus  (litteris  (jrandihus  jüerumque  auro 
distinctis  marginihusque  nitide  exornatis),  qui  in  catalogo  saec.  XV ^  assig- 
natur,  sine  dubio  saec.  XI V^  est. 

62. 
Codex  Bibl.   Nat.  Florentinae   I.  8.  53,  membrana- 
ceus, foliorum  formae  oblongae  56,  saec.  XIV°,  ut  mihi 
visum  est,  scriptus,  continet  Doctrinale  raris  glosis  inter- 
linearibus  instructum  et  litteris  Latinis  exaratum. 

Fol.  i«:  (SjCRIBERE  CLERIC  //  VLIS  PARO  DOCTR  //  IN  ALE 
NO VELLIS  //.  (Prima  littera  auro  disincta  est.)  —  Fol.  56^:  (D)OCTRINALE 
dei  uirtute  iuuante  pegi  etc.  li  EXPLICIT  DOCTRINALE  MÄGRI  ALEXA  // 
DRI  DE  VILLA  DEI.     DEO  GRATIAS  AMEN : 

Hie  quoque  liher,  in  catalogo  saec.  XV^  assignattis,  quin  saec.  XIV" 

scrijjtus  sit,  non  duhito. 

60 
o. 

Codex  Musei  Britannici  28279,  membran.,  fohorum 
formae  quartanariae  mai.  57,  saec.  XI V°,  ut  mihi  quidem 
videbatur,  scriptus,  continet  Doctrinalis  textum. 

Fol.  2^:  Scribere  clericulis  paro  doctrin  //  ale  nouelis  (sie)  11 
Fol.  57'".  DOctrinale  dei  uirtute  iuuante  pegi.  //  etc.  .  .  Deo  Gras  Amen. 

Codex  iiUidissime  exaratus  in  catalogo  quidem  saec.  XV*^  attrihuilur. 


CXXXVIII  ßibliographia 


64. 

Codex  Bibl.  Conv.  Saiigallensis  901,  membranacous, 
foliorum  fonnae  maximae  123,  saec.  XIV^  ab  Hermanno 
quorlam  scriptus,  continet  Doctrinale  cum  expositione 
mag.  Bertholdi  Tiiriceusis. 

In  flne:  Hermanni,  Chrifte,  fcriptoris  tu  misercre  Amen.  0  Jefii 
Christe  salvator  Amen. 

65. 
Codex    Bibl.    Barberinae    Romanae    XL   96,    mem- 
branaceus,  forma  quartanaria,  saec.  XIV^,  ut  mihi  quidem 
videbatur,   scriptus,   continet  foliis   15^ — 102^  Doctrinale 
cum  glosis. 

Fol.  15^:  Incipit  doctrinale  Mag?!  Aloxandri  de  villa  dei  T  Eiiftria 
etc.  Fol.  l?**:  SCRIbere  clericulis  //  etc.  Fol.  102^:  Doctrinale  dei  uirtute 
iuuäte  pegi  ;/  etc.  .  .  AMEN. 

66. 
Codex   Bibl.    Palat.   Vindobonensis   2443,    membra- 
naceus,    foliorum    formae    quartanariae    98,    saec.   XIV'^ 
scriptus,  continet  Doctrinale  glosis  instructum. 

67. 
Codex  Musei  Britannici  15584,  membranaceus,  folio- 
rum formae  maximae  81,  sub  linem  saec.  XIV*,  ut  videtur, 
scriptus,  continet  Doctrinalis  textum  (commentario  tamen 
spatio  relicto). 

Fol.  1  vacat.  -  Fol.  5«:  SCRIB  //  ERE  C  //  LERI  //  CVLIs  //  paro 
doctrinale  no  //  iiellis.  //  —  Fol.  80^:  Doctrinale  dei  uirtute  iuuäte  pegi  n 
e/c.  Explicit  Doctrinale  J^iagri  Alexädri  i/  De  uilla  dei.  Deo  Gras.  Arne,  // 
Fol.  81  vacat. 

68. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  9679,  membranaceus, 
foliorum  formae   quartanariae   148,  saec.  XI V^  scriptus, 
continet  glosas  in  Doctrinale. 

69. 
Codex  Bibl.  Univ.  Erlangensis  483,  membranaceus, 
foliorum  formae  maximae  141,  saec.  XIV"  scriptus,  con- 
tinet foliis  9'^ — 26^  bipartitis  Doctrinalis  textum. 


I 


Doctrinalis  Codices  manu  scripti  CXXXIX 

70. 
Codex   Bibl.    urbis    Metensis    384,    membranaceus, 

forma  oblonga,  saec.  XIV  scriptus,  continet  foliis  bifa- 

riam  divisis  Dootrinale  cum  expositione. 

Liher  ecclesiae  cathedralis  Metensis  erat  et  signatus  est:  To.  Herbilloin. 

71. 
Codex  Musei  Meermanno-Westreeniani  Hagani,  mem- 
branaceus, forma  quartanaria  min.,  saec.  XIV^  scriptus, 
continet  Doctrinale  cum  glosis. 

72. 
Codex   Bibl.    Nat.    Parisinae   8156,    membranaceus, 

foliorum  formae  maximae  110,  saec.  XIV^  scriptus,  con- 
tinet commentarium  (in  fine  mutilum)  in  Doctrinale. 

73. 
Codex  Bibl.  Rotomagensis  1027,  chartaceus,  foliorum 

188,  saec.  XIV^  scriptus,  continet  Doctrinale  cum  glosis. 

Cf.  Cat.  gen.  des  inanuscr.  des  hihi,  puhl,  de  France.  Departetnents. 
Tome  I  p.  258. 

74. 

Codex  Bibl.  publ.  Metensis  513,  chartaceus,  forma 
quartanaria  min.,  saec.  XIV^  scriptus,  continet  Doctrinale 
cum  glosis. 

Liher  parum  accurate  scriptns  Celestinorum  Mctensiuin  siynatus  est. 

74*. 
Codex  Bibl.  Monast.  Bngelbergensis  217,  chartaceus, 
foliorum  formae  maximae  155,  saec.  XIV*'  exaratus  et 
rubricatiis,  continet  foliis  2 — -98  commentarium  in  III. 
et  IV.  partem  Doctrinalis  et  foliis  103 — 155  Doctrinalis 
partem  III.  et  IV.  cum  glosis  interlinear ibus. 

Cf.  Gottwald,  Cat.  codd.  manu  Script.,  qui  asservantur  in  hihi, 
monast.  Encjelheryensis  in  Helvetia  (Frih.,  Herder,  1891). 

75. 
Codex  Bibl.  Vendocinensis  180,  membranaceus,  folio- 
rum 180,   saec.  XIV^  scriptus,   exhibet  Doctrinale   cum 
glosa  'Admirantes'. 

Cf.  Cat.  gen.  des  manuscr.  des  hihi.  puhl.  de  France.  Departements. 
Tome  III  p.  454. 


OXL  Bibliograpiiia 


76. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  33,  cliartaceus, 
foliorum  forniae  quartanariae  104,  saec.  XIV  medio  et 
exeunte  scriptus,  continet  foliis  47 — 103  'notabilia  primae 
partis  Doctrinalis'. 

Cf.  Schum,  Verz.  der  Avijjlon.  Handschr. -Sammlung  zu  Erfurtp.  312. 

77. 
Codex  Bibl.   Helmstadiensis  727   (791),   cliartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  257,  continet  foliis  1 — 144 
'grammaticam  Latinam  secundum  Alexandrum  de  Villa 
Dei',  saec.  XI V*^  scriptum. 

Cf.  0.  V.  Heinemami,  die  Handschr.  der  Herzogl.  Bihl.  zu  Wolfen- 
hüitel.  I.  Abth.:  die  Helmstädter  Handschr.  no.  791. 

78. 
Duo   folia  Bibl.   Reg.   Bruxellensis,   saec.   XIV""   ab 
Hermanne  Hamborch  scripta,  continent  Doctrinalis  par- 
tis III.  fragmentimi. 

79. 
Collectanea  Bibl.  Guelferbytanae  404  no.  12,  13,  14 
exliibent  Doctrinalis  III.  partis  varia  fragmenta,  saec.  XIV 

scripta. 

80. 

Codex  Bibl.  Palat.  Vindobonensis  4991,  cliartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  428,  continet  foliis  12^ — 423^ 
Doctrinale  cum  mag.  Henguini  amplissimo  commentario, 
anno   1401   finito. 

Fronti  codicis  agijlutinatum  est  'programma'.  Magiftor  Bricciiis  do 
Cilia  {seu  Celeia)  brciii  legere  ineipiet  piimam  partem  Alexaiidri  doctri- 
nalis locuni  horamque  intimaturus.  ( Brie ciu s  ille  intra  anno s  1476 — 1485 
ter  ordinis  philosophoriim  iti  Ihiiv.  Vindobon.  Decanus  fuit,)  In  ßne 
primae  partis'.  Explicit  opus  primae  pariis  doctrinalis  per  inanus  lohaniiis 
Zebingcr  filius  (!)  ciiiitatis.  In  fine  tertiae  partis:  Finitum  el't  iftud  coni- 
rnentum  anno  deniini  M"  (piadringentefinio  j)rinio  fabbato  die  poft  inuen- 
tioncni  fancte  enicis.  Explicit  cornmentnm  l'uper  tercia  parte  dicta  reuc- 
rendi  niagiftri  henguini  pronunciatuni  per  reuerendum  magiftrum  johan- 
lUMii  Kiitiigftain  et  reportatutn  per  Oswakhnn  de  chufllain.  (Quorum 
prinius  sine  dubio  ducto}'  conttuentarli,   (/Her  leefor,   teiiivs  seriptor  erat.) 


Doclrinalis  Codices  manu  scripti  CXLI 

81. 
Codex    Bibl.    Reg.    Monacensis    6724,    chartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae   182,   anno   1404  scriptus, 
continet   foliis   5''' — 173''   Doctrinalis   partes   I.   II.   glosis 
instriiotas. 

Fol.  5«:  SCribere  cle'icul'  po  doct'nalc  noiiellis  //.  Fol.  173^: 
VerboTj-q)  data  fit  declinaco  qrta.  //  Fol.  174":  Explicit  f"*  ps  alex"  etc. 
Anno  dni  M".  quadngetefTo  4°  //  finita  (sie)  e  ifte  liber. 

82. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  7749,  chartaceus,  folio- 
rum  formae   quartanariae   250,    continet   foliis    16'^ — 23'' 
commentum   I.    partis   Doctrinalis,    'per   manus    loannis 
Kaufring  conscriptum  anno  [140]  9'. 

83. 
Codex    Bibl.    Univ.    Basileensis   F.  VI.   14,    charta- 
ceus, forma  oblonga,  armo  1411  scriptus,  continet  Doc- 
trinalis partium  I.  II.  textum. 

84. 
Codex   Bibl.   Monast.   Mellicensis  D.  7,   chartaceus, 
forma  quartanaria,    continet  foliis  269 — 347   Doctrinalis 
partis  III.   textum,   per  loannem  Pfister  de  Noerdlinga 
anno   1420  scriptum. 

Fol.  347:  Explicit  Docirinalo  tertie  partis  Alexandri  fcriptum  et 
finitum  per  me  lohannem  Pfister  de  Nördlinga.  In  die  luliane  Virginis. 
Anno  Domini  1420. 

85. 
Codex   Bibl.    Reg.   Erfordiensis   Ampi.   40,    charta- 
ceus,   foliorum    formae    quartanariae    129,    anno    1421 
scriptus,  exhibet  foliis  49—105  'quaestiones  de  IL  parte 
Doctrinalis  institutas.' 

Cf.  Schuni,  Verz.  d.  Amplon.  Handschr.-Sammlunff  zu  Erfurt  p.  318. 

86. 
Codex    Bibl.    Reg.    IDrfordiensis    Ampi.    339,    char- 
taceus,   foliorum   formae    quartanariae    118,    anno   1422 
a  lacobo  Borchardo  scriptus,  continet  'quaestiones  de  IL 


CXLII  BibJiographia 


parte   Düctriiialis   a   baccalaureo   quoclam  Borussico   in- 
stitutas'. 

Cf.  t)rhuin,  Vcrz.  d.  Amploii.  Ihmchch r.-Samvdinvj  zu  Erfurt  p.  500. 

87. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  31,  cliarta- 
ceus,  füliorum  forniae  quartanariae  169,  aiiiio  1426  per 
Nicolaum  Norrusz  de  Dyebacli  scriptus,  continet  foliis 
130 — 168  Doctriiialiö  I.  partem  glosa  interliiieari  illu- 
ötratam. 

Cf.  Schum,  Vcrz.  d.  Ät/iplon.  Uandschr.-Sammluny  zu  Erfurt  j).  312. 


Codex  Bibl.  Anibroöianae  Mediolaiieuöis  I.  161  irif., 
cliarLaceus,  forma  (juartanaria,  aimo  1429  scriptus,  con- 
tinet Doctrinale  cum  glosis. 

89. 
Codex  Bibl.  Marcianae  Venetae  Class.  XIII.  Cod.  1, 
chartaceus,  forma  maxima,  anno  1435  scriptus,  continet 
Doctrinale  amplissimo  connnentario  instructinn. 

Fol.  i":  (  )  icut  dicit  fapicns  //  timor  dni  fil  nego  //  ciacio  iiia  etc. 
Fol.  5^,  col.  2:  (  )  Criboro  clo  //  ricnlis  paro  doctrinale  no  //  ut'llis  etc. 
Fol.  ult.^:  Dco  gralias  Cöpletum  //  fuifc  hoc  opus  M"CCCC"XXXV" //  die  feptinio 
februaiii  hora  XXIP  T  palacio  coTs  vice3io  p  me  michahelej  Hilpraiit  thco- 
tonicu)  domicellü  dni  poteftat'  dni  pauli  lauredario. 

90. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  L.  92,  chartaceus, 
foliorum  formae  minimae  88,  continet  Doctrinalis  partium 
I.  IL  textum,  anno   1438  scriptum. 

91. 
Codex  Bibl.  Casanatensis  Romanae  C.  II.  17,  mem- 
branaceus,  forma  oblonga,  anno  1439  scriptus,  continet 
Doctrinale. 

92. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  D.   17,  chartaceus, 
forma    (juartanaria,    continet    foliis    27 — 521    commen- 


Docti'inalis  Codices  manu  scripti  CXLIII 

tarium  amplissimum  in  Doctriiialis  partem  IL,  anno  1441 
scriptum. 

Fol.  521:  Expliciunt  collecUi  fiiper  fceundain  partem  per  mc  Ulri- 
ciim  Roror  iuiie  teniporis  i'colarem  Nordlingae  et  finita  per  reuerendinn 
Mngiftrum  Paulum  Mnir  de  Werdea  baccalaiueum  uniuerlitatis  ftudii 
Heidelbergensis.  Sub  anno  1441  feria  s.  aDt(^  i'eftiun  Pentecofics  iuIVa 
lioram  duodecimam  et  horam  primam. 

93. 
Codex    Bibl.    Reg.    Monacensis    20175,    chartaceus, 

foliorum   formae    octonariae   463,    continet   foliis    L'^— 69'' 

Doctrinalis  partium  I.  IL  textum,  anno   1441   scriptum. 

94. 
Codex  Bibl.  Palat.  Vindobonensis  5502,  chartaceus, 

foliorum  formae   quartanariae  279,   anno   1443  scriptus, 

continet   foliis    L' — 134^   Doctrinalis   partes   IL   III.    cum 

commentario  Hieronymi  de  Werdea. 

95. 
Codex   Bibl.    Reg.    Stuttgardiensis   Poet,    et   philol. 

Q.  no.  39,  chartaceus,  foliorum  formae  quartanariae  281, 

anno  1445  scriptus,  continet  Doctrinale  cum  commentario. 

Codex  e  monasterio  Wihlingensi  oriundus  a  Martino  Sclmider  de 
Baiibenlmfen,  diiscipulo  Ulmcnsi,  scriptus  et  confectus  est:  Anno  Dom.  M45 
i'eria  fexta  poft  feftum  Sancte  Margarete  poft  prandium  hora  nndecima. 

96. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  26823,  chartaceus,  folio- 
rum formae  quartanariae  185,  continet  foliis  43^—84^^  'con- 
cepta  I.  partis  Alexandri  magistrorum  Beronis,  Schreck  et 
Pruck  in  studio  Viennensi,  scripta  per  Martinum  Tornator 
de  Argentina  anno   1446'. 

Siihscriptionein  sequitiir  iUoruni  triuni  viayistrorum  viva  imago. 

97. 
Codices  Bibl.  Palat.  Vindobonensis  5150  et  5150*, 

chartacei,  foliorum  formae  quartanariae  319,  annis  1447 

et     1449     scripti,     continent     'grammaticam     metricam 

[Alexandri    de   Villa   Dei]    cum    commentariis,    quos    in 

universitate  Viennensi  docuit  Hieronymus  de  Werdea'. 


CXLIV  Riblio^nnpliia 


1)8. 
Codex    Bibl.    Sangallensis    881,    cliartaceiis,    forma 
qiiartaiiaria,    anno    1448    scriptus,    continct    Doctrinalis 
partem  III.  cum  commentario  'de  Dybin'. 

99. 
Codex  Bibl.  Univ.  Vratislaviensis  IV  Qu.  76,  char- 
taceus,  foliorum  300,  continet  foliis  1 — 242  'conmientum 
in  Doctrinale,  scriptum  in  schola  S.  Mariae  Magdalenae 
Vratiölav.  anno   1449   per  loannem  Fabrum\ 

100. 
Codices   Bibl.    Sangallensis   883    et   884,    chartacei, 
forma  quartanaria,  anno  1449  scripti,  continent  Remigii 
commentarium  in  Doctrinale. 

hl    ultima  im<iina  cod.  883  (p.  468)  leyitnr:    Explicil   commenlum 
Remigii  per  me  Matheiim  Zimmermann. 

101. 
Codex  Bibl.  Monast.  Lambacensis  644,  cliartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  282,  anno  1449  scriptus,  con- 
tinet Doctrinalis  partem  III.  cum  amplissimo  commento. 

102. 
'  Codex  Bibl.  Musei  Nat.  Hungarici  Budapestinensis 
Mss.  Lat.  med.  aevi  111,  cliartaceus,  foliorum  formae 
(piartanariae  161,  continet  Doctrinalis  partem  III.  peramplo 
commentario  instructam  et  amio  1450  'per  Stephanum 
Waechlinger,  artium  waccalaureum  (sie)  universitatis 
wiennensis',  scriptam. 

103. 
Codex   Bibl.  Univ.  Budapestinensis  24,   membrana- 
ceus,  foliorum  formae  quartanariae  72,  initio  saec.  XV\ 
ut  videtiu',  scriptus,  continet  Doctrinale  cum  commento 
Ludovici  de  Guastis  (^^ir). 

Cf.  Catc(lo(/i(s  cv(h/.  J>ihl.   IJiiir.  JJudapcsL  (1881)  ji.  1:J. 


1 


Doctrinalis  Codices  manu  scripti  CXLV 

104. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  41,  chartaceus, 

foliorum  formae  qiiartanariae  196,  initio  saeculi  XV^  scrip- 

tus,  exhibet  conimentarium  in  I.  partem  Doctrinalis. 

Cf.  Schum,  Verz.  de?'  Ärnj^lon.  Handschr- Sammlung  zu  Erfurt  p.  319. 

105. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  59,  chartaceus, 

foliorum   formae   quartanariae    133,    saec.   XV^   ineunte 

scriptus,   exhibet  mag.  Vicentii  Tribergensis  commenta- 

rium  in  II.  partem  Doctrinalis. 

Cf.  Schum  l.  c.  p.  333. 

106. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  3,  chartaceus, 

foliorum    formae    duodenariae    129,    saec.    XV*^   ineunte 

scriptus,  exhibet  foliis  1 — 7^6  'expositionem  Germanicam 

omnium  vocabulorum  primae  partis  Alexandri'. 

Cf.  Schum  l.  c.  p.  758. 

107. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  70%  charta- 
ceus, foliorum  formae  quartanariae  178,  saec.  XV^  in- 
eunte scriptus,  continet  foliis  1 — 92  'glosam  super  IL 
parte  Doctrinahs'  et  foliis  95 — 173  'quaestiones  super 
eadem  IL  parte  modernas'   [a  mag.  Symone  institutas]. 

Cf.  Schum  l.  c.  p.  341. 

108. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis  Ampi.  43,  chartaceus, 

foliorum   formae   quartanariae    166,    saec.   XV°   ineunte 

scriptus,    continet   fohis   60 — 127    commentarium   in   IL 

partem  Doctrinalis. 

Cf  Schum  l.  c.  p.  320. 

109. 

Codex  Bibl.  Palat.  Vindobonensis  4966,  chartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  280,  continet  foliis  l"" — 148^' 
Doctrinalis  partem  III.  cum  commentario,  anno  circiter 
1450  scriptam. 

Monunienta  Germauiae  Paedagogica  XII  X 


CXLVI  Bibliographia 


109*. 
Codex  Bibl.  Massiliensis  1017,  chartaceus,  foliorum 
formae  qiiartanariae  198,   saec.  XV*^  rnedio  scriptus,  ex- 
hibet  Doctrinale  cum  commentario. 

Cf.  Cat.  gen.  des  manuscr.  des  hihi.  puhJ.  de  France.  Departements. 
Tome  XV  p.  293. 

110. 

Codex  Bibl.  Laurentianae  Mediceae  Plut.  XCI  Sup.  49, 
chartaceus,  foliorum  formae  quartanariae  60,  saec.  XV'* 
medio  scriptus,  continet  Doctrinalis  textum. 

Fol.  i«:  (  )  CRIBERE  OLE  /,  riciilis  paro  doctrinale  //  nouellis. 
Pliiraq)  doctoii  //  fociabo  fcripta  meorum  //.  —  Fol.  60^:  Doctrinale  dci 
iiirtute  inuante  pegi  //  etc.  Qni  fc'pfit  fc'bat  feinp  cu)  dn'o  uiuat  //  Viuat 
in  colis  femper  cii)  dno  felix.  //  DEO.  GRATIAS.  AMEN. 

111. 

Codex  Bibl.  Palat.  Vindt)bonensis  2399,  membrana- 
ceus,  foliorum  formae  maximae  67,  saec.  XV"  medio,  iit 
videtur,  scriptus,  continet  Doctrinalis  textum. 

111*. 
Codex  Bibl.  publ.  Bononiensis  Franciae   185,  mem- 
branaceus,  foliorum  formae  quartanariae  234,  saec.  XV° 
medio  circiter  scriptus,  continet  Doctrinale  soluta  oratione 
redditum  [per  Nicolaum  Francisci]  cum  glosa. 

Inctpif:  Prohemium.  Quia  Alexander  de  Villa  Dei  docet  niidta  in 
Doctiinali  mctrico  fore  reservanda  (minio  i'eseranda),  id  est  declaranda 
per  doctores  bive  niagistros  efr.  Finii:  in  nnitate  trinitatis  benedictus 
vivit  et  regnat  in  secida  secniornm  Amen. 

Cf.  Cat.  (Jen.  des  ntcmnsc?-.  des  hihi.  puhl.  des  d('2)ariements.  Tome  1  V 
(Paris  1872)  p.  ()85;  lierue  des  sociefh  saranfes  1S8S,  S^  Serie,  II p.  oH. 

112. 
Codex  Bibl.  Helnistadiensis   625  (674),    chartaceus, 
foliorum  formae   quartanariae   55,    continet  foliis   2 — 48 
Doctrinalis    partes   T.  IT.   cum   commento,    per  Andream 
Gandersemensem  ainio   1451    s(;riptas. 

Cf.  ().  r.  Ileineijnrnn,  die  Jlandsrhr.  de)'  llerzogl.  Bihl.  zn  IVolfeu- 
hättel.     J.  AhiJieilmuj:    die  Ifdiiisiädler  ]l<nuhchr.  no.  ()74. 


Doctrinalis  Codices  manu  scripti  CXLVII 

112*. 
Codex  ßibl.  Trecensis  1606,  chartaceus,  foliorum  for- 

mae  quartanariae  414  bipartitorum,  annis  1453 — 1455 

per  Simonem  Commorantem  scriptus,  continet  Doctrinale 

cum    commentario    a    mag.    Dionysio    Gauden    Divione 

recitato. 

Cf.  Cat.  gen.  des  manusrr.  des  hihi.  jmhl.  des  departements.    Tome  II 
(Paris  1855)  p-  680. 

113. 

Codex    Bibl.    Aiigustae   Guelferbytanae    793    Nov., 

chartaceus,  forma  quartanaria,  continet  27  prioribus  foliis 

Doctrinalis  parteml.  (initio  mutilam),  anno  1455  scriptam, 

et  30  foliis  partem  II.  cum  raris  glosis  interlinearibus. 

114. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  P.  39,   chartaceus, 

forma  quartanaria,  continet  foliis  2 — 277  commentarium 

in  I.   et  IL   partem,    anno    1455  per   'Heinzen  Biringer 

de  Bamberga'  scriptum. 

115. 
Codex  Bibl.  Univ.  Vratislaviensis  IV  Qu.  75,  char- 
taceus, foliorum  489,  annis  1458  et  1459  scriptus, 
exhibet  foliis  1 — 130  Doctrinale  cum  glosis  interlineari- 
bus et  marginalibus,  et  foliis  180 — 489  amplissinmm 
commentarii  mi . 

116. 
Codex  Helmstadiensis  654  (704),  chartaceus,   foHo- 

rum  formae  quartanariae  272,  continet  foliis  3 — 154 
Doctrinale  cum  commento,  cuius  quidem  pars  I.  anno 
1461   scripta  est. 

Cf.  0.  V.  Heineniann,  die  Ilcmdschr.  der  Herzoyl.  Bihl.  zu  Wolfen- 
hiltiel,  I.  Ähth.:  die  Hehnstädter  Handschr.  no.  704. 

117. 
Codex   Bibl.    Reg.    Monacensis    14898,    chartaceus, 

foliorum  formae  quartanariae  266,    anno   1462  scriptus, 

continet  foliis   1 — 211   glosam  et  foliis  235 — 264  textum 

IL  partis  Doctrinalis. 

X* 


CXLVIII  Bibliographia 


118. 

Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  400,  chartaceus,  folio- 
rum  formae  quartanariae  167,  anno  1462  scriptus,  con- 
tinet  Doctrinale  cum  scholiis  et  amplissimis  comnien- 
tariis  in  I.  et  II.  partem. 

Fol.  111^:  Anno  dni  1462.  in  die  fcti  arnolfi  episcopi.  —  Fol.  138: 
Tertia  pars  doctrina  //  lis  alexandri  (solus  textiis,  qui  fi?nt  fol.  167^). 

119. 
Codex    Bibl.    Reg.   Monacensis    16165,    chartaceus, 

foliorum  formae  maximae  346,  continet  foliis  280*'^ — 346^ 

Doctrinalis  textum,  anno   1464  scriptum. 

120. 
Codex  Helmstadiensis  604  (652),   chartaceus,  folio- 
rum  formae   quartanariae   220,    continet  foliis    1'' — 134^' 
Doctrinale    cum   commento,    per  Henigum  Hagen  anno 
1466  in  vigiha  Magdalenae  scriptum. 

Cf.  0.  V.  Heinemann,  die  Handschr.  der  Herzogl.  Bibl  zu  Wolfen- 
hilttel.  I.  Abth.:  die  Helmstädter  Handschr.  no.  652. 

121. 
Codex  Bibl.    Nat.  Parisinae   17882,   membranaceus, 
foliorum  formae  maximae  155,  anno  1468  scriptus,  con- 
tinet  Doctrinahs    partes   II.  III.    cum   amplissimis   com- 
mentariis. 

Fol.  155^:  Anno  milleno  cü  c  qiiater  agmine  deno  //  Adiücto  tctus 
üb'  hie  fuit  ato)  pactus  //  Scriptor  tardauit  f)  fi  uos  attcdiauit  //  Ut  par- 
catur  ei  clamat  amore  dei  //  Miiltü  tiirbatus  q3  eorpore  req3  guat^  //  Scrib'e 
non  potu't  vnde  turbatus  erat  etc.  Tempus  quo  ifte  liber  fc'ptus  e  //  Dum 
feeptrü  ludouicus  habet,  pauhis  dj-adema  //  Quater  c.  mille.  1.  x.  quibus 
adimus  (sie)  octo  //  Mareelli  trau  Fla.  fcriptor  j)fecerat  ifta.  // 

121*. 
Codex  Bibl.  Univ.  Erlangensis  19,  chartaceus,  folio- 
rum formae  maximae  209,  continet  'commentum  aureum 
loannis  de  Nova  Domo  super  II.  parte  Doctrinalis',  per 
Marcimi  de  Husen  anno  1468  prima  die  post  festum 
S.  Bartholomaei  scriptum. 

Cf.A.F.  Pfeiifer,  Bejjträfje  z.Kcnntniss  alter Ih'i eher  n.Handschrifteti. 
H  Stücke  (Hof  1783— 86)  p-  230  sqq. 


Doctrinalis  Codices  manu  scripti  CXLIX 

122. 

Codex  Bibl.  Augustae  Guelferbytanae  795  Nov., 
chartaceus  forma  quartanaria,  continet  Doctrinale  (in 
fine  mutiluin),  cuius  quidem  pars  I.  anno  1470  scripta 
est,   cum  glosis   et  peramplo   commento  in  III.  partem. 

123. 
Codex  Bibl.  Palat.  Vindobonensis  2289,  membra- 
naceus,  foliorum  formae  maximae  72,  continet  Doctrinalis 
partes  I.  IL,  figmis  coloratis  ornatas  et,  ut  videtur,  in 
usum  archiducis  Austriae  [Maximiliani]  destinatas  [a 
magistro  Stephane  Heuner]  anno  circiter  1470. 

124. 

Codex  Bibl.  Augustae  Guelferbytanae  798  Nov., 
chartaceus  forma  quartanaria,  continet  Doctrinale  cum 
glosis  interlinearibus,  cuius  pars  II.  per  'betr.  ('^)  de  Ber' 
anno   1471   scripta  est. 

125. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  14636,  chartaceus,  foUo- 
rum  formae  quartanariae  220,  continet  foliis  37^ — 218^ 
Doctrinalis  partem  IL  commentario  amplissimo  illustra- 
tam  et  anno  1471  per  'fratrem  lacobum  Schlehen  de 
Vilsecgk,  monachum  ordinis  S.  Benedicti  professum  in 
monasterio  S.  Bmmerani'  scriptam. 

126. 
Codex   Bibl.   Reg.   Monacensis    19656^,   chartaceus, 
foliorum    formae    quartanariae   81,    anno   1471    scriptus, 
continet  Doctrinalis  partem  IL  cum  expositione. 

127. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  6725,  chartaceus,  fo- 
liorum formae  quartanariae  150,  continet  foliis  P — 122^^^ 
Doctrinalis  partem  I.  commentario  instructam  et  a.  1473 
scriptam. 


CL  Bibliographia 


1 

Codex  Bibl.  Univ.  Vratislaviensis  Qu.  77,  charta- 
ceiis,  foliorum  348,  continet  foliis  71 — 125  'seciindam 
partem  Doctrinalis  Alexandri  Parisiensis  explicatam',  et 
foliis  125 — 218  'aliam  expositionem  secundae  partis' 
anno   1473  scriptam. 

129. 

Codex  Bibl.  Monast.  S.  Petri  Salisburgeiisis  b  IV  2, 

chartaceus,  foliorimi  formae  quartanariae  266,  anno  1473 
scriptus,  continet  commentarium  in  I.  partem. 

In  fine :  Explicit  liber  in  primis  bonus  videlicet  commentarius  prime 
partis  doctrinalis  mgri  Alexandri  pronuncciatuni  (sie)  falc3eburge  ad  fcütn 
petrum.  Et  scriptus  per  me  petrü  liörndl'  tunc  temporis  scolipeta  in  fupra- 
dicta  ciuitate.     Finit  volumen   die  prima  menlis  lulij   anno  dili  M.CCCC  73. 

130. 
Codex  Bibl.  Claustri  Neoburgensis,  chartaceus,  anno 

1474  per  'Casparuni  Wannpach,  scolarem  ad  S.  Petrum 

Monaci',  scriptus,  continet  Doctrinale  cum  commentario 

mag.  Udalrici  Aezinger  de  Iilgra. 

131. 
Codex  Bibl.  Reg.  Erfordiensis,  Ampi.  32,  chartaceus, 

foliorum  formae  quartanariae   128,   anno   1476  scriptus, 

continet  foliis  52 — 128  Doctrhialis  III.  partis  fragmentum 

glosis  interlinearibus  illustratum. 

Cf.  Schum,  Ve7-z.  der  Amplon.  Handschr.-Sammlimy  zu  Erfurt  p.  812. 

132. 
Codex  Bibl.  Marcianae  Venetae  Class.  XIII  4,  char- 
taceus,   forma    maxima,    anno    1478    scriptus,    continet 
Doctrinale  cum  commento. 

Fol.  1^:  Commentuni  sup  doctrinali  //  SCribere  clericulis  paro  doc  // 
trinale  etc.    In  fine:  MCCCC"LXXVlll. 

133. 
Codex  Bibl.  Palat.  Vindobonensis  2369,  membrana- 

ceus,   foliorum  formae  maximae  46,   continet  Doctrinale 

perpulchris  litteris  grandibus  ac  figuris  coloratis  oi'natum 

et  in  usum  Blancae  Mariae,  ducissae  Modlolanoisis,  aiiiio 

circiter    1485  (jonfectum. 


I 


Doctrinalis  Codices  manu  scripti  OLI 


134. 
Codex    Bibl.    Reg.   Monacenöis    19870,    chartaceus, 
folioriim    formae    octonariae    362,    anno    1486   scriptus, 
continet  perampla  commentaria  in  Doctrinale. 

135. 
Codex    Bibl.    Reg.    Monacensis    18797,    chartacens, 
foliorum  formae  qnartanariae  176,  continet  foliis  66*^ — 176^ 
partem   III.    cum    giosis,    anno    [14]  8 9    per   'Hainricum 
Kuenzner  de  Chopsstain'  conscriptam. 

136. 
Codex    Bibl.    Reg.    Monacensis    19655,    chartaceus, 
foliorum  formae  qnartanariae  203,   anno   1491   scriptus, 
continet  Doctrinalis  partem  IL  cum  commentario. 

137. 
Codex    Bibl.    Reg.    Monacensis    19654,    chartaceus, 
foliorum  formae   qnartanariae   92,    anno    1491    scriptus, 
continet  Doctrinalis  partem  I.  cum  commentario. 

138. 
Codex  Bibl.  Palat.  Vindobonensis  4786,  chartaceus, 
foliorum  formae    octonariae   105,    continet  foliis   P — 61^ 
Doctrinalis  partem  III.  cum  giosis  interlinearibus  Latinis 
et  Germanicis,  anno   1493  scriptam. 

139. 

Codex  Monast.  S.  Floriani  Austr.  XI  591,  charta- 
ceus, foliorum  formae  octonariae  101,  continet  Doctrinalis 
partem  II.  cum  commentario,  'finitam  anno  1497  per 
Stephanum  de  Emerstarff,  scholarem  in  monasterio  sancti 
Floriani'. 

140. 

Codex  Musei  Britannici  Butl.  12026,  membranaceus, 
foliorum  formae  qnartanariae  min.  66,  saec.  XV*^  scriptus, 
continet  Doctrinalis  textum. 


CLll  Bibliographia 


141. 
Codex    Musei    Britaimici    Arund.    243,    chartaceus, 
foliorum  formae   quartanariae   389,    saec.   XV  scriptus, 
continet  foliis  1 — 153  Doctrinalis  partem  I.  cum  peramplo 

commentario. 

142. 
Codex    Musei    Britannici    Harl.    2577,    chartaceus, 
foliorum  formae   quartanariae   180,    saec.   XV°  scriptus, 
continet  foliis   132'' — 180^  Doctrinalis  textum. 

143. 
Codex  Musei  Britannici  Harl.  3404,  membranaceus, 
foliorum   formae    quartanariae   82,    saec.    XV°    scriptus, 
continet  Doctrinalis  partes  I.  IL  cum  commentario. 

144. 
Codex  Musei  Britannici  Burn.  213,   chartaceus,  fo- 
liorum formae  maximae   187,   saec.   XV^  scriptus,   con- 
tinet    foliis     145 — 171     conmientarium    in    III.    partem 

Doctrinalis. 

145. 
Codex  Musei  Britannici  19046,  chartaceus,  foliorum 

formae   quartanariae   132,   saec.   XV^   scriptus,   continet 

varias  particulas  Doctrinalis. 

146. 
Codex   Bibl.   Reg.   Stuttgardiensis   Poet,    et   Philol. 

Q.  5,  chartaceus,  saec.  XV°  confectus,  continet  foliis 
45'' — 142^  Doctrhialis  partium  I.  II.  textum,  a  Bartlio- 
lomaeo  de  Schorndorff  exscriptum. 

147. 
Codex   Bibl.   Reg.   Stuttgardiensis    Poet,    et   Philol. 
Q.    43,    chartaceus,    foliorum    149,    saec.   XV^    scriptus, 
continet  foliis   1 — 47  Doctrinalis  partem  III.  ciun  glosis 
interlinearibus  et  marginalibus. 

148. 
Codex    Bibl.   Reg.   Stuttgardiensis   Poet,    et   Philol. 

Q.    53,    (;hartaceus    folionini    234,    sae(;.    XV"    s('riptus, 


Doctrinalis  Codices  manu  scripti  CLIII 

continet  foliis  67"" — 125^  partis  I.  textum,  foliis  126 — 166 
commentarium  in  partem  IL,   foliis  174"^ — 217''  partium 

IL  III.  textum. 

149. 
Codex   Bibl.   Nat.    Parisinae   8425,    chartaceus,   fo- 
liorum    formae    quartanariae    131,    saec.   XV°    scriptus, 
continet  Doctrinalis  textum  passim   glosis    marginalibus 

explicatum. 

150. 

Codex   Bibl.   Nat.    Parisinae   8426,    chartaceus,   fo- 

liorum    formae    quartanariae    125,    saec.    XV°    scriptus, 

continet  foliis   L^ — 33^  Doctrinalis  partis  III.  textum. 

151. 
Codex   Bibl.    Nat.   Parisinae   8154,    chartaceus,    fo- 
liorum  formae  maximae  107,  saec.  XV^  scriptus,  continet 
foliis   1 — 65  DoctrinaKs  textum  (in  fine  mutilum). 

152. 
Codex  Bibl.  Nat.  Parisinae  8155,  chartaceus,  foho- 
rum  formae  maximae  66,   saec.  XV°  scriptus,   continet 
Doctrinalis  partium  I.  IL  textum. 

153. 
Codex  Bibl.   Nat.  Parisinae   16669,   chartaceus,   fo- 
liorum    formae    oblongae    209,    continet    foliis    P — 70^' 
Doctrinalis  textum  (initio  mutilum). 

154. 
Codex  Bibl.   Nat.   Parisinae   14747,   chartaceus,   fo- 
horum  formae  maximae  212,   saec.  XV^  scriptus,   con- 
tinet   Doctrinale    amplissimo    commentario    instructum. 
(Inde  a  folio   129  deficit  textus  spatio  tamen  ei  relicto.) 

155. 
Codex  Bibl.  publ.  Moguntinae  309,  chartaceus  forma 
quartanaria,  saec.  XV°  scriptus,  continet  Doctrinahs  par- 
tem III.  cum  commentario. 


OLIV  Bibliographin 


156. 
Codex  Bibl.  piibl.  Mogimtinae  228,  chartaceiis,  forma 
quartanaria,  saec.  XV"  scriptiis,  continet  Doctrinalis  par- 
tes I.  et  ITI. 

157. 
Codex  Bibl.  piibl.  Mogimtinae  232,  chartaceus,  forma 
quartanaria,  saec.  XV°  scriptus,  continet  'glosam  super  IL 

parte'  Doctrinalis. 

158. 
Codex  Bibl.  publ.  Moguntinae  403,  cliartaceus,  forma 

quartanaria,  saec.  XV"  scriptus,  continet  'dicta  super  IL 

parte'  Doctrinalis. 

159. 
Codex  Bibl.  Univ.   Basileensis  F  IX  6,  chartaceus, 

forma  quartanaria,  saec.  XV"  scriptus,  continet  Doctrinalis 

partem  I.  cum  amplissimo  commentario. 

In  idt.  folii  pag.  aversa  leyüiir :  Anno  milleno  dueeteno  q)  dcno  // 
Doctor  alexander  venerabilis  at)  mag.  /,  Doctrinale  fuü  dedit  in  cömiine 
legendi!. 

160. 
Codex  Bibl.  Univ.  Basileensis  F  VII  16,  chartaceus, 

saec.  XV"  scriptus,  continet  Doctrinalis  partem  IL  cum 
commentario. 

161. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  5938,  chartaceus,  folio- 

rum  formae  quartanariae  326,  saec.  XV"  scriptus,  continet 
Doctrinalis   partes  I.  IL  cum   amplissimis  commentariis. 

162. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  5973,  chartaceus,  fo- 

liorum    formae    quartanariae    291,    saec.    XV"    scriptus, 

continet  foliis  21'' — 232''  Doctrinalis  partem  III.  uberrimo 

commentario  instructam. 

163. 
Codex   Bibl.    Reg.    Monacensis   7649    I,    chartaceus, 

folioi'uni    formae   quartanariae   255,   saec.   XV"   scriptus, 

contiiu^t   foliis  L' — 36''  Doctrinalis  parthiin  1.  IL  textum. 


Doctrinalis  Codices  manu  scripti  CLV 

164. 

Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  7649  II,  chartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  259,  saec.  XV°  scriptus, 
continet  foliis  1'^ — Sl''^  Doctrinalis  partem  IL  (in  üne 
mutilam)  cum  commentario. 

165. 

Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  7740,  chartaceus,  fo- 
liorum formae  quartanariae  261,  saec.  XV*^  scriptus, 
continet  foliis  16P — 231''  Doctrinalis  partem  III.  (in  line 
mutilam)  cum  commentario, 

166. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  7753,  chartaceus,  fo- 
liorum   formae    quartanariae    279,    saec.    XV''    scriptus, 
continet   Doctrinalis    partem    I.    (in   üne    mutilam)    cum 
amplo  commentario. 

167. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  7825,  chartaceus,  fo- 
liorum formae  octonariae   182,  saec.  XV''  scriptus,  con- 
tinet Doctrinalis  partem  IL  (in  fine  mutilam)  cum  com- 
mentario. 

168. 
Codex    Bibl.    Reg.    Monacensis    7829,    chartaceus, 
saec.  XV  scriptus,  continet  foliis   143 — 160  Doctrinalis 
partis  L  capitulum  de  verbis  deponentialibus. 

169. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  14659,  chartaceus,  fo- 
liorum   formae    quartanariae    345,    saec.    XV"    scriptus, 
continet    foliis   2^ — 234^   Doctrinalis    partes    I.    IL    cum 

commentario. 

170. 
Codex   Bibl.    Reg.    Monacensis    14853,    chartaceus, 
foliorum  formae  minimae   145,  saec.  XV^  scriptus,  con- 
tinet foliis   V — 112'^  Doctrinahs  textiim. 


CliYI  ßibliographia 


171. 

Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  14686,  chartaceiis, 
foliorum  formae  quartanariae  155,  saec.  XV^  scriptus, 
conti  riet  commentarium  in  Doctrinalis  parteni  I. 

172. 

Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  24542,  chartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  57,  saec.  XV"  scriptus, 
continet  foliis  27"" — 55^  Doctrinalis  partis  III.  capitulum 
de  figuris  grammaticalibus  cum  glosis. 

173. 
Codex   Bibl.   Reg.   Monacensis    19656,    chartaceus, 
foliorum  formae   quartanariae   326,    saec.  XV"  scriptus, 
continet    foliis     1'' — 199"^    Doctrinalis    partem    III.    cum 
commentario. 

174. 
Codex   Bibl.   Reg.   Monacensis    19656'',    chartaceus, 
foliorum  formae   quartanariae    194,    saec.  XV"  scriptus, 
continet    foliis    1'' — 147''    Doctrinalis   partes   I.    IL    cum 
expositione. 

175. 
•  Codex   Bibl.    Reg.    Monacensis    19664,    chartaceus, 
foliorum  formae   quartanariae   258,    saec.  XV"  scriptus, 
continet  foliis  89'' — 258^  Doctrinalis  partem  I.  cum  am- 
plissimo  commentario. 

176. 
Codex   Bibl.    Reg.    Monacensis    24543,    chartaceus, 
fohorum  formae   quartanariae   245,    saec.  XV"  scriptus, 
continet  fohis  2" — 182''  Doctrinahs  partem  III.  cum  com- 
mentario. 

177. 
Codex    Bibl.   Reg.   Monacensis   24544,    chartaceus, 
fohorum    formae    cpiartanariae   40,    saec.   XV"   scriptus, 
continet  Doctrinahs  partis  IL  textum. 


Doctriiialis  Codices  mann  scripti  CLYII 

178. 

Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  24545,  chartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  100,  saec.  XV"  scriptus, 
continet  Doctriiialis  partem  IL  cum  commentario. 

179. 

Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  26798,  chartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  109,  saec.  XV""  scriptus, 
continet  Doctrinalis  partem  IL  cum  commentario. 

180. 
Codex  Bibl.  Univ.  Pragensis  V.  H.  32,   chartaceus 
forma  quartanaria,  saec.  XV"  scriptus,  continet  Doctri- 
nalis partem  I.  cum  amplissimo  commentario. 

181. 
Codex  Bibl.   Univ.   Pragensis  V.   P.  4,    chartaceus, 
foliorum   formae    quartanariae   98,    saec.    XV"    scriptus, 
continet  Doctrinalis  partem  I.  cum  commento. 

182. 

Codex  Bibl.  Univ.  Pragensis  V.  F.  28,  chartaceus, 
saec.  XV"  scriptus,  continet  Doctrinalis  partem  I.  cum 
amplissimo  commentario. 

183. 

Codex  Bibl.  Univ.  Pragensis  V.  G.  16,  chartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  181,  saec.  XV"  scriptus, 
continet  foliis  1 — 58  Doctrinalis  textum. 

184. 

•Codex  Bibl.  Palat.  Vindobonensis  3291,  chartaceus, 
saec.  XV"  scriptus,  foliorum  formae  octonariae  262,  e 
quibus  54  priora  continent  Doctrinalis  p'artium  I.  IL 
textum.     (Pars  I.  ab  hiitio  mutila  est.) 


CLVIII  Bibliographia 


185. 
Codex  Bibl.  Palat.  Vindoboneiisis  5148,  chartaceus, 

folioruni  formae   quartanariae   315,    saec.  XV*^   scriptus, 

continet    foliis    305'' — SIV'    particulas    ex    'grammatica 

metrica'  [Doctrinali]  cum  commentario. 

186. 
Codicis  Bibl.  Palat.  Vindoboneiisis  5219  involucrum 

membranaceiim   continet  Doctrinalis  partis  I.  compiuria 

fragmenta  saec.  XV^  scripta. 

187. 
Codex  Helmstadiensis  892  (994),   chartaceus,  folio- 

riun  formae  quartanariae  152,  saec.  XV^  scriptus,  con- 
tinet foliis  72 — 114  Doctrinalis  partem  II.  cum  commento. 

Cf.  0.  V.  Heinemann,  die  Handschr.  der  Herzogl.  Bibl.  zu  Wolfen- 
büttel. I.  Abfh.:  die  Helmstädter  Handschr.  no.  994. 

188. 
Codex  Helmstadiensis  700  (764),   chartaceus,   folio- 

rum  formae  quartanariae  71,  saec.  XV""  scriptus,  con- 
tinet Doctrinalis  partes  1.  II.  ((juarum  altera  in  line 
mutila  est)  cum  commento. 

Cf.  0.  r.  Heinemann  l.  r.  no.  764. 

189. 
'  Codex    Bibl.    Augustae    Guelferbytanae    797   Nov., 

chartaceus  forma  cpiartanaria,  saec.  XV""  scriptus,  con- 
tinet Doctrinahs  partes  I.  IL  cum  glosis  interlinearibus 
et  commentario  in  partem  II. 

190. 
Codex    Bibl.   Augustae    Guelferbytanae    796    Nov., 
chartaceus  forma  quartanaria,   saec.  XV°  scriptus,  con- 
tinet glosam  in  Doctrinalis  partem  IL 

191. 
Codex   Bibl.   Augustae   Guelferbytanae    1137    Nov., 
chartaceus  forma  octonaria,  saec.  XV""  scriptus,  continet 
connnentai'iuni   in  Doctrinalis  partes  L   IL 


Doctriiialis  Codices  manu  scripti  CLIX 

192. 
Codex    Bibl.    Augiistae    Guelferbytanae    792    Nov., 
chartaceus   foiiorum    101,    saec.   XV°    scriptus,    continet 
Doctrinalis  partes  I.  IL  cum  giosis  interlinearibus. 

193. 
Codex    Bibl.    Augustae    Guelferbytanae    791    Nov., 
chartaceus,  foiiorum  formae  quartanariae  78,  saec.  XV*^ 
scriptus,  continet  Doctrinalis  partes  I.  IL  cum  commento. 

194. 
Codex    Bibl.    Augustae    Guelferbytanae    790   Nov., 
chartaceus  forma  quartanaria,    saec.  XV"^  scriptus,  con- 
tinet Doctrinalis  partem  I.  cum  giosis  interlinearibus  et 
marginalibus  et  partem  IL  (initio  mutilam). 

1 94*. 
Codex    Bibl.   Trecensis    1296,   chartaceus,    foiiorum 
formae   quartanariae   120,    saec.   XV"   scriptus,    continet 
Doctrinale  cum  giosulis. 

Cf.  Cat.  gen.  des  mannscr.  des  hihi.  })uhl.  des  departements.  Tome  II. 
(Paris  1855)  ?9.  534. 

195. 

Codex  Bibl.  Casini  Montis  T.  T.  794,  chartaceus, 
foiiorum  formae  quartanariae  47,  saec.  XV"  scriptus, 
continet  Doctrinalis  textum  (inde  a  III.  parte  mutihnn). 

196. 
Codex  Bibl.   Casini  Moncis  T.  T.  222,    chartaceus, 
foiiorum   formae   quartanariae    70,    sace.    XV"   scriptus, 
continet  commentarium   (in  fine   mutilum)   in  I.  partem 
Doctrinalis. 

197. 
Codex  Bibl.  Univ.  Cantabrigiensis  Dd.  x.  17,  mem- 
branaceus,  foiiorum  formae  maioris  47,  saec.  XV"  scrip- 
tus, continet  Doctrinalis  textum  (initio  mutilum). 

Cf.  Cat.  of  tJie  iuaunscri])ts  preserved  in  the  lihrary  ofthe  Universitf/ 
of  Camhridye.   Vol.  I  (Camhridye  1856)  p.  415. 


CLX  Bibliographia 


197*. 
Codex   Bibl.    Monast.   Engelbergensis   464,    charta- 
ceus,  foliorum  formae  duodenariae  117,  saec.  XV^  scrip- 
tus,  coiitinet  Doctriiiale  (in  III.  parte  mutilum). 

Cf.  Gotttvald,  Cat.  codd.  manu  scrij^t.,  qiii  asservantur  in  hihi,  monast. 
0.  S.  B.  Engelhergensis  in  Helvetia  {Frihnryi,  Herder,  1891). 

198. 
Codex  Bibl.  Milichianae   Gorlicensis  37,   chartaceus 
forma  maxima,  saec.  XV*^  scriptus,  continet  foliis  312 — 337 
Doctrinalis  partem  III. 

199. 
Codex    Bibl.    Wernigerodensis    Za.    2,     chartaceus, 
foliorum    formae    quartanariae   54,    saec.    XV^    scriptus, 
continet  Doctrinalis  partem  I. 

Lihri  lejjidis  Jitteris  exarati  in  prima  pagina  possessorem  se  decla- 
rat  Michel  Behaim. 

200. 
Codex    Bibl.    Univ.    Halensis   Yg.   33,     chartaceus, 
foliorum  formae   quartanariae   273,    saec.  XV'^   scriptus, 
continet  Doctrinale  cum  commentario. 

hl  fne'.  Ul.  Staciibwrynck  liort  dit  bock.  Annns  inchoatus  eadem 
manu  deletus  est. 

201. 
Codex  Bibl.  Trevirensis  28,  chartaceus  forma  quar- 
tanaria  min.,    saec.  XV^  scriptus,    continet   quarto   loco 
Doctrinalis  partem  III.  ciuii  glosa  sive  commento. 

Fol.  37^:  Doctrinale  dei  virtute  iuuante  peregi  etc.  Et  cum  finis 
laudetur  deus  in  ymis.  —  Iti  fol.  1  legitiir :  Codex  monasterii  sancti  Eucha- 
rii  prirai  tTeuiroriim  archiepifcopi  fanctique  Matbie  apoftoli  extra  muros 
treuirenfes. 

202. 
Codex  Monast.  Lambacensis  293,  chartaceus  forma 
(piartanaria,  saec.  XV"  scriptus,  continet  Doctrinale  cum 
glosis. 

In  /ine:  Doctrinale  ftudiofe  corrcctuni  viliisciue  cmendatuni  Scripta 
per  frati-.  loanneni  de  Meyllaw. 


Dootrinalis  oodiccs  inniiu  soripli  CLXl 


203. 
Codices  Bibl.  Univ.  Gottingensis  duo  Luneb.  70.  11, 
chartacei    forma  quartanaria,    saec.   XV""   scripti,    coiiti- 
nent  Doctrinalis  partes  I.  IL  cum  amplis  commentariis, 

Codices  quondam  coenohn  St.  Michaelis  Lunehnryensis  erant. 

204. 
Codex  ßibl.  Coiiv.  Sangallensis  874,  chartaceus  forma 
quartanaria,  saec.  XV°  scriptus,  continet  Doctrinalis  par- 
tum III. 

205. 
Codices  Bibl.  Bambergensis  chartacei  duo,  saec.  XV" 
scripti,  continent  Doctrinale  cum  commentario. 

206. 
Codex  Bibl.  Reg.  Berolinensis  Ms.  theol.  (!)  lat.  4^  26, 
chartaceus,   continet  Commentarium  in  Doctrinalis  par- 
tem  IL,  saec.  XV"  scriptum. 

207. 
Codex   Bibl.    Cremesiensis   Monasterii   104,    charta- 
ceus  forma    quartanaria,    continet    foliis    2'' — 147^  Doc- 
trinalis partem  IL  cum  commentario. 

207*. 
Codex  Bibl.  Canonicorum  Citiensis  52,   chartaceus, 
folionmi   formae   quartanariae   234,   saec.  XV"   scriptus, 
continet  foliis   1 — 104^  Doctrinale  cum  commentario. 

Cf.  F.  Beck,  Verz.  der  alten  Handschr,  u.  Drucke  in  der  Domherreu- 
Bihl.  zu  Zeitz  (Berlin,  Weidmann,  1881)  no.  LXXIX. 

208. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  D.  9,  chartaceus 
forma  octonaria  mai.,  saec.  XV"  scriptus,  continet: 
a)  commentarium  amplum  in  I.  partem  Doctrinalis  [foL 
35 — 316];  b)  commentarium  amplum  in  IL  partem  Doc- 
trinahs  [fol.  325 — 528];  c)  commentarium  in  III.  partem 
Doctrinalis  [fol.  607—830]. 

Uonuinenta  Oermaniae  Paedagogica  XII  AI 


CLXII  Bibliograph  ia 


209. 

Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  D.  13,  chartaceiis, 
folioruin  formae  quartanariae  399,  saec.  XV^  scriptus, 
coiitinet  Doctrinale  cum  commentario. 

210. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  B.  88,    chartaceus 
forma  octonaria,  saec.  XV°  scriptus,  exhibet  foliis  37 — 150 
'Doctrinale  artis  grammaticae'. 

211. 
Codex   Bibl.  Monast.  Mellicensis   D.  3,    chartaceus 
forma  quartanaria,   saec.  XV°  scriptus,   continet:    a)  M. 
Coberi   correctorium   I.   partis  Doctrinalis   [pag.   1 — 41]; 

b)  glosam  amplam  in  I.  partem  Doctrinalis  [pag.  49 — 363]; 

c)  glosam  amplam  in  IL  partem  Doctrinalis  [pag.  365 — 501]; 

d)  glosam  amplam  in  III.  partem  Doctrinalis. 

212. 
Codex    Bibl.   Monast.  Mellicensis   D.   7,    chartaceus 
forma  quartanaria,  saec.  XV^  scriptus,  continet  Andreae 
Scherding    concepta    super    IL    parte    Doctrinalis    [pag. 
5—262]. 

213. 
Codex  Bibl.  Monast.  Melhcensis  D.   17,   chartaceus 
forma    quartanaria,    saec.    XV^    scriptus,    continet   foliis 
533 — 642  Doctrhialis  partem  III.  cum  glosis. 

214.     . 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  D.  21,  chartaceus 
foliorum   formae   (juartanariae   235,   saec.  XV*"  scriptus, 
continet   Doctrinale    cum   commentario    et   glosis   inter- 
linearibus. 

215. 
Codex  Bibl.  Monast.  Melhcensis  D.  22,   chartaceus 
forma  quartanaria,  saec.  XV*^  scriptus,  continet:  a)  com- 


Doclrinalis  Codices  manu  st*ripli  CLXIII 

mentarium  in  III.   partem   Doctrinalis   [pag.  202 — 212]; 

b)  commentarium  amplum  in  11.  partem  [pag.  351 — 561]; 

c)  Doctrinalis   partem  III.  cum   glosa   et  commentariolo 
[pag.  605—728]. 

216. 
Codex   Bibl.  Monast.  Mellicensis   0.  41,   chartaceus 
foliorum   formae   quartanariae   205,   saec.   XV"   scriptus, 
continet  Doctrinalis  partem  IL  cum  commentario. 

217. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  0.  36,   chartaceus 
forma    quartanaria,    saec.    XV^    scriptus,    continet    foliis 
193 — 281  Doctrinale  cum  glosis. 

218. 
Codex   Bibl.  Monast.  Mellicensis  P.  39,   chartaceus 
forma    quartanaria,    saec.    XV"    scriptus,    continet    foliis 
346 — 366  quaestiones  in  Doctrinalis  partem  IL 

219. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  K.  22,  chartaceus 
forma  quartanaria,  saec.  XV"  scriptus,  continet:  a)  com- 
mentarium in  IL  partem  Doctrinalis  [fol.  103 — 192]; 
b)  magistri  Mazingeri  quaestiones  grarnmaticales  in  IL 
partem  [fol.  192 — 227];  c)  commentarium  in  III.  partem 
[fol.  236 — 439];  d)  Doctrinahs  partis  I.  capituium  de  for- 
matione  praeteritorum  cum  commentario  [fol.  440 — 455]. 

220. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  L.  86,   chartaceus 
forma  duodenaria,  saec.  XV"  scriptus,  continet  commen- 
tulum  in  IL  partem  Doctrinalis  [fol.   1 — 34]. 

221. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  L.  92,   chartaceus 
forma  duodenaria,  saec.  XV"  scriptus,  continet:  a)  Doc*- 

XI* 


CLXIV  Bihliographia. 


ti'inalis  partis  III.  ti'actatum  de  ilguris  granmiaticalibus 
[fül.  173 — 183];  b)  exempla  pauca  et  utilia  IL  partis 
Doctrinalis  [fol.  201—212]. 

222. 
Codex    Bibl.    Priiic.    Oettiiigeii-Walleröteiii    Maihiii- 
geiisis,    chartaeus,    foliorum    fonnae    quartanariae    56, 
anno    1502    Lipsiae    scriptus,    continet  Doctrinalis    par- 
tem  III.  cum  glosis  interlinearibus  et  marginalibiis. 

223. 
Codex  Bibl.  Reg.  Monacensis  11981,  foliorum  formae 
octonariae  250,  continet  commentarium  amplissinmm  in 
I.  partem  Doctrinalis,  scriptimi  anno  V^  Vij  (1507). 

224. 
Codex  Bibl.  Monast.  Mellicensis  E.  93,  chartaceus, 
foliorum  formae  octonariae  339,  continet  commentarium 
in   I.   partem    Doctrinalis,    scriptum   anno    1526   in   die 
Sylvestri  Papae. 


Addenda. 

9*. 
Codex  Bibl.  Turonensis  849,   membranaceus  forma 

quartanaria    mai.,    saec.    XIIP   a    Christiano    de    Brugis 

s(3riptus,    continet  foliis  bipartitis  Doctrinale   cum   glosa 

^Admirantes'. 

Glosa  incipit:  Admirantes  quondam  philosophi  cum  viderent  rerum 
mirabiles  bonitates  etc.  Textus  incipit:  Scribere  clericulis  paro  doctrinalo 
noucUis  etc.;  finit:  Doctrinale  Dei  virtute  iuuante  peregi  etc.  Glosa  de. 
sinit:  commodum  reportari.  Suhscriptio:  Iftud  fcripsit  Christianns  de 
Brugis. 

Cf.  Ä.  Dorange,  catalogue  descriptif  et  raisomie  des  mamiscrits  de 
la  hihi,  de  Tours  (Tours  1875)  p.  385. 

13*. 

Codex  Bibl.  Tm-onensis  848,  membranaceus  forma 
quartanaria,  saec.  XIIP  scriptus,  continet  Doctrinalis 
textum. 

In  fine:   Doctrinale   dei  virtute   iuuante  peregi   etc.     Explicit  Doc- 
trinale magistri  Alexandri  de  Villa  Dei. 
Cf.  Ä.  Dorange  l.  c. 

17*. 
Codex  Bibl.  Atrebatensis  344  (olim  Monast.  S.  Vedasti 

Atrebatensis  1628  L  5),  membranaceus,  foliorum  formae 
quartanariae  133  bipartitorum,  saec.  XIIP  exeunte  scrip- 
tus, continet  Doctrinale  cum  commento  [lonis  Suessio- 
nensis]. 

Incipit:  Antequam  ulterius  in  dictis  procedam  //  Queso  Dei  filius 
lingue  mee  etc.  (cf.  no.  28  et  29).  Finit  fol.  133"^:  Doctrinale  Dei  virtute 
iuvante  peregi  etc.     Explicit  ifte  Über  fcriptor  fit  criinine  liber. 

Cf.  Cat.  gen.  des  manuscrits  des  hihi.  puhl.  des  departenients.  Tome  IV. 
(Paris  1872)  p.  140. 


CLXVi  Bibliographia 


40*. 

Codex  Bibl.  Bongarsianae  Bernensis  386,  mem- 
branaceus  saec.  Xir,  Xlir,  XIV^,  foliorum  formae 
quartanariae  105,  continet  foliis  37^ — 91^  glosam  [lonis 
Suessionensis]  in  Doctrinale,  saec.  XIV^  ineunte,  ut  vi- 
detur,  scriptani. 

Glosa  incipü:  Antequam  iilterius  in  dictis  procedam  quefo  dei 
filius  etc.  (cf.  nr.  17*.  28.  29.) 

Cf.  H.  Hagen,  tat.  codd.  Bernensmm  [Bihl.  Dongarsiana]  (Bernae 
1875)  p.  359. 

54*. 
Codex  Bibl.  Parisinae  Nouv.  acq.  lat.  234  (antea 
abbatiae,  quae  vocabatur  Silos),  membranaceus,  foliorum 
formae  maximae  64,  saec.  XIV^  scriptus,  continet  Doc- 
trinale (ab  initio  et  in  fine  mutilum)  nonnullis  glosis 
marginalibus  et  interlinearibus  instructum. 

Cf.  L.  Delisle,  Me'langes  de  jMl^'ographie  et  de  hihliographie  (Paris 
1880)  p.  109 ;  Manuscrits  latins  et  francais  ojouth  aux  fonds  des  nou- 
velles  acqutsütons  etc.  Inventaire  alphahetique  par  L.  Delisle.  Partie  I. 
(Paris  1891)  p.  6. 

57*. 

Codex  Bibl.  Univ.  Cantabrigiensis  Oo  VI.  110., 
membranaceus  forma  quartanaria,  saec.  XIV*^  scriptus, 
continet  54  prioribus  foliis  Doctrinalis  textum,  ab  initio 
et  in  fine  mutilum. 

Cf.  Cat.  of  the  manuscripts  preserved  in  the  lihrar'g  of  the  Universitt/ 
of  Cambridge.     Vol.  IV.  (Cambridge  1861)  j)-  522. 


Codex  Bibl.  Collegii  Caii  Cantabrigiensis  338,  mem- 
branaceus, foliorum  formae  oblongae  maioris  151,  saec. 
XIV,  ut  videtur,  conscriptus,  continet  foliis  bipartitis 
Docti'inale  cum  amplo  commentario. 

In  fine:  Explicit  iflo  libor  foriptor  fit  crimine  liber  //  Explicit  ex- 
pliceat  lud'  I'criptor  eat. 

Cf.  Per.  I.  I.  Smith,  a  catalogne  of  the  manuscrijds  in  the  library 
of  Gonrille  and  Caius  College  (Cambridge  1849)  no.  338. 


boctrinalis  Codices  manu  scripti     (Addenda)  CLXVH 

65*. 

Codex  Bibl.  Collegii  Caii  Cantabrigiensis  438,  mem- 

branaceus,  foliorum  formae  quartanariae  72,  saec.  XIV", 

ut  videtur,   scriptus,   continet  Doctrinale   cum  glosis  in 

margine  et  inter  lineas  positis. 
Cf.  Rev.  L  I.  Smith  l  c.  no.  438. 

67*. 

Codex  Bibl.  Acad.  Etruscae  Cortonensis  263,  mem- 
branaceus,  foliorum  formae  maximae  86,  saec.  XIV'' 
exeunte  scriptus,  continet  foliis  31 — 84  Doctrinalis  textum, 
quem  'scripsit  et  complevit  frater  Laurentius  de  Cortona 
ordinis  Minorum'. 

Cf.  Mancini,  i  manoscritti  della  lihreria  del  comune  et  delV  accademia 
Etrusca  dt  Cortona  (Cortona  1884)  p.  88. 

69*. 
Codex  Bibl.  Univ.  Taurinensis  M.  X.  k,  IL  1,  mem- 
branaceus  foliorum  80,  saec.  XIV  scriptus,  continet  Doc- 
trinale fuso  commentario  illustratum. 

Cf.  Codices  manuscripti  hihi.  reg.  Taurinensis  Athenaei.  Pars  II. 
(Taurini  1749)  j).  299. 

70*. 

Codex  Bibl.  Univ.  Taurinensis  M.  XI.  k.  IL  2,  mem- 
branaceus  foliorum  36,  saec.  XIV  scriptus,  continet  Doc- 
trinalis  textum  additis   dumtaxat  in  margine  nonnullis 

adnotationibus. 

Cf.  Codices  manuscripti  hihi.  reg.  Taurinensis  Athenaei  l.  c. 

75*. 

Codex  Bibl.  publ.  Bononiensis  Franciae  184,  mem- 

branaceus,  foliorum  formae  quartanariae  145,  saec.  XIV", 

ut  videtur,  scriptus,  continet  Doctrinale  cum  glosa  'com- 

pilata  a  mag.  loanne,  vice  doctoris  Divionis,  anno  1290'. 

Comment.  incipit:  Domine  labia  mea  aperies  (cf.  nr.  45).  Textus 
incipit:  Scribere  clericulis  paro  doctrinale  nouellis.  Comment.  finit:  Salva 
eorum  reverencia  illa  distinctio  nulla  est  et  m*  dicunt  p.  p.  h. 

Cf.  Cat.  gen.  des  manuscr.  des  hihi.  puhl.  des  de'partements.  Tome  IV. 
(Paris  1872)  p.  684;  Revue  des  societes  savantes  1888,  3^  Serie,  II  p.  51. 


CLXVIll  iBibliographia 


3*. 

Codex  Bibl.  Monast.  Malatestiani  Caesenatis  Plut. 
XXII.  III,  membranaceus,  continet  Doctrinale  commen- 
tario  Fraiicisci  de  Butis  illustratum  et  anno  1417  'per 
dominum  lacobum  de  Alemania,  rectorem  P^cclesiarum 
Villariocensium  in  Castro  montis  Fabrorum  ad  petitionem 
noVjilis  viri  Antonii  Nicolai  de  Montisferetrano  completum'. 

Cf.  Cat.  codicum  manu  scriptoiuun  Malatestianae  Caesenatis  hihlio- 
thecae  fratruni  mmorum  C07iventualiiim  etc.  aiictorc  los.  Maria  Mucciolo. 
Tom.  L  (Caesenae  1780)  p.  148  sq. 

83**. 

Codex  Bibl.  Canonicorum  Citiensis  76,  chartaceus, 
foliorum  formae  quartanariae  181,  continet  foliis  1 — 122'' 
Doctrinale  commentario  instructum,  cuius  pars  I.  anno 
1418  scripta  est. 

Cf.  F.  Beck,  Verz.  der  alten  Handschr.  ti.  Drucke  in  der  Doniherren- 
Rihl.  zu  Zeitz  (Berlin.  Weidmann,  1881)  no.  LXXIl. 

123*. 
Codex  Bibl.  Univ.  lagellonicae  Cracoviensis  1944 
B  B  XXVI  12,  chartaceus,  foliorum  formae  quartanariae 
693,  annis  1466 — 73  variis  manibus  confectus,  continet 
foliis  309 — 333  Doctrinale  (totiim  ?)  cum  commentario, 
anno  [14] 70  'in  Har[is]  scriptum. 

Cf.  Cat.  codicum  manu  scriptornm  hihi.  Lhiiv.  lagellonicae  Cracoviensis 
(Cracoviae  1877—81)  p.  468. 


]].    l.IBRI  TYPIS  DESCRIPTT. 

Adnotationes. 

Paulo  ante  quam  hanc  partem  catalogi  prelo  subieci,  28  ultra  mihi 
»nnotuerunt  Doctrinalis  editioues,  quas,  prolegomenis  indicibusque  biblio- 
graphicis  iam  confectis  et  absolutis,  cum  huic  commentario  continuis 
numeris  inserere  non  liceret,  singulis  editionibus  aetate  proximis  asterisco 
signatas  subiunxi.  Catalogus  igitur  pro  267,  quas  enumeravi,  editionibus 
potius  295  editiones  exhibet. 

lis  libris,  quos  aut  ipse  inspexi  aut  descriptione  a  bibliothecariis 
data  cognovi  —  et  ea  quidem  longe  maxima  pars  est  ^-,  nomina  simul 
locorum,  ubi  exemplaria  asservari  certior  factus  sum,  addidi. 

Compendia. 
s.  num.  =-sine  numeris,  i.  e.  singulis  foliis  numeri  ordine  non  notatis. 
c.  sign.,  s.  sig.  =  cum  signaturis,  sine  signaturis  quae  vocantur,  i.  e.  sin- 
gulis chartis  in  inio  margine  litterarum  ordine  distinctis  aut  non  distinctis. 
s.  capit.  divis.  =  sine  capitum  divisione. 
s.  inscript.  =  sine  inscriptionibus. 
s.  cust.  ===sine  custodibus  quos  vocant  bibliographi. 
/.   (3.  4.  etc.)  Inf.  =  linea  (quinta,  quarta  etc.)  inferior. 
/.  uU.  =  linea  ultima. 

B.  Äinhr.     =  Bibliotheca  Anibrosiana  Mediolanensis. 
B.  Bodl.       =  Bibliotheca  Bodleiana  (Bodleian  Library)  Oxoniensis. 
B.  Borb.       =  Bibliotheca  Borbonica  Neapolitana. 
B.  Caes.       =  Bibliotheca  Caesarea-Regia-Palatina  Vindobonensis. 
B.  Gas.        =  Bibliotheca  Casanatenis  (ßiblioteca  Casanatense)  Romana. 
B.  Cath.       =  Bibliotheca   Ecclesiae    Cathedralis    (Dom-    sive    Kirchen- 
bibliothek). 
B.  Coen.       =  Bibliotheca  Coenobii  (Kloster-  sive  Stiftsbibliothek). 
B.  Cors.       =  Bibliotheca  Corsinia  Romana. 
B.  Duc.         =-  Bibliotheca  Ducalis. 
B.  M.  Duc.  =  Bibliotheca  Magni  Ducis. 
B.  Gym.       =  Bibliotheca  Gymnasii. 

B.  Maz.        -=  Bibliotheca  Mazarina  (Bibliotheque  Mazarine)  Parisina. 
B.  Mus.        ^  Bibliotheca  Musei. 

B.  Mus.  Br.  =  Bibliotheca  Musei  Britannici  Londiniensis. 
B.  Nat.        ^  Bibliotheque  Nationale,  Biblioteca  Nazionale. 
B.  Princ.     =  Bibliotheca  Principalis. 


CLXX  Ädnotationes 


B.  Proo.      =  Bibliotheca   Provincialis    (Landes-    Kreis-   sive    Kantons- 

bibliothek). 
B.  Rey.        =  Bibliotheca  Regia  (Königliche  sive  Staatsbibliothek). 
B.   Un.         =  Bibliotheca  Universitatis. 
B.   Vr.         =  Bibliotheca  Urbana  (Stadt-  sive  Rathsbil)liothek,  Bibliothe- 

quc  de  hi  Ville,  Biblioteca  Comunale). 

Operum  bibliographicorum,   qiiibus  imprimis  usi  sumus,  integri  tituli: 

Brunei,  Manuel  du  libraire  et  de  l'amateur  de  livres.  5*  ed.  (Paris 
1860)  vol.  I. 

Buisson,  Repertoire  des  ouvrages  pedagogiques  du  XVI*  siecle. 
Bibliotheques  de  Paris  et  des  departernents.  Paris  1886.  (Memoires  et 
Documents  scolaires  publies  par  le  Musee  pedagogique.    Fase.  no.  3.) 

Camjihell,  Annales  de  la  typographie  Neerlandaise  au  XV*  siecle. 
La  Haye,  M.  Nyhoff,  1874  (avec  4  Supplements). 

Dictiomiaire  de  (jeo(/r.  --•-  Dictionnairc  de  geograpliie  ancienne  et 
moderne  a  l'usage  du  libraire  et  de  l'aniateur  de  livres.  Par  un  bibliophile 
(P.  Dechamps),    Paris  1870. 

Hain,  Repertorium  bibliographicum,  in  quo  libri  omnes  ab  arte 
typographica  inventa  usque  ad  annum  MD  typis  expressi  ordine  alphabetico 
vel  simpliciter  enumerantur  vel  accuratius  recensentur,  Stuttgar(Jiae  & 
Lutetiae  Parisiorum,  1826—1888.    2  voll,  in  4  part. 

Hain-Buryer  =--  Ludwig  Hain's  Repertorium  Bibliographicum.  Register. 
Die  Drucker  des  XA'.  Jahrh.  mit  chronolog.  Aufführung  ihrer  Werke  zu- 
sammengestellt von  K.  Burger.     Leipzig,  Harrassowitz,  1891. 

Holtrop,  Catalogus  librorum  saeculo  XV''  inipressorum,  quotquot 
in  bibliotheca  regia  Hagana  asservantur.  Hagae-Comitum,  M.  Nyhof!", 
MDCCCLVI.     2  voll. 

Panzer,  Annales  typographici  ab  artis  inventae  origine  ad  annum 
1536.,    Norinibergae,  1793-1803.     11  voll. 

Reliquorum,  quae  interdum  adhibuimus,  operum  titulos  suo  quoque 
loco  indicavimus. 

Adnotatione  nostra  saepissime  iterata  Hainio  u/not.  simul  signi- 
ficatur  eam,  quam  descripsimus,  editionem  Panzero  quoque  prioribusque 
omnino  bibliographis  ignotam  fuisse.  (Ubi  forte  ille  vir  librum  ab  hoc 
commemoratum  omisit,  id  nominatim  addidimus.)  Item  adnotatione 
Campellio  iynot.  intellegi  volumus  editionem,  de  qua  agitur,  non  magis  in 
Panzert,  Hainii  ceterorumque  multorum  jiuctorum  operibus,  quae  ille  vir 
dootissinius  porsorutatus  est,  reperii'i. 


I 


1.  Ol/ 

Sine  loco,  typographi  nomine  et  anno  (Yenetiis,  Vindelinus 

de  Spira,  c.  a.  1470).    Doctrinalis  textus.    46  foll.  s.  num.,  sign., 

cust.  et  capit.  divis.,  typi  Rom.,  in  fol.  min. 

^a)  Fol.  i«:  (f)CRIBERE  CLERICVLIS  Paro  //  Doctriuale  nouellis. // 
Pluraq)  doctoij.  fociabo  feripta  meoi^.  //  Fol.  19^:  (h)  Ic  iubet  ordo  libri 
vocum  regimen  ref'ari.  //  Fol.  26^^:  (p)  Andere  ^ppofui  p  verfus  fyllaba 
queque  //  etc.  Fol.  46(45)^',  l.  9  inf.:  (d)  Octrinale  dei  uirtiite  iuuante 
perepi  //  etc.,  l.  5  inf.:  Finis.  //  lUe  ego  fum.  doceo  pueros  qui  &  reote 
locutos  //  Arte  viros.  fme  me  doctior  elTe  nequit  //  Que  quäqfi  Tdocti  fepe 
afpernätur.  habendü  //  Iure  domi  doctus  me  tarnen  elTe  piitet.  // 

Parisiis,  B.  Nat.    Deest  in  media  fere  parte  iinum  fol.    Hainio  ignot. 

./b)  Bl.  1^,1.1  nt  siipra;  l.  2:  Doctrinale  Nouellis  //.  Cetera  usqtie  ad 

fol.  46^,  l.  5  Finis  tit  sttpra;  sequittir:  Ille  ego  fum:   doceo  pueros  qui  & 

recta   locutos   //   Arte   uiros:   fme   me   doctior  q^^q  nequit   //   Quem   quanq 

indocti  fepe  afpernätur:  liabendo  //  Iure  domi  doctus  me  tamen  q{[^  putat.  // 

Vindohonae,  B.  Caes.  Cf.  Hain  no.  662.  —  In  extrema  parte  codicis 
Vindob.  scripta  sunt  manu  rec.  haec:  Alexandri  Galli  doctrinale  per 
loannem  de  Spira  c.  1469,  typis,  quibus  Cornelius  Tacitus  impressus  est. 

Utraque  editio,  quam  supra  descripsimus,  quae  in  prima  tantum 
linea  atqiie  in  extrema-  adnotatione  nonniJiil  discrepat,  eodem  anno  videtur 
nohis  confecta.  Cuius  ti/2)0(/raj)hus  si  loatmes  Spiren.sis,  novae  artis  in 
urbe  Veneta  conditor  et  auctor,  fuisset,  .saltem  anno  1469  esset  attribnenda, 
cum  prototypoyraphus  ille  exeunte  hoc  anno  aiit  ineunte  proximo  mortuus 
Sit.  (Vide  Dictionnaire  de  geogr.  p.  1320.)  Sed  putamus  anno  1470  potiiis 
esse  confectam  atque  typographum  fratrem  et  successorem  loannis  Spirensis, 
Vindelinum  Spirenseni  esse,  praesertim  cum  pi^ima  editio  Taciti,  sine  loco, 
typograpJii  7iomine  et  anno  emissa,  recentioribus  bibliographis  e  prelo  Vin- 
delini,  atque  illa  quidem  anno  fere  1470  vel,  quoniam  signaturis  quas 
vocant  et  custodibus  iiraedita  est,  potius  inseqnentibus  annis  exiisse  videatnr. 
(Vide  Dictionnaire  de  geogr.  p.  1322.)  De  idriusque  typographi  operibus 
cf.  Hain-Bnrger  p.  311  sq. 


CLXXII  Bibliographia 


Tarvisii,  sine  typograpki  nomine  (Gerardus  de  Flandria), 
a.  1472,  d.  IV.  m.  Apr.  Doctrinalis  textiis.  46  Ibll.  s.  num.,  sign, 
et  ciist.,  typi  Rom.,  in  fol.  min. 

Fol  1«:  PRIMA  PARS  DOCTRINALIS  //  DE  ETHIMOLOGIA  FE- 
LICITER  //  INCIPIT  :  :  :  :  PROHEMIVM  :  :  (  )  CRIBERE  clericulis 
paro  //  doctrinale  nouellis.  //  Fol  19^:  DOCTRINALIS  //  PRIMA  PARS  n 
EXPLICIT  //  SECVNDA  PARS  DOCTRINALIS  //  DE  DIASINTHETICA 
FELICITER  //  : :  INCIPIT  : :  //  Fol  2'P:  TERTIA  PARS  DOCTRINALIS  // 
DE  ORTHOGRAPHIA  //  INCPIT  (sie)  ll  FOELICITER  :  :  //  Fol  55«: 
QVARTA  PARS  DOCTRINALIS  //  DE  PROSODIA  FOELICITER  //  IN- 
CIPIT //.  Fol  46»,  l  9  wf.  :  :  RECAPITVLATIO  :  :  /,  (  )  Octrinale  dei 
iiirtute  iimante  porcgi.  //  Grates  reddo  tibi  genitor  deus:  &  tibi  Chrifte  // 
Nato  dei  deiis:  atq)  ti])i  deiis  alitus  almo  //  Qiias  trcs  pcifonas  in  idem 
credo  deitatis.  //  :  :  FINIS  :  :  //  M.CCCC.LXXII.  DIE  VERO.  IUI.  //  MENSIS 
APRILIS  //  :  :  TARVISII  :  :  // 

Vinäohonae,  B.  Cues.  Ab  llainio  no,  666  not.  ex  Panzero  III  p.  32, 
qiii  quidem  Morelltion  auetorem  secutus  est.  —  Editio  puleherrinns  typis 
descripta,  exemplar  artis  tupoyraplneae  elegantiae,  non  duhium  est, 
quin  ex  ofßcina  Gerardi  Flandri  exierit.  Gerardus  de  Lisa  (Geeraert 
vmi  de  Letje),  ita  appellatus  a  flmio  Legia  (Leye,  la  Lys)  in  Flandria, 
certe  discipulus  offieinarinn  Moyuntinaruni,  primnin  Venetiis  et  inde  ab 
anno  1471  medio  Tarvisii  eonsederat,  uhi  primas  et  usque  ad  a.  1476  solus 
typoyraphus  erat.  Hoc  anno  Vieentiam,  postea  Utinum  et  in  alia  oppida 
Italiae  superioris  sedein  snam  transtnlit,  deinde  Tarvisium  rediit.  Ah 
anno  auteni  1494  iteruni  hac  urbe  relieta  conqüures  annos  alibi  versatus 
est,  ut  libros  siios  venwn  daret;  erat  eniin  et  bibliopola  et  typographns. 
Anno  1498  iterum  Tarvisium  rediit,  übt  anno  post  videtur  mortuus  esse. 
(Cf.  'Dictionnaire  de  geogr.  p.  1220,  1294,  et  Hain-Burger  p.  181.) 
Gerardus  Flandrus  est  unus  ex  iUustrissimis  typographis  Italiae;  libri 
eius  in  numero  praestantissimorum  saec.  XV>  artificioruin  sunt. 

3. 

Venetiis,  sine  typogr.  nom.,  c.  a.  1478.  Doctrinale  cum 
glosa  Ladaviani.     335  foll.,  typi  Goth.,  in  fol.  min. 

Fol  1":  Doctrinale  Alcxädri.  Cum  glofa  Ladauiani.  f  //  Supadde  do- 
reliduü  (?).  Quod  nüq)  fuerat  Tpiru).  //  Videlicct  et  regimen.  Ufq)  doc- 
trinalis finem.  //  In  fine:  C  Ladauiani  vocabuloru)  interpretis  iuuenibus 
ac  ,pue-//ctis  in  arte  graniatica  (sie),  tum  pofitiua.  tum  regulari  vtilifli  // 
niü  fuper  alexandro  opus  dudu)  promill'um  Feliciter  linit.  // 

Abrincis^  B.  Ur.  In  x)'^'^^^^^  folio  (quod  quidem  in  exemiüari 
Abrincensi  laceratum  est)  siib  inscriptione:  Catholicum  abbreviatum 
insigne  tyj)ograj)hicum  positum  est  litferas  DR  continens,  quae  circum- 
datae  sunt  litteris  VENETA.  (Annus  1473  phnnbo  manu  posteriore  ad- 
ditus  est.)    Hainio  ignot. 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CLXXllI 

4. 
Sine  loco,  typogr.  nom.  et  a.  (Venetiis  c.  a.  1473).   Doctrinalis 

textus.     50  foll.  s.  num.,  sign,  et  cust.,  typi  Rom.,  in  fol.  min. 

Fol.  1^:  (S)Cribere  clericulis  paro  doctrinale  nouellis  //  etc.  Fol.  21^: 
(S)Ic  iubet  ordo  libri  uocum  regime  referari  //  Fol.  30<^:  (P) Andere  pro- 
pofui  per  uerfus:  fillaba  qiieq)  //  etc.  Fol.  50^*:  (D)Octrinale  dei  uirtuie 
iuuante  peregi  //  Grates  reddo  tibi  geiiitor  deus  &  tibi  crifbe  //  etc.;  iilt.  L: 
DEO  GRACIAS  //. 

Borna e,  B.  Cas.    Hainio  ir/not. 

5. 

Venetiis,  sine  typogr.  nom.,  a.  1474,  d.  XXV.  Maii.  Doctri- 
nalis textus.     41  foll.  s.  num.,   sign,  et  cust.,  typi  Rom.,  in  fol. 

Fol  1»:  ALEXANDRI  GRAMMATICI  DOCTIS  //  SIMI  OPVS  ME- 
TRICE COMPOSITVM  //  FELICITER  ET  CORRECTISSIMVM.  //  .  PRO- 
OEMIVM  .  //  (S)CRIBERE  CLERICVLIS  PARO  //  DOCTRINALE  NOVEL- 
LIS.  //  Pluraq)  doctoi^  fociabo  fcripta  meoi^.  //  Fol.  ^7«»:  DE  ORDINATIONE 
PARTI  //  VM  ET  CASVVM.  Cap.  Viij.  //  (  )  Ic  iubet  ordo  libri  uocü 
regimen  referari.  //  Fol.  25^':  DE  QVANTITATIBVS  SYLLABARVM:  // 
CAPITVLVM.  X.  /;  (P)ANDEREPROPOSVI  (sie)  PER  VERSVs  //  fyllaba 
quaeq)  //.  Fol.  4P,  l.  3  inf.:  LAVS  DEO.  //  M.CCCC.LXXiiij.  DIE  VERO. 
XXV.  MAII.  //  VENETII  (sie)  li. 

Partsiis,  B.  Nat.  Hainio  ignot.  —  Haec  quoque  editio  in  mimero 
yraestantissimorum  'priwofis  tyxfographiae  Italicae  operum  putanda  est. 

6. 
Mediolani,  Zarotus  Parmensis,  a.  1475,  d.  XI.  m.  Sept.    Doc- 
trinalis textus.     41  foll.  s.  num.   et  cust.,   c.  sign,  aij — ev,  typi 
Goth.,  in  fol.  min. 

Fol.  P:  (S)Cribere  clericulis  paro  //  doctrinale  nouellis:  //  Pluraq) 
doctorum  focia  //  bo  fcripta  meorum:  //  etc.  Fol.  P:  De  prima  declina- 
tione  nominum.  //  (R)Ectis  as  es  a  dat  declinatio  prima.  //  etc.  Fol.  17^, 
ult.  l.:  De  Regimine  Partium  Orationis.  //  Fol.  17^:  (H)Ic  iubet  ordo  libri 
UOCU3  regimen  referari.  //  Fol.  24^,  l.  10:  De  Quantitate  Syllabarum. // 
(P)Andere  propofui  per  uerfus  fillaba  queq)  //  etc.  Fol.  35^,  l.  9:  De 
Accentibus.  //  (A)Ccentus  uarias  decet  hie  diftiguere  (sie)  normas  //  etc. 
Fol.  36^,  l.  ult.:  De  Figuris:  //  (P)Luribus  eft  mbris  diftincta  figura  lo- 
quele  //  etc.  Fol.  41^,  l.  16:  Finis.  //  Grammaticus  Ci  uis  fieri  bonus  et 
cito :  totum  //  Me  lege :  perlectum  pectore  conde  tuo.  //  Impreffit  Mediolani 
Antonius  Zarotus  Parmfis  //  MCCCCLXXV  undecimo  die  feptembris.  // 
Fol.  4P  vacat. 

Mediolani,  B.  Anihr.  Hainio  ignot.  —  Antonius  Zarotus  (de 
Zarotis  sive  Zaroto)  Parmensis,  profotgpographus  Mediolanensis,  a.  1472 
Vergilium  et  a.  1474  jjrimum  Missale  typis  descrihendum  curavit.  Viele 
Dictionnaire  de  geogr.  p,  824.  De  aliis  multis  officinae  eins  operibus 
cf.  Hain-Burger  p.  364  sqq. 


CLXXIV  ^  Bibliograpliia 


7. 
Sine  loco,  typogr.  nom.  et  a.  (c.  a.  1475).    Doctrinalis  partium 
I.  IL  textus.     64  foll.  s.  num.,  sign,  et  ciist.,  typi  Goth.,  in  4®. 

Fol.  1<^:  Textus  Alexandri  //.  Fol  1^  vacut.  Fol.  2":  Sciibere  cleri  // 
culis  paro  do  //  ctrinale  nouellis  //:  Fol.  42":  Verboruinq  data  fit  decli- 
natio  quarta.  /  Finit  prima  pars.  //  Fol.  42^:  Hie  iubet  ordo  //  libri  vocum 
re  //  gimen  referari.  //  Fol.  61^:  Pliirali  numero  fimiles  funt  quos  ego  cerno  // 
Explieit  feeüda  pars.  //  Seguitur  3  foliis  Registrum.    Fol.  64^  vacat. 

Purtjlitzii,  B.  Pn'nc.  Furstenberg.  Cf.  Petzholdt,  neuer  Artz.  für 
ßihl  1885,  Heft  7.    Hainio  üjnot. 

8. 
Parmae,   sine   typogr.   noni.   (Steph.  Corallus),    a.    1478,   d. 
XVII.  m.  Nov.     Doctrinalis  textus.     50  foll.  in  4^ 

Li,  fiue:  ImprelTü  parmae  MCCCCLXXVlll  die  xvii  nouebris. 
Cf.  Brunei,  5.  edit.  (Paris  1860)  I.  p.  167. 

9. 
Tusculani  Lacus  Benaci,  Gabriel  Petri  Tarvisinus,  a.  1479, 
d.  V.  m.  Febr.  in  4». 

In  fine:  Laus  Deo.  mcccclxxlx,  die  5  febr.  in  Trofcolano  (sie)  lacus 
Benaci,  impress.  fuit  per  Gabr.  Petri  travisinum  (sie)  regnante  lo.  Mocenigo 
duce  Venetis  (sie). 

Cf.  Brunei,  l.  c.  p.  168.  —  Gabriel  Petri  Tarvisinus  Tusculani, 
oppidulo  Lacus  Benaci,  eodem  anno  tria  alia  opuscula  prelo  subiecit,  de 
quibus  cf.  Panzerus  et  Dictionnaire  de  (jeo(jr.  p.  1274.  Quadrayirita  annis 
post  Tusculani  alter  typographus  illustris  occurrit,  Alexander  de  Paganinis ; 
vide  nr.  258. 

10. 

Sine  loco  (Salutüs),  lo.  Fabri,  a.  1479  d.  ult.  lulii.  Doc- 
trinale  cum  Facini  Tibergae  interpretatione.  88  (86)  foll.  c.  sign. 
^•li'^h) — ^2j  typi  Rom.  uniformes,  36 — 37,  interdum  33 — 34  lineae 
in  sing,  pagg.,  in  4^ 

Fol.  i«  vacat.  Fol.  1'':  FACINI  Tiberge  T  alexandru)  interpretatio  P^x 
prifciano  ad  illu  =  Ludo  //  uicum  Marchionem  falutiarum.  //  PROLOGVS.  // 
LVDOVICI  Patris  tui  pace  belloq)  cJaril'fimi  ueibum  erat.  //  etc.  Fol.  2 
deest  exemplari.  Fol.  42^,  1. 16:  hie  iubet  ordo  libri  uocum  regimen  referari 
Tranfitio  //  vult  intranfitio  rectum  fupponere  uebo  (sie):  Nominativis  &  vo- 
cativis  //  etc.  Fol.  55^',  l.  30:  PANDERE  propofui  per  uerfus  fyllaba 
(juaeq)  //  etc.  Fol.  87'^,  sequuntur  6  disticha  ad  Ludovicum,  marcliionem 
Salutiarum,  cuius  iussu  typographus  hoc  opus  edidit  (vide  nr.  21) ;  deinde 
(l.  13):  Imprellum  per  lohanne)  fabri  miilefimo  //  quadringenteffimo  (sie) 
fetuagefimo.  (sie)  II  nono  die  ultima  lulii.  //  Fol.  88  deest  exemplari. 

Aletis  (St.  Malo),  B.  Ur.  Ab  Hainio  not.  no.  6896.  —  Joannes  Fabri 
Lingonensis  Gallicus  (Jean  Lefevre  de  Langres)   cum  loannino  de  Petro 


Doctrinalis  libri  typis  descripli  CLXXV 

fopiilari  a,  1474  Taurini  jn'imam  ofpcinam  tijpogr.  co^istüiierat.  Paulo 
post  solus  possessor  factus  altcraru  simiil  Casellis  condiderat.  Anno  1479 
a  Ludovico  II.,  niarcliione  Salntiantm,  iit  in  illcuii  urhem  novain  artem  tn- 
troduceret,  rocatus  est,  ihique  sine  duhio  Doctrinalis  editioneni,  quam  supra 
descripsimus,  paravit.  Sed  cum  quaestus  exspectationi  eius  non  responderet, 
anno  fere  interiecto  Taurinum  revertit,  ithi  usque  ad  a.  1485  solus  arteut 
tjjiwgraphicam  exercehat.  Anno  c.  1491  officiuaui  suam  cessit,  et  non 
multo  post  hie  vir  assiduus  et  indefessus  viortuus  esse  videtur.  Cf.  Dic- 
tionnaire  de  geogr.  p.  126  sq.,  128  sq.,  et  Hain-Burger  p.  96. 

11. 
Sine  loco,  typogr.  nom.  et  anno  (Lubecae,  Lucas  Brandis 
de  Schass,  a.  1480).     Doctrinalis  partes  I.  IL   cum  amplo  com- 
mentario  et  compendium  partis  IIL    136  foll.  s.  num.,  sign,  et  cust. 
typi  Goth.,  in  fol. 

Fol.  1  (titulus)  vacat.  Fol.  ^«:  Incipit  aiirea  gramatica  (sie)  puerorum 
dictis  fulcita  fere  //  omnium  maiorum  et  prefertim  priftiani  (sie)  et  nicolai 
per  //  otti  fipontini  fuper  textii  doctoris  irrefragabilis  alex  //  andri  Qua  pueris 
gramatellis  bene  mafticata  redi  //  mentiir  tempora  multa  /  pueriq3  nianica- 
bunt  velotius  (sie)  II  ad  altiora  //.  Prefatio  //  CUm  fcd'm  yfidorü  li.  I.  cap  iiij. 
ethimologarium  //  etc.  Fol.  10^:  (S)Cribere  clericulis  paro  doctrinale  nouel- 
lis.  //  etc.  Fol.  105^,  l.  11:  (H)Ic  iubet  ordo  libri  vocil  regime  referari  //  etc. 
Fol.  118^,  l.  ult.:  Plurali  numero  fimiles  funt  quos  ego  cerno  //.  Fol.  124°', 
l.  11'.  Compendiü  tercie  partis  ,p  pueris  tantum.  //  Fol.  134^,  l.  9:  De 
epistola  et  ptibus  eius  ,p  pueris  tantü  //.  Fol.  136'^^:  Tota  epistola  //  Alexan- 
der, n.  ciuis  lubicenfis  Gherardo.  n.  nepoti  fuo  pdile  //  etc.,  suhscripta  fol. 
136^,  l.  6:  date  lubic  quarto  idus  //  octobris  Anno  falutis  millelimoqua- 
drlgetefimooctogesimo  (sie)  II  l.  11:  De  triplici  fecta  fcolariü  Occult^  er- 
fordefis  poeta  //.    Seqtiuntur  6  +  9  +  7  vv.  hexam.,  deinde:  Deo  gracias  •:•  // 

Magdehurgi,  B.  G.  Cath. ;  Kiloniae,  B.  Un.  Hainio  ignot.  Liber  Kiloni- 
ensis,  qui  erat  antea  in  hihi.  Coen.  Bordesholmiani,  hahet  in  extrema  parte 
haec  manu possessoris  et  ruhricatoris  scripta:  Anno  incarnationis  verbi  1487 
illuminavi  librum  praesentem,  quem  anno  80  eiusdem  verbi  emi  pro  12  f) 
in  Kyl.     (Haec  verha  tota  refero,  cum  sint  per  coitipendia  scripta.) 

Lucas  Brandis  de  Schass,  in  oppido  Delitio  natus,  a.  c.  1473  Mer sc- 
hür gi  ofßcinam  hahuit  et  inde  ah  anno  1475  Luhecae  consedit,  in  qua 
urhe  a.  c.  1485  secutus  est  eum  Matthaetis  Brandis,  qui  frater  aut  filius 
prototypographi  fuisse  videtur.  Cf.  Dictionnaire  de  geogr.  p.  761,  808, 
et  Hain-Burger  p.  47. 

12. 

Sine  loco,  typogr.  nom.   et  anno  (c.  a.  1480).     Doctrinale 

cum  glosa  Ladaviani.     154  +  126  +  162  =  422  foll.  c.  sign,  aij — tv 

+  A — Qiiij  +  Aij — Uiiij,  typi  Goth.,  in  fol.  min. 

Fol.  1^:  Doctrinale  Alexandri  //  cum  glofa  Ladauiani.  //  Fol.  i*  vacat. 
Fol.  2<^:  Prohemium:  //  (Q)Uoniam  in  oTb^  re-  //  quie  quefmi.    Utinam  er  //  etc. 


OLXXVI  nihliogiaphia 


Fol.  5^:  (S)Cribere  clericulis  //  paro  doctrTale  no  /;  uellis.  //  Fol.  155^:  (H)Ic 
iubet  ordo  H  =  //  bri  vocu)  rogime  //  referari.  //  Fol.  280^:  C  Kt  fic  oft 
linis  lecture  oftructio  //  iiis  magiftri  lohänis  Ladauiani.  //  Fol.  281^:  Pro- 
herniinim.  /'  fp) Andere  ,ppofui  j}  //  vfub  f3'llaba  qq)  //  etc.  Fol.  44 P:  C  La- 
dauiani vocabulorum  interpretis  iuueni  ;  //  bns  ac  prouectis  in  arte  gram- 
niatiea.  tum  poßti  //  ua.  tum  regulari  vtiliffimü  fuper  alexädro  op^  //  dudum 
.pmiirum  feliciter  Unit.  //  Fol.  442^:  Dogma  qui  prime  glicis  (stc)  calere 
pa  //  rentis  etc.  (5  disticha).    Fol.  442''  vacat. 

Monachii,  B.  Rey.;  Frihuryi  Brisg.,  B.  Un.  Cf.  Hain  no.  756.  — 
Teynmento  prioris  exemplaris  aytjlidinatus  est  titidus:  Tres  partes 
Alexandri  cü  Cömento  Ladauiani.  In  primi  folii  payina  aversa  scriptum 
est:  Iste  Über  attinet  monasterio  St.  Quirini  in  Tegernsee. 

18. 
Sine  loco,  typogr.  nom.   et  anno  (c.  a.  1480).     Doctrinalis 

partes  I.  IL  cum  amplo  commentario  (pars  III.  deficit;  ci".  num.  11). 

120  füll.  s.  sign.,  cust.  et  foll.  num.,  typi  Goth.,  in  fol. 

Fol.  1^:  Incipit  aurea  gramatica  (sie)  pueroi^  dictis  fulcita  fere  omniü 
ma  //  \o^  et  pfertim  priftiani  (sie)  et  nicolai  perotti  fipötini  fup  textu 
do  ;  //  ctoris  irrefragabilis  alexädri  Qua  pueris  gmatellis  bii  mal'tica  //  ta 
rediment  tpa  multa.  pueri(j3  manicabüt  veloci^  ad  altiora.  //  Prefatio.  // 
( )  Vm  fcd'm  yfidoij.  li.  j.  ca.  iiij.  ctimolologiai^.  Gra  //  matica  fit  fcietia  recte 
loquendi.  etc.  Fol.  8^',  l.  8  in  f.:  De  prohemio  alexandri.  //  ( )  Cribere  cleri- 
culis jc.  Fol.  115^:  Plurali  numero  fil'es  füt  quos  ego  cerno  //.  Fol.  120^, 
l.  35:  to  prolatos  fine  deliberatione.    Et  hoc  fuflficit  pro  pueris.  // 

Oxoniae,  B.  Bocll.     Cf.  Hain  7to.  7859. 

14. 
Sine  loco,  typogr.  nom.   et  anno  (c.  a.  1480).     Doctrinale 

curn  expositione  Ludovici  de  Guaschis.     114  foll.  c.  sign.  aij[?J 

(imus  paginae  margo  glutine  obductus  est) — viij,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  1^:  liber  triü  peiü  mgri  //  alexandri  grämati  //  ci  cü  putili  de- 
cracöe  //.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  (S)  Cribere  clericulis  paro  //  doctrinale  nouellis. 
Quia  text^  cft  planus:  nö  indi  //  get  explanatöe.  S3  tn  pro  i'orma  //  etc.  Fol.  58^: 
(  )  Ic  iubet  ordo  libri  vocü  regime  referari  //.  Fol.  78^:  (P)Ande'  prepofui  p 
verfus  nilaba  queq)  //  etc.  Fol.  114^',  l.  26:  Et  fic  finit  exfpotitio  (sie) 
doctrinal'  opediofa.  2  fuccincta  (deest  per)  dnm  mgrm  lu  5  //  douicü  de 
guafchis  artiü  doctorem  //  Ich.  Du.  Die.  //  Fol.  114^  vacat. 

Francofurti  ad  Moen.  Hainio  iynot.  —  Compendia  in  fine  lihri  quid 
siynificent,  nescio. 

15. 
-- — --X^^denti,  sine  typogr.  nomine  (Presbyter  Zuan  Leonardus 
Longus  Tarvisinus),  a.  1481,  d.  XL  m.  Aug.     Doctrinalis  textus. 
38  foll.  c.  sign.  A — E3,  typi  Rom.,  in  fol. 

Titulus  deest.  Fol.  i«  (c.  sign.  A):  (s)  Cribere  clericulis  paro  doctri- 
nale nouellis.  //  etc.    Fol.  16^^:  (h)  Ic  iubet  ordo  libri  uocum  regimem  (sie) 


Doclriiialis  libri  typis  doscripti  CLXXVII 

refcrari.  //  etc.  Fol.  22^:  (p)  Andere  .ppofui  p  uerfus  fj^Uaba  qiieq)  //  etc. 
Fol.  38^:  (d)  Octrinale  dei  uirtute  iuuante  peregi.  //  etc.;  1.  0  inf.:  FINIS:  // 
nie  ego  fuin.  doceo  pueros  qiii  &  recta  locutos  //  Arte  uiros:  fine  me  doc- 
tior  oITe  nequit  //  Quem  quanq  indocti  fepe  afpernaiitur:  habendü  //  Iure 
domi  doctus  ine  tarnen  eile  putat.  //  M  :  CCCC  :  LXXXI  :  die  XI  menfis 
augufti.  In  tridento.  //  DEO  GRATIAS  SEMPER  //  S  : :  M  : :  P  : :  Z  : :  L  : : 
L  :  :  S  :  //  POST  :  TENEBRAS  :  SPERO  :  LVCEM.  //  Fol.  38^  vacat. 

Londinii,  Mus.  Br.  —  Non  est  dtihiiim,  quin  hie  liher,  qui  hihliogruphis 
prorsus  ignotus  est,  ex  officina  ttjpogrdphi,  quem  supra  nominavimusy  pro- 
dierit.  In  fine  editionis  a.  1482  Tridenti  paratcie:  loan.  Matthiae  Tiberini 
Clarensis  de  passione  et  obitu  Teati  pueri  Simonis  libellus,  leguntiir  haec: 
Ecclesiam  matris  Christi  qui  rite  gubernat  //  Presbiter  imprefßt  hoc  leo- 
nardus  opus  //  Gente  triuifanus  nuUi  virtutibus  impar  //  Quem  genuit 
longa  femper  honesta  domus  y  POST  TENEBRAS  SPERO  LVCEM  :  // 
S  :  :  M  :  :  P  :  :  Z  :  :  L  :  :  C  :  :  L  :  :  S  :  /;  Laus  Deo  Semper  Amen:  M  :  CCCC : 
LXXXII  :  Die  :  V  :  SEPTEMBRIS.  Litterae  grandes  in  fine  huius  lihri  et 
illius,  quem,  supra  descripsimus,  haec  significant:  Segno  Messere  Prete 
Zuan  Lunardo  (Curato)  Longo  Stampator.  Vide  Dictionnaire  de  geoyr. 
p.  1261.     Cf.  etiain  de  hoc  typograjiho  Hain-Burger. 

15*. 
Sine  loco^  typogr.  iiom.  et  anno  (c.  a.  1480).  Doctrinalis 
partium  I.  II.  textiis.  54  foll.  s.  num.,  c.  sign.  (?) — Jiiij,  c.  argu- 
mentis  in  frontibus  et  capitum  subdivisionumque  notatione  in 
marginibus,  15  tantum  lineae  textus  in  singulis  pagg.,  typi 
Rom.,  in  8^. 

Unico,  quod  superesse  videtur,  exeniplari  desunt  initio  12  foll.  In- 
cipit  c.  sign,  c.:  de  patronj^nicis  //  Que  dant  maribus  fed  in  es  reetü 
faciemus  //  (v.  322).  Fol.  44^  (c.  sign.  iji)'.  Explicit  prima  pars  //  Alexandri.  // 
Fol.  44^:  fecunda  pars.  //  (h)ic  iubet  ordo  libri  vocum  regimen  referari  //  etc. 
(Frima  litera  h  ligno  incisa  per  7  lineas  extenditur.)  Fol.  54^,  l.  ult.: 
Plurali  numero  fimiles  füt  quos  ego  cerno  //     Fol.  54^  vacat. 

Arangiae,  B.  Fror.    Ilainio  ceterisque  hihliographis  ignot. 

16. 

Vicentiae,  Leonardas  de  Basilea,  a.  1481,  m.  Sept.     Doctri- 

nale  cum  commento  [Ludovici  de  Guaschis].      86  foll.  s.  num., 

c.  sign,  aa — 13,  typi.  Goth.,  in  fol.  min. 

Fol.  1  (titulus)  deest  in  eo  exeinplari,  quod  nohis  prae.'ito  erat. 
Fol,  2'^  (c.  sign,  a-'):  (S)  Cribere  clericulis  paro  doctrinale  nouelis.  (sicj  li 
Quia  tel'tus  (sie)  eil  planus  non  indiget  explanatione.  Sed  tame  //  etc.  (cf. 
num.  14.  17).  Fol.  42'':  (h)Ic  iubet  ordo  libri  vocum  regimen  referari./; 
Fol.  ö'/'C'':  (p) Andere  prepofui  per  uerfus  lillaba  queq).  //  Fol.  86'':  FINIS.// 
Doctrinale  iftud  eöpendiofe  cömentatü  l'tudiofeq)  emendatü  p  prudete 
opifice  (sie)  II  Leonardum  de  bassilea  (sie)  imprellu  eft  Vicencie  anno 
domini.    M.CCCC.  //  LXXXl.  feptembris.  // 

Monuinenta  Germania«;  Paedagogica  XII  -XU 


CLXXVIIl  Hibliographia 


Oetnpo'xti,  B.  Vn.;  Berolini,  B.  Reg.  Haiirio  iynot.  —  Leonard us 
Achates  Baaileeiisis  cum  locünie  Rhena^io  c.  a.  1471  Vkentiae  prinnmi 
prehnn  constituit.  Cf.  Divtionnaire  de  (jcoyr.  p.  1337  .sq.  et  Hain-Btiryer  p.  1. 

17. 
Mediülanij  sine  typogr.  noiii.,  a.  1481.  Doctriiialo  cum  expo- 
sitione  Ludovici  de  Guaschis.     96  Ibll.  s.  num.,  c.  sign,  aa — inj, 
typi  Goth.,  in  fol.  min. 

Fol.  1  (titiäo  destin.)  vacaf.  Fol.  :i"-  (c.  siyn.  a^^:  (S)  Cribere  clericulis 
paro  doctrina  ',  le  novellis  /  Quia  tel'tus  (sie)  est  planus  non  indigct  explaiui- 
tionc.  Sed  ta  /  men  etc.  Fol.  46",  l.  2  inf.:  (  )  Ic  iubet  ordo  libri  uocum 
rcginicn  referari  i;.  Fol.  62'".  ()  Andere  preposui  per  nerl'us  lillaba  queq)  //  etc. 
Fol.  84'".  (  )  Ccetus  uariaf  decet  hlc  dil'tinguere  fornias  /;  etc.  Fol.  96^,  L  4 
inf.:  YA  fie  fniitur  expofitio  doctrinalis  eompendiofa  et  fuccinta.  (sie)  II 
Per  dominum  Magistrum  Ludouicum  de  gualchis  artium  doctorem.  // 
FINIS  /  ImprelTum  mediolani.  anno  diii.  MCCCCLXXXI.  // 

Veronae,  B.  Ur.  ^ot.  a  Panzero  IL  p.  44  no.  203  et  ah  Hainio  no.  743. 

1(S. 
Venetiis,  sine  typogr.  nom.,  a.  1482,  d.  XV.  m.  Apr.     Doc- 
trinale  cum  commento  Ludovici  de  Guaschis.     70  foll.  s.  num., 

c.  sign,  aii — liiij,  typi  Goth.,  in  fol, 

Fol.  1  (titulo  destin.)  cacat.  L'oL  2"  (c.  sign,  aij):  (S)  Cribere  clericulis 
paro  doctrina  /  le  nouellis.  n  Quia  textus  el't  planus:  non  indiget  explanatione. ;/ 
etc.  Fol.  60**:  Alexandri  grämatici  opus  interpretatum  a  Uiro  eru  //  ditiffimo 
grämatico  Domino  Jjudouico  de  gualchis.  //  ImprelTum  Uenetiis  Anno  fa- 
lutis  millelimoquadrl  //  gentelimooctogefimofecundo  (sie)  die  decimoquinto 
(sie)  A  //  prilis.  //  Registrum  li.  Seqmintur  in  3  spatiis  34  lineae.  L'ol.  69'^  et 
fol.  70  vacant. 

Venetiis,  B.  Xat.;  Ferrariae,  B.  Un.;  Senae  Lid.,  B.  Ur.;  Londinii, 
Mns.Br.;  G rf/phiswaldae,  B.Un. ;  Stidtgard iae,  B.  Be(j .  anl.;  HagaeContituin, 
B.  Mus.  Meernianno-Westreeniani.  —  Fditio,  quam  Fanzerus  III.  p.  185 
fw.  638  et  eum  .secutus  Hainius  no.  744  afferunt,  eadem  esse  videtur. 

11). 
Venetiis,  lo.  de  Noerdlingen  et  Henr.  de  Harlem,  a.  1483, 

d.  XXV.  m.  Apr.    Doctrinale  cum  conunento  Ludovici  de  Guaschis. 
182  foll.  s.  num.,  sign,  et  cust.,  typi  Rom.,  in  4^. 

Fol.  1  (titulus)  ehest.  Fol.  2^:  (  )  Cribere  clericulis  paro  doctrinale  // 
nouellis:  /  Quia  textus  el't  planus:  nö  indiget  ex  i;  planatione.  etc.  Fol.  66"^: 
(  )  Ic  iubet  ordo  libri  uocum  regimen  /,  rel'erari.  /;  L'ol.  13 P:  Allexädri  (sie) 
giämatici  opus  Tterptatum  a  uiro  eruditiflimo  grä  //  matico  Domino  Lo- 
douico  de  gualcliis.  Impressum  Vene-  /;  tiis  per  lobänem  de  noerdlinge 
&  bericum  de  barlem  l'ocios  /  Anno  Tahitis  Millelimo  (luadringentefimo 
Octogefimo  ter  ',  tio  die  uiceHmo  (piinto  menfis  uero  Aprilis.  /  Fol.  132^^ 
Sequilar  index  in  3  spatiis,     lud,   132''  rac(tt. 


Doctrinalis  libri  typis  dcscripü  CLXXIX 

Florentiae,  B.  Nat.;   Bonotiiue,  B.    Un.   (fol.  132  deest) ;   Oxoniae, 
B.  Bodl.     Ah  Hainio  no.   74:5  not.  ex  Fanzero  III.  j).  201  no.  740.  - 
loannes  Nordlingensis    c.   a.    1480   Bononiae    ofj^cniam    (q)eruerat,    quam 
Henrico  Ilarleniensi  socio  asswinpto  c.  a.  1488   Venetiani  transtidit.     Cf. 
Hain-Btiryer  p.  214. 

20. 

Venetiis,    Andr.    Catherensis    et    lo.    de    Leodio,    a.    1483, 

d.  XXVII.  Hl.  Iiil.  Doctrinale  cum  comniento  Ludovici  de  Guaschis. 
68  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — liij,  typi  Goth.  (litteris  grandibus 
saepius  in  ligninn  incisis  variisque  coloribus  exornatis),  in  fol. 

Fol.  1  (tlttdus)  deest  in  eo  exemplari,  quo  itsi  smniis.  Fol.  2^'-  (c.  sign. 
aij):  (S)Cribere  clericulis  paro  doctrinale  nouellis.  //  Quia  textus  e  planus:  no 
indiget  explanatiöe.  Sed  In  pro  forma  feruäda  //  etc.  Fol.  33(':  (H)  Ic  iubet 
ordo  libri  uocum  regimen  rei'erari.  /;  Fol.  6'8'":  Alexandri  gramniatici  opus 
interpretalü  a  Viro  eruditiffimo  grämatico  domino  Ludomco  de  gua  =  /, 
fchis  Impressum  venetiis :  Per  magiftrum  Andream  catherensis  (sie)  2 
loannem  de  leodio  Anno  falutis.  //  M.cccCLXXXüj  die  xxvij  menlis  lulij 
loanne  Moncenico  (sie)  Inelyto  Yenetiarum  Principe.  //  Regii'trum  //.  Seqiimdur 
in  3  Spatiis  35  lineae.    Fol.  68^  vacat. 

Florentiae,  B.  Nat.;  Romae,  B.  Cas.;  Senae  lul.,  B.  IJr.;  Oxoniae, 
B.  Bodl.    Ah  Hainio  no.  745^  (addit.)  not.  ex  Fanzero  III.  p.  201  no.  741. 

21. 
Parisiis,  Udalricus  Gering,  a.  1488.     Doctrinale  cum  Facini 

Tibergae    interpretatione.      124   foll.   s.    num.,    c.   sign,  aij — qij, 

typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1":  Facini  Tiberge  in  alexandrum  interprctatio  Ex  /,  pril'ciano 
ad  illu.  ludouicü  marchione  falutiarü.  //  Prologus.  //  Fol.  59^'".  Tranfitio.  // 
(H)Ic  iubet  ordo  libri  vocü  regime  rei'erari  //  etc.  Fol.  79^ :  (P)Andere 
^ppofui  per  uerfus  Tyllaba  quaeq^  //  Quanta  üt  etc.  Fol.  123^:  Finit  Facini 
Tiberge  in  Alexandrum  interpraetatio.  (sie)  II  Exarata  in  vrbe  Fariliana  per 
magil'trum  Vdalricum  /;  Gering.  Invico  (.nc)  fancti  lacobi  ad  interfignum 
folis  au-  //  rei.  Anno  domini  Millefimo  quadringentelimo  octu  /;  agefimo 
(sie)  tertio.  Nono  kalendas  Martii.  Sequuntnr  6  distieha,  qaae  incipinnt: 
Marchio  me  iuffit  generol'as  I'alutiarum  /,  Ederc:  (piod  quintus  protulit 
annus  opus.  //  etc.    Fol.  124  vacat. 

Trecis,  B.   Ur.     Hainio  iynof.     A  Buissono  not.  p.  6*6V>. 

Udalrieas  Gering  Constantiensis  cum,  MicJiaele  Fribarger  Cohuariensi 
et  Martino  Krantz  Mogantino,  ut  videtur,  Acadeiuiae  Farisinae  rogatu 
a.  c.  1471  Farisiis  priinuin  2;>'e/</»/  iitstitaerat,  et  td  quidein  in  ipsiiis 
Sorhonae  aedihus.  Trihas  unnis  post  Uli  tres  Geruiani,  ut  cum,  duohus 
Acadeiuiae  civihus,  qui  i)i  eorani.  ofßcina  nocae  artis  uigsteriis  initiedi  in 
vico  S.  lacobi  privataut  officinaut  instituerant,  efßcacius  contendere  possent, 
Sorhora  totaque  supellectile  tgpog}'(fphica  (quae  sine  dubio  ipstus  Acade- 
Hiiae  erat)  relicta  in  eodeui  rico  et  iuxta  aeuudaiu  officinaui  suaiu  condi- 
derunt,      K:i:   eo    tempore   pro   ti/pis    Uoiuauis,    f/uos   a    Horbona   acveperaut, 

XJl* 


TLXXX  Bibliographia 


Gothiciis  uai  sunt.  A.  c.  1478  Michael  Frihur (j er  et  Matthius  Krantz,  cUtn 
certutnen  illiid  dintiHs  sitstinere  non  possent,  urhe  decessenint.  Gcrmyius 
auteni  prhniun  cum  librurio  quodam  Parisino,  deinde  cum  Bertholdo  Mem- 
holt  Aryentineusi  artem  typoyraphicum  iisque  ad  morteiu  (a.  1510)  perse- 
cutua  est.     Cf.  Dictionnaire  de  yeoyr.  p.  997  sqq.  et  Hain-Biiryer  p.  117  sq. 

22. 

Mediolani,  Leonardus  Pachel  et  Uldericus  Sinczenzeller, 
a.  1484,  d.  IX.  Kai.  Apr.  Doctrinale  cum  cominento  Monachi 
Lonibardi.    112  Ibll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — oiij,  typi  Goth.,  in  fol. 

Fol.  h^  (titulus)  vacut.  Fol.  1'':  Cömeiitü  utilifUmü  doctrinalis  clariffimi 
poete  laureati  ac  theologie  domiiii  Monachi  lonibardi  /  (F)Elix  qui 
poiuit  rerum  cognofcere  caufas.  //  Fol.  2"^:  (S)Cribere  clericulis  paro  doc- 
trinale nouellis.  //  etc.  Fol.  61^'.  (li)Ic  iubet  ordo  libri  uocum  regimen  re- 
ferari  ;.  Fol.  7ß'^ :  (p)  Andere  prepofui  per  uerfus  fyllaba  queq)  //  etc.  Fol.  IIP: 
(d)  Oetrinale  dei  uirtute  iuuante  peregi  //  etc.;  l.  8  in  f.:  Ml'i  //  ImprefTum 
per  Leonardum  pachel  et  üldericimi  finczenzeller  theutonicos  //  Anno  dfii  // 
M.CCCC.  //  LXXXiiij  //  nono  kalendas  Aprilis  /;  Finis  //.    Fol.  112  vacat. 

Londinii,  Mus.  Br.  Hainio  iynot.  —  Leonardus  Fackel  Inyolstadii 
natus  erat  (cf.  Dictionnaire  de  yeoyr.  p.  824);  Vdalricus  Sinczenzeller  tibi 
orttis  sit,  nmi  constat.  De  Jiorum  typoyraphornm  operihiis  cf.  Hain-Buryer 
p.  221  sq. 

23. 

Monte  Regali,  Stephanus  et  Laurentius  de  Vivaldis,  a.  1484, 
d.  IV.  m.  Aug.  Doctrinale  cum  commento  [Ludovici  de  Guaschis]. 
84  loll.  s.  num.,  c.  sign,  aa — liij,  typi  Goth.,  in  fol.  min. 

Fol.  1  (titulus)  deest  exentplari,  quod  solum  superesse  videtur.  Fol.  2^ 
(c.  siyn.  aa^:  (S)  Cribere  clericulis  paro  doctrinale  novelis.  (sie)  II  Quia  teftus 
(sie)  eft  planus  non  indiget  explanatione  etc.  (cf.  ?tr.  14. 16. 17.  20)  In  fine: 
Doctrinale  iftud  conipendiofe  cornnientatum  i'tudiofequc  ernendatum  per 
prudentes  opifices  Stephanum  et  Laurenciurn  de  vivaldis.  diligenter  im- 
prelFuin  eft  in  monteregali.  anno  dni.  M.CCCC.LXXXiiij  Die  iüj.  Augufti. 

Carpentoracti,  B.  Ur.  Ex  hoc  exemplari  not.  a  Buissono  p.  668, 
qui  quidem  lihrum  a.  1483  editunt  esse  falso  annotacit.  Hainio  iynot.  — 
Stephanus  et  Laurentius  de  Vivaldis,  cives  Montis  Reyalis,  Liyuriae  oppidi, 
quod  hodie  Mondovi  appellari  solet,  Matthiae  Antverpiensi  et  Balthasaro 
Cordier  Francoyallo,  qui  a.  1472  artem  typoyraphicam  in  illam  urheni  intro- 
duxerant,  successerunt.     Cf,  Dictionnaire  de  yeoyr.  p,  885. 

24. 

Mediolani,  Leonardus  Pachel  et  Uldericus  Sinczenzeller, 
a.  1484,  d.  XVII.  m.  Dec.  Doctrinalis  textus.  32  foll.  s.  num., 
c.  sign,  aij — diiij,  typi  Goth.,  in  Ibl. 

Fol.  1  (titulus)  deest  exemplari,  quod  nohis  praesto  erat.  Fol.  2* 
(c.  siyn.  aij):  ()  Cribere  clericulis  paro  doctrinale  no  //  uellis.  /  Fol.  14^, 
/,  2  inf.:  (H)Ic  iubet  ordo  libri  uocu)  reginien  rcferari.  //  Fol.  20<^'.  (P)  Andere 


boctrinalis  libri  typis  descripti  CLXXXI 

prepofui  per  uerfus  fyllaba  queq)  ,".  Fol.  82^ :  (D)OCTRINALE  dei  uirtute 
inufite  (sie)  pegi  //  etc.;  l.  3  inf.:  ImprefTii)  Mediolani  per  Leonardii3 
pachel  2  Ul  //  dericum  finczenzeller  theiitonicos:  MCCCCLXXXiüj.  Die.  XVJI 
Deeembris.  // 

Pari^ii.^,  B.  Xnf.    JJahiio  ignot.  —  De  typographh  ef.  adn.  ad  nr.  22. 

25. 

Daventriae,  Richardus  Paffroed,  sine  anno  (c.  a.  1484). 
Pars  I.  cum  dictis  loannis  Synthen.  260  foll.  s.  num,  c.  sign, 
aij — kkiij,  typi  Goth.  uniformes,  in  4'^. 

Fol.  1^:  Dicta  pmae  partis  Alexädri  domini  //  loänis  finthen  •:•  •:•  •:•  //. 
Fol.  V*  vacat.  Fol.  5«:  Incipit  glofa  fup  pma  parte  doctrinalis  alexä  //  dri.  p 
lohänem  fynthen  Dauätrie  extremo  labore  /,  collecta  q  fi  diligeter  aufcul- 
tet  nö  modo  iuuenib^  //  ve^  etiä  preceptorib^  erit  necefTaria.  /,  Fol.  200": 
Finiüt  fuper  pma  pte  doctrinalis  Alexädri  //  Venerabilis  domini  loänis 
fynthen  copulata  //  dauantriae  fumma  diligentia  imprefTa  Per  me  //  Richard  ü 
paffroed  In  platea  epifcopi  //.    Fol.  260''  racat. 

Gi'es.me,  B.  Un.  Camphellio  ignot.  —  Haec  editio  .sine  dubio  omnium 
in  offirtna  Bichardi  Paffroed  Darentriensis  paratorum  antignissima,  intnw, 
qnontani  in  textu  et  in  conmientario  iidem  typi  adhibiti  sunt,  fortasse  unnm 
e  priniis  omnino  operibns  est,  qnae  ex  prelo  eins  exierunt.  —  Bichardns 
Paffroed  sive  Paffraet  vel  Paffrat  Coloniensis  ab  Alexandro  Hegio,  Daren- 
triensis seholae  magistro,  Jtnnianistaram  qni  vocantt(r  Blienano-Westpha- 
lieorimi  prineipej  commotiis  ant  saltein  glorta,  gna  illius  schola  iam  tum 
ftorebat,  addiictns  a.  c.  1476  Daventriae  'in  platea  Episropi'  (vide  snpra) 
ofßeinani  tgpographicam  aperuit,  quam  nonnullis  annis  post  altera  secuta 
est,  cuius  j)ossessor  lacobus  de  Breda  erat  (cf.  nr.  58).  In  domo  Bichardi 
illustrissimwn  illum  paedagogum  victu  qnotidiano  nsum  esse  alio  loco  com- 
probasse  mihi  videor.  (Cf.  Beichling,  Beiträge  zur  Charakteristik  des 
Alex.  Ilegins  etc.,  in  Monatsschrift  für  rliein.-westfäl.  Gesch.  u.  Alter- 
tumsforschung, hrsg.  V.  Bich.  Pick,  III.  [1877]  S.  290.)  Bichardus  Paff- 
raet Batavorum  primus  idemque  XV^  quideni  saec.  maximns  tgpographus 
fuit.     Eius  opera  maximam  parton   accuratissime  descripsit  Campbellins. 

26. 

Sine  loco,  typogr.  nom.  et  anno  (Daventriae,  Rieh.  Paffraet, 
a.  c.  1484).  Doctrinalis  textus.  Partes  III.  IV.  22  foll.  c.  sign., 
typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  Ic.  Tertia  et  quarta  ps  doctrinalis  //  Fol.  V'  vacat.  Fol.  2<^: 
(p)Andere  ppofui  per  verfiis  //  fyllaba  quaeq)  etc.  Fol.  15^',  l.  10:  Finit 
tercia  ps  doetrinar  foeliciter  //.  Fol.  22^,  l.  5:  Alexandri  grammatici 
doctrinale  //  finit  foeliciter.  //    Fol.  22^  vacat. 

Cf.  Camphell  no.  127.    Hainio  ignot. 


CLXXXII  Bibliographia 


vSine  loeo  (Argeiitinae)  et  typogr.  nomine,  a.  1485.  Pars  I. 
cum  expositione  [loannis  Synthen].  196  foll.  s.  num.,  c.  sign, 
aj — ziij  et  Aj — Biiij,  typi  Goth.,  in  4". 

Tttulus  deest.  Fol.  /«  (r.  .s'.  aj):  Circa  expofitioneni  vocabulorum  /; 
prime  partis  Alexandri  queri  //  t\ir  etc.  Fol.  V':  (S)Cribo'  cle'icur  paro 
doctnale  nouell'  /  Fol.  196^:  Explicit  ielicit'  oxpofitio  exemplo^  text^ 
prTe  /;  ptis  alexandri  cü  eqiiocatönib-'  fynonymis  et  /;  verfib^  dralib^  ex 
Joanne  de  garlädia  Grecis  -  /  mo  Henrico  de  eolonia  Catholicö  Bra- 
obilogo  /,  et  ex  qphirib^  aliis  auctoril)^  breuit"  et  plane  col  /;  lectis  cü 
difTicilifi  textun  fentetijs  et  nöbilib®  s'"  ,  dicta  p'ftiani  et  loannis  Tynthis 
oem  difficul  '  täte  et  cötron'fiä  refecätib^  diligeter  annexis.  /  Anno  dfii 
M.CCCCLXXXV.  nono  Kl',  feb'.     Fol.  li)(V>  vacat. 

Traiecti  ad  Rh.  Hainio  ignot.  De  loco,  iihi  tt/pis  ex.^eriptKn  efise 
ridctnr  liher,  et  de  comnientotoi'e  eins  rf.  n):  SO. 

27. 
Yenetiis,   Thoniasius  Alexandrinus,  a.  1485,   d.  XXVIII.  m. 

Jiil.     Doctrinale  cum  commento  Lndovici  de  Gtiascliis.     56  foll. 

s.  num.,  c.  sign,  aij — hüij,  typi  Goth.,  in  fol. 

Fol.  1  (titidusj  dee.st  exemplari,  quod  prae  manibus  erat.  Fol.  2'^ 
(c.  sign,  aij):  (S)Cril)ere  clerionlis  paro  doctrinale  nouellis.  ;  Fol.  i)6^',  l.  15: 
Alexandri  grannnatici  opus  intei'pretatuni  a  Viro  eruditiffimo  grammatico 
doniino  Ludom'co  de  guafcbis  Iniprel"  fnni  venetiis:  Per  Tboniafiuni  alexan- 
drinum  Anno  falutis:  ^r.CCCCLXXXV  die  xxvüj  menfis  lulii  loanne  Moceni  /  co 
Inclyto  Venetiarum  Principe:  '  Regiftrum  /.  Seqmmtttr  in  3  .'^j^otii.^ 
SxlO  lineae;  deinde  .nequitur  insigne  ti/pographi. 

Monachii,  B.  lieg.;  San  galt  i,  B.  Coen.;  liomae,  B.  Cas.;  Neapoli, 
B.  Bovh.  Cf.  Ilain  no.  74().  —  Tliomasius  (Tliomas)  de  Blavis  Alexandrinus 
Venetiis  annis  1477 — 1491  artem  typographicam  exercebat.  Cf,  IJain- 
BuiY/er  p.  H9. 

28. 

ZwoUis,  Petrus    de  Os,    a.    1485,    in   profesto   omn.   Sanct. 

Doctrinalis  textus  (partes  I.  II.  desunt  unico  exemplari,  quod 
superesse  videturj.     ?  foll.  e.  sign.  — liiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1"  (c.  sign,  bj):  (P)Andere  jjpofui  per  verf"  /;  fiH'a  rjq)  Quäta  fit 
et  pauca  /  pponä  cögrua  metris  Quc  /,  etc.  Fol.  31'',  l.  (V:  Difertiffimi 
viri  niagiM  (sie)  alexandri  de  villa  //  dei  doctrinale  in  (piatuor  partes 
grämatice  /;  finit  feliciter.  IniprelTnni  zwollis  per  me  /;  petrinn  de  os 
Anno  dili.  M.CCCCLXXXV.  /  in  .pfePto  omniü  ['anctornm,  /  Seqnifnr  in.'iigne 
tgpographi:  dno  ch/pei,  in  sinii^fro  mix  alba,  inter  Jntnc  H  dextrmn 
.Stella  nigra. 

Pragae,  B.  Un.  CaiHpbellio  ignot.  —  Petrus  de  Os  Bredanus  (de 
Breda f  ah  a.  1480  ad  a.  1510  Zuvllis  offirinani  habebat.  Cf.  de  eo 
lioUrop  p.  1H:i;  Ca]upbell.  prt'f.;  Dirtionnaire  de  geogr.  ^i.  1894;  Ilain- 
Burg(  r  ji.  21S  sq. 


Doctrinalis  libri  typis  deseripti  CLXXXIII 

29. 
Sine  loco,  typogr.  iioni.  et  anno  (a.  c.  1485).    Doetrinale  cum 
expositione  [Ludovici   de  Guaschis].     80  f'oll.  s.  nuni.  et  cust., 

c.  sign,  aa — k<,  45 — 48  lineae  in  sing,  pagg.,  typi  Goth.,  in  ibl. 

Fol.  (tüulo  destin.)  vacat,  Fol.  2'^  (e.  sign,  aa^ :  (  )  Cribere  clericiilis 
paro  doetrinale  novcllis  //  Quia  textus  est  planus  non  indiget  expofitione 
feed  tn  //  pro  forma  ferväda  in  fequentibus  Ho  eöstrue.  Ego  nia  //  gifter 
Alexander  efr.  (cf.  nr.  14.  16.  17  sqq.)  Fol.  37'".  (  )  Ic  inbet  ordo  libri 
vocum  regimen  referari.  //  Fol.  45<':  ()  Andere  propofui  per  verfus  sillaba  // 
qiieq).  //  Fol.  80^'',  l.  4  mf.:  Cui  qni  //  dam  (sie)  foli  deo  tenemini  (sie) 
gratiarum  aetiones  reddere.  qiiia  nos  deducit  per  gratfi  prin  //  cipium  et 
aptü  mediü  et  ad  tine  feliciffimü.  Et  sie  fmit  expofitio  doetrinalis  eöpen- 
diofa  //  Doetrinale  finit  feliciter.  //     Fol.  80''  vacaf. 

Parisiis,  B.  Un.;  Äraugiae,  B.  Fror,  (olim  coenohii  Cisferc.  Wettin- 
gimii).    Hainio  ignot. 

30. 
Basileae,  Nie.  Kesler,  a.  148B,  d.  XX.  ni.  Ang.     Doetrinale 
eum  eommento  [Ludovici  de  Guaschis].    70  foll.  s.  num.,  c.  sig"^n. 
aij — liiij,  typi  Goth.,  in  fol. 

Fol.  V^'.  Partes  Alexandri  einn  eömento  :.  Fol.  1''  racat.  Fol.  2^' : 
Prefatio  //  C  Ifto  liber  diuiditnr  in  tres  libros  partiales.  Tn  quo>:  pmo 
Alexander  traetat  de  etliymologia.  id  e:  de  /;  veriloqnio  etc.;  l.  11:  (S)  Cribere 
elericulis  paro  doetrinale  nouellis:  //  Quia  textus  eft  planus:  non  indiget 
explanatione.  Sed  tarnen  pro  //  forma  feruanda  in  sequentibus  sie  con- 
ftrue.  ete.  (ef.  vr.  14.  16.  17.  18.  10.  20.  23.  29.)  Fol.  69'':  C  Alexandri 
grammatici  opus  cimi  breui  ac  vtili  //  expolitöe  Impreffum  Bafilee  per 
Nieolauni  Keller.  Anno  dfii  Millefi/,moquadringentefimooctuagefimofexto. 
(sie)  Die.  XX.  menfis  Augufti.  //  Sequitur  insigne  typographi.     Fol.  70  vaeeü. 

Vindohonae,  B.  Coes.;  Pragae,  B.  Un.;  Bonnae,  B.  Un.;  Stattgardiae, 
B.  Reg.;  Lip.siae,  B.  Un.;  Guelferhyti,  B.  Duc.;  Hxdherstadii,  B.  Cath.; 
Sangalli,  B.  Coen.  Hainio  ignot.  —  Nicolaus  Kesler  (Kessler)  cmn 
Bertholdo  Bot  Hanoviensi  (qui  in  Ute  a  Fn.^tio  a.  1455  Gntenhergio  intenta 
testis  fiierat)  et  cum  Bernardo  Pickel  inter  prinios  chalcographos  Ba- 
s^ileenses  est.  Vide  Dictionnaire  de  geogr.  p.  163  sq.;  de  Kes.üeri  02)erihns 
typogr.  cf.  Hain-Burger  p.  155  sq. 

30*. 
Venetiis,   Petrus   Cremonensis,   dictus  Veronensis,  a.  1486, 

d.  IV.  m.  lul.     Doetrinale  cum  eommento  Ludovici  de  Guaschis, 

80  foll.  s.  num.,  c.  sign,  ag — 12,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  1  vacat.  Fol.  2^^:  (S)Cribere  elericulis  paro  doetriale  nouellis.  // 
Quia  textus  eft  planus:  non  indiget  explanatione.  Sed  ta-  //  men  etc. 
Fol.  41^'^:  (H)Ie  iubet  ordo  libri  vocü  regime  rferari.  /,  Fol.  70^:  ( )  Ccent" 
uarias  decet  liTc  diftinguer  formaf  /;  Fol.  80^:  (  )  Octrinale  dei  virtute 
iuuante  peregi.  n  Fol.  80'':  Cl^^us  omnipotenti  Deo.  //  C  Alexandri  gram- 


CLXXXIV  Bibliographia 


matici  opus  intor})rotatum  a  Viro  eriiditiffimo  grammatico  Domino  Ludo  // 
uico  de  guafchis.  Imprefriim  Venetijs  Anno  falutis  M.CCCC.LXXXVJ.  Die.  iiij. 
menlis  lulij.  Per  //  Petrum  Cremonenfem  dictum  veronenfem.  Sub  inclyto 
Duco  Marco  Barbarico.     Amen.  /;  |[  Regiftruin.  /,  Sequmitiir  2  lineae. 

Lonfllnii,  Mufi.  Br.  Hahno  ignot.  —  Petrus  Cremonoisis,  pn'nntm 
(■)(}»  Thomasio  AJexandrino  (cf.  nr.  27)  Ve77eiiis  cotnunctus,  ah  a.  1481 
(1(1  (I.  1494  ihi  prop}-iani  hahehat  ofßcinam,  ex  qua  mvlta  opeva  proclientnt. 
Cf-  Ham-Burger  p.  241  sq. 

81. 

Parmae,  Angelus  Ugoletus  Parmensis,  a.  1486,  d.  XXIX.  m. 

Nov.  Doctrinalis  textus.  58  foll.  membranea,  quorum  singulae 
paginae  24  lineas  habent,  s.  num.,  c.  sign,  ai — gv,  typi  Rom.,  in  8^ 

Fol.  l"-:  (S)CRIBERECLERICVLISPARO  (sie)  //  DOCTRINALE 
NOVELLIS.  ü  Pluraq3  doctoi^  focia))o  fcripta  meornm  //  etc.  Fol.  57": 
(d)Octrinale  dei  uirtute  innante  peregi.  /  etc.;  1.  tili.:  FINIS.  /;  Fol.  57^: 
p''^^  Parm.  ,(  Fol.  58'^:  Emendatiffimum  lioc  opiifculum  quod  doctrina  re  // 
rertiffimum  (sie)  merito  DoctrTale  nnncupatur  opera  &  //  impenfis  Angeli 
Vgoleti  Parmenfis  imprefum  Csic)  eft  Parmae.  M.CCCC.XXXVI.  die  XXIX 
Xouembris.  / 

Oxoniae,  B.  Bodl.  Hainio  ignoi.  —  Angelus  Ugoletus  secundum  An- 
(Iream  Porfüiam  et  Stephamwi  Coralluni  Lugdimensem  praestantisshmis 
tgpogra plins  Parmensis  fuit.  Cf.  Dicturnuatre  de  geogr.  p.  1003.  TIaec 
Doctrinalis  editio  oumiuni  oificinae  eius  operum,  quae  qvideiu  ah  Jfairiio- 
Burgero  euumerata  sunt,  antiquissinnnn  est. 

32. 

Basileae,  sine  typographi  nomine,  a.  1486.  Doctrinale  cum 
expositione  [Liidovici  de  Guaschis].  74  foll.  s.  num.,  e.  sign, 
aij — miiiij,  typi  Goth.,  in  fol. 

'  Fol.  i":  Alexander  cnm  cömento  //.  Fol.  P  racat.  Fol.  2°  (c.  .^ign. 
nij):  Prefatio  /  Ifte  Jiber  dinidit  in  tres  libros  partiales.  In  quoi^  prTo 
alexäder  tractat  de  etymologia.  id  e:  de  //  etc.  (S)Cribere  clericulis  paro 
doctrinale  nouellis  /;  Quia  textus  est  planus:  non  indiget  explanatione. 
Sed  tu  ,p  forma  /  etc.  Fol.  73^".  Explicitus  eft  alcxander  grammaticus /, 
cum  breui  et  vtili  expofitione.  ImprefTus  Bafilee  Anno  /;  domin i  Millefimo 
quadringentefimo  octuagedmo  fexto.  //    Fol.  74  vacat. 

Monachii,  B.  Beg.  (dno  exenipl.) ;  Vindohonae,  B.  Caes.;  Dnsseldorpii, 
B.  Beg.;  Gottingae,  B.  Ufi.  (titulus  deest) ;  Bonnae,  B.  JJn.;  Stnttgardiae, 
B.  Heg.;  Carolsruliae,  B.  M.  Duc;  Argentinae,  B.  Un.;  Sele.stadii,  B.  Ur.; 
Araugiae,  B.  Prov.;  Augnstae  Trevirorum,  B.  Ur.;  Basileae,  B.  Un.; 
Oxoniae,  B.  Bodl.;  Weilhttrgi,  B.  Gym.;  llagae  Comitnui,  B.  Reg.  Cf.  Hain 
no.  747;  Panzer  I.  />.  l.'')8  no.  63;  TToltrop  IT.  no.  828. 

38. 
Venetiis,  Bernardinus  Benalius,  a.  1487,  d.  VII.  m.  Maii  (?). 
Doctrinale  cum  commento  Ludovici  de  Guaschis.    56  foll.  s.  num., 
c.  sign.  A — Hiiij,  typi  Goth.,  in  fol. 


boctrinalis  libri  typis  descripti  CDC^XV 

Fol.  i«:  Opus  Alexandri  gramniatioi  pro  enidilione  puero  //  runi 
utiliffimum  Incipit.  //  (S)Cribere  clericulis  paro  doctrinale  iiouellis.  /;  Qiiia 
textu's  eft  plaiius:  non  indiget  explanalione.  Sed  tarnen  pro  forma  feriian  // 
da  etc.  Fol.  27'':  (H)Ic  iubet  ordo  libri  iiocum  regimen  referari.  //  Fol.  37^': 
(P) Andere  prepofiii  per  uerfiis  fvllaba  qiiiq).  (sie)  ll.  Fol.  56'".  Alexandri 
grammatici  opus  interpretatum  a  viro  //  eriiditiffimo  grammatico  domino 
Ludo  //  uico  de  guafehis.  Impreirü  Vene  //  tijs.  per  Bernardinü  Benaliü 
bergomenfem.  An-  //  no  falutis,  M.CCCC  //  LXXXVij.  die  Vij  //  mefis  ma-  //  dij. 
(sie)  II  Regiftrum  //.  Seqviwtiir  in  3  siKäiis  2X13  et  11  lineae. 

Parisiis,  B.  Nat.;  liornfte,  B.  Cas.  Ah  Hainio  no.  750  not.  ex 
Panzero  III.  p.  255  no.  1097.  —  De  Bernardini  Benalii  ninltis  operihus 
tj/poffr.,  qi(ormn  pri}nmn  a.  1483  ronfertnm  est,  rf.  Ilain-Bnrger  p.  28  sq. 

34. 
Antverpiae,  Gerardus  Leeu,  a.  1487,  d.  XXV.  m.  lunii.    Doc- 

trinalis  textus  cum  sententiis  et  constriictionibiis.  112  foll.  s.  iiiim., 

e.  sign,  aij — fg  +  Ai — M.,,  typi  Groth.,  in  4^. 

Fol.  P' :  Textus  alexandri  cü  fentencijs  et  conftructionib^  //.  Sequitur 
icon  xyloyr.:  niac/ister  in  cathedra  st  ans,  ante  pedes  eins  5  discipuli. 
Fol.  l'>  racat.  Fol.  ,2«:  (8)  Gribere  //  clericulis  //  paro  doc-  //  trinale  no // 
uellis.  //  Fol.  55'".  Sequitur  hie  modo  //  fecüda  pars  alexandri  //  et  capitulü 
octauü  de  //  regimine  diotionü  //  Fol.  56" :  (H)  Ic  iul))  ordo  libri  //  etc. 
Fol.  74/".  Explicit  fecüda  pars  alexandri  //.  Fol.  74'>  vacat.  Fol.  75":  C  Tercia 
pars  Alexandri  i  capitulü  //  decimü  de  quantitatibus  fiUabarü  //  Fol.  112^: 
C  Et  fic  finitur  expofitio  doctrinalis  Alexä  //  dri  Impreffa  per  me  Gerardü 
Leeu  Ant-  //  werpie  mefis  lunij  die  vicefimaquinta  An  //  ni  incarnationis 
dni  noftri  M.cccc.LXXXVij.  Fol.  112''  icon  xijlogr.:  aedificimn  trihus  turribus 
ornatiim,  in  qnannn  media  aqnila,  ah  idraque  jmrte  exteriorum  vexillum  est. 

Gottin gae,  B.  Un.  Fditio  a  Cam2)hellio  no.  112  ex  exemplari  mntilo 
(foll.  1  et  112  desunt)  descripta  est.  Quam,  deinde  no.  113  Panzerum  I.  p.  7 
no.  23  et  Ilainiwn  no.  760  secatiis  notavit,  eadeui  est  editio.  Panzerus 
eniin.,  qui  exemplari  Gottingen.ti  nsas  e.'^t,  locam  incuria  praeteriit.  — 
Gerardus  Leonis  (Gheraert  van  Leeu)  iam  a.  1477  typographus  Änt- 
rerpiensis  occurrit.  A.  1478  prelum  transportavit  Goudam,  iihi  prinnis 
et  tisqtie  ad  a.  1484  soliis  novani  arteui  exercuit.  Hoc  anno  Antrerjnani 
revertit,  in  qua  nrhe  Theodoricus  Martini  et  Matthias  ran  der  Goes  iam 
consederant.  Cf.  Dictionnaire  de  geogr.  j).  78,  578  sq.,  et  Hain-}Jnrger 
p.  172—174.     Vide  et  iam  adnot.  nostr.  ad  nr.  103. 

35. 
Sine  loco  (Argentinae)  et  typographi  nomine,  a.  1487,  d.  III. 

Id.  Aug.     Pars  II.  cum  dictis  loannis  Synthis.     152  foll.  s.  num., 

c.  sign,  aij — tv,  typi  Goth.,  in  4°. 

Fol.  1":  Dicta  Sinthis  fuper  fe  //  cüda  parte  Alexandri.  //  Fol.  1'' 
racat.  Fol.  2^:  Incipit  glofa  fuper  fecunda // parte  doctrinalis  in  hoc  opuf // 
culü  diligenter  collecta  que  vt  fcolaribus  neceffaria  fic  etiam  in  //  forma- 
torib^  ac  inftructorib^  eoi;,  erit  vtilffima.  (sie)  Incipit  plog^  //    Fol.  152'': 


CLXXXVi  Bibliographia 


Finit  hie  glol'a   liip   IV'd'a  pto  magiltri  alexandri  p  lohanno)  /   lynUiis  col- 
k'ota.  iij  ydus  Aiigiii'li.     Anno  dni.  M.CCCC.LXXXVij.  /, 

Vi))dohoiHie,  B.  Caes.;  Basileue,  B.  Vn.;  Upsaliae,  B.  Un.;  Darm- 
aladii,  B.  M.  Dur.  f exejnphn'  m  fine  mviiluin].     Cf.   Hain.  no.  147 GH. 

86. 
Argentinao,  sino  tyi)ogTaphi  noiiiiiie,  a.  1487,  d.  V.  Kai.  Dec. 
Pars  1.   cum   dictis   loannis  Synthis.     186  foU.  s.  nuni.,   e.   sign, 
aij — ziiij  et  A — Biij,  typi  Gotli.,  in  -X^. 

Fol.  1'*:  Dicta  Sintbis  fuper  pri  ;  nia  parte  Alexandri.  /,  Fol.  B'  racat. 
Fol.  ;^«:  ( )  Iroa  expofitioneni  ;,  vocabuloi^  prime  partis  Alexandri  que- // 
riüir  etc.  Fol.  2'',  /.  7  7:  (  )  C'ribere  clerieiilis  paro  doetrlale  nouell' // 
Fol.  184''-.  Ex])licil  i'elieiler  expofitio  (sie)  exenii)lo>;  textiis  prime  ptis  /, 
alexandri  eil  equiuocationil>"  (ynonimis  2  verlib"  dralil)'' ;  ex  loanne  de  gar- 
landia  Grecifmo  Henrico  de  eolonia  //  Catholicon  (.svV>  Bracbilogo  :  ex  qjphi- 
rib^  alijs  antorib"  bre  /;  uiter  j  plane  eollectis  eü  diffieilio  textiiü  fentetijs  2 
nota  /  bilib^  Com  dicta  pftiani  2  loänis  lyntbis  oeni  diilicultate  //  2  otroiierfiä 
rel'eeätib^  diligeter  annexis.  /;  Anno  dni  M.CCCC.LXXXVij.  qnto  kl.'  deceb'. 
Argentine.  /     Foll.  IHT)  et  JS(>  cacant. 

DariH^tadii,  B.  M.  Ihtc.  (Jfofh.).     Ah  Jh/nn'o  not.  no.   14761. 


87. 


Norinibergae,  Fred.  Creusnc^r,  1487.  Doctrinale  cum  expo- 
sitione  [Ludovici  de  Guasehis].  162  foll.  s.  num.,  e.  sign,  aij — vv, 
typi  Goth.,  in  4«. 

Fol.  J":  Incii)it  AUexander  (.sie)  graniaticus  (.sie)  ii  cum  breui  et 
vtili  lOxpofieione.  /,  Fol.  J''  vif  rat.  Fol.  2"'.  Ifte  liber  diuidit  in  tres 
iilii'os  parliales  In  (pio^^  prTo  alex  ,/  ander  traetat  de  etymologia  etc.;  l.  1H\ 
(S)  Cribere  clericulis  j)aro  doctrinale  nouellis.  Intentio  Alexandri  /;  Quia 
text^  e  plan^:  nö.  Tdiget  explanatöe  1*5  /  etc.  ( cf.  nr.  14.  16.  17.  i^'. 
19.  20.  all.)  Fol.  (S'.V":  (H)  Ic  inbet  ordo  libri  vocü  regime  referari  //. 
Fol.  108'':  (P) Andere  propofiii  per  verfus  fyllaba  qneq)  !,.  Fol.  162":  Kx- 
plicitus  el't  alexander  grannnaticns  cn?n  bre  /  ui  2  vtili  expofitione.  Im- 
])refl'u.s  Nurmberge  p  Fredericuin  (  crenfner  Anno  domini  Millefimoqua- 
dringentefimo  octuagedmol'eptimo.  (.v'c)  /;     Fol.  162''  racat. 

l^o'i.nis,  B.  u\at.;  Vindohonae,  B.  Caes.;  Salishuryi,  B.  Coen.  Ah 
Haiti  10  no.  748  not.  ex  Panzero  II.  /j.  204  no.  174.  —  Fredericus  Crensner 
cum  Antonio  Koherc/er  (vide  tir.  108.  118.  Uli.  157.  169)  jirimU  prae- 
stanti.'i.finn.'^qae  typof/raphis  Norimhergensihu.'i  adnnmerandnFi  est.  Cf. 
Dictionnairr  de  (/eof/r.  p.  93S  et  llain-Barger  p.  84 — 86. 

88. 
riniae,   sine  typograplii  nomin(\  a.   1487.     Doctrinale  cum 

commenio   [Ludovici   d(^   (luaschis].      121    foll.   s.   num.,   c.   sign. 

aij — fiiij,  typi  Goth.,  in  fol. 

Fol.  /«:  Liber  trium  partiiun  magillri  /,  Alexandri  cü  eömento  per\i- 
tili  //.     Fol.  V":    Prefaiio  /    Ute  liber  diniditur  in  tres  libros  /'  partialcß  etc. 


l)octrinaHs  libri  typis  descripti  CLXXXVTI 


Fol.  12V':  Explicitus  el't  Alexander  gramma-  //  ticus  cum  breui  et  vtili 
expofitione  //  Impreirus  ^  Imae  Anno  döi  Alillefi  //  moqiiadringentefimooctua- 
geßmo-  //  feptimo.  (sie)  I! 

Motmchii,  B.  Reg.;  Londhni,  Mus.  Br.;  Medelicae,  B.  Coen.;  GotJiae, 
B.  Dtic;  Frihurffi  Brisg.,  B.  Un.;  Vwclohovne,  B.  Coeih  Sclwftnu  Cf. 
Hain.  no.  749. 

89. 

Daveiitriae,  Rieh.  PaffVoed,  sine  anno  (c.  a.  1487).  Partes  I.  II. 
cum  dictis  et  glosa  loannis  Synthen.  190  et  172  foll.  s.  num., 
c.  sign,  aij — riiij  et  aß — yiiij,  typi  Goth.,  in  4''. 

I.  Fol.  1^:  Dicta  prime  partis  Alexan  //  dri  loannis  Synthen  .*.  .*.  // 
Fol.  V  vacat.  Fol.  2^'.  (S)  Cribere  olericulis  paro  doctri  /,  nalc  nouelb's // 
etc.  Fol.  3<':  Incipit  Glofa  fup  prima  parte  doctrina  //  iis  Alexädri.  per 
loannem  Syntlien  Dana  /,  trie  extremo  labore  eollecta  q  fi  dib'geter  au  // 
fcultetur  nö  modo  iuuenib^  verüetiä  precep  /;  toribus  erit  nece/Taria.  // 
Fol.  177'':  F'iniüt  fup  prima  parte  doctrinalis  //  Alexädri  Venerabilis  loannis 
fyn  //  then  copulata  Dauätrie  fumma  di  //  ligetia  nouiter  emedata  2  im- 
])refra  /;  Per  me  Riebardü  Paffroed  In  pla  //  tea  epifeopi.  //  Fol.  178^': 
Tabula  vocabulorum  in  hoc  libro  cöten  ij  torum  etc.  Fol.  189'':  t^mc.  II 
Fol.  190  vacat. 

II.  Fol.  1  (titnlus)  vacat.  Fol.  i?":  Incipit  glofa  fuper  fecüda  parte  doc- 
trina //  Iis  T  hoc  opufculü  diliget''  collecta  que  vt  fclio  //  larib^  ncaria  lic 
ec  Tformatorib"  a<j  Tftructorib''  /;  eoruni  erit  vtiliffima  Incipit  j)logus  //. 
Fol.  171'':  Finitur  hie  Glofa  fuper  Secimda  parte  /;  Alagiftri  Alexandri  per 
lohannc)  Syn  //  this  collecta  ic.  i,     Fol.  172  vacat. 

Gottingae,  B.  Un.  (I.  IL) ;  Traiecti  ad  Eh.,  B.  Vn.  (IL).  Jlaec  editio 
illüin,  quam  infra  no.  45  descrihemus,  quae  quidetu  in  suhscriptione  L  et  IL 
partis  additanientuni  exliiheat  correctionem  et  enieiidationeui  indicans,  praeces- 
sisse  videtur.  Cf.  de  parte  L  Camphell  no.  117.  Pars  fL  Caurphellio  ignota  est. 

40. 
Daventriae,    in    platea    episeopi,    sine    typographi    nomine 

(Rieh.  PaflPraet)  et  anno  (1487).    Pars  II.  cum  regulis  et  exemplis. 

28  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — diiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1":  Secüda  pars  gräma  /  tices  i-egulis  i  exem  /,  plis  earüde 
cöpediofe  //  nouiter  collecta.  //  Fol.  1'':  Ordo  piitis  libri  eft  ifte.  //  etc.  Fol.  2^', 
l.  ;>:  ()Ic  iubet  ordo  libri  vocü  regime  referari.  //  Fol.  27^':  P]xplicit  Se- 
cunda  pars  /;  grammatices.  Fol.  27'':  ()  Otiun  facim"  vniuerßs  //  pns  h" 
noftn  fcd'e  ptis  grämatices  opufcnlü  vifuris  cm-  de  re  //  giminü  virib^  fcrip- 
ferim^  oTno  nihil  etc.;  suhscr.  l.  23:  Sub  äno  diii.  Millefimo  quadringetefimo  // 
octogeßmo  feptimo  circa  facram  quadragefimä.  De  quo  fit  bndictus  //  qui 
viuit  2  regnat  j^j  inlinita  fcroi;.  fcl'a  Amen  /,  Hec  ad  obtrectatoi^  ofu  /;  fione 
exarata  fufficiät.  //  C  Imprefl'a  eft  hec  Secüda  pars  //  grammatices  Dauentrie  In 
pla  //  tea  episcopi.  //    Fol.  28":  sequitur  alphahetum  Graecum.   Fol.  28^  vacat. 

Darmstadii,  B.  M.  Duc.  (Ilofb.)  Cf.  Camphell,  Suppl.  II L  no.  122<'.  - 
Iluius  syntacticae  partis  lihelH  auctorem  Älexandrum  Ilegium,  scholae 
Daventriensis  rectorem,  fuisse  ex  epistola   in  fl'^e  annexa  colligimus,  qua, 


CLXXXVni  ßil)liographia 


r^ictft  Hi'f/i'i  Unrcctua  in  modos  fiigtn'ficcnidi  (cf.  Reichlhu),  Joh.  Mur- 
ineJlins  p.  12  sq.)  controi^ersia  lila  rnter  modistas  qui  vocanfur  et  liumanistas 
iHota  e.st.  Kditiarietu  intpriim's  in  nsmn  ficholoe  Darenfriensis  destinatam 
fnisse  etiam  quae  ei  addita  .wnf  elementa  lin(jnae  Graecae,  rfrins  stttdinvi 
ihi  tum  coli  coeptmn  eH  (cf.  Beirlilinc/,  I.  r.  p.  10  i<q.)^  satia  deniom^trant.  — 
J)^  f//po(/rapho  cf.  nr.  ,25  et  of). 

41. 
Coloniae,  apud  Lyskirch,  sine  typographi  nomine  (Ulricus 
Zell)  et  anno  (c.  a.  1487).    Pars  I.  cum  glosa  [loannis  Synihen]. 
125  foll.  s.  num.,  v.  sign,  aiij — hiij  +  Ai — Hiij,  typi  Goth.,  in  8". 

Fol.  1":  Prima  pars  doctrinal'  /  Alexandri  cO  fentötiis  //  cü  nota- 
bilib^  et  cü  vo  =  //  cabuloi^  liicida  expöiie  /;  Fol.  ;?":  (  )  Irca  expofitionö  vo- 
rabulo>4  pri  '  mo  partis  Alexandri  Querit  /  etc.  Fol.  2^:  ()Cribere  clericiilis 
l)aro  do  ctrinale  nouellis  /  etc.  Fol.  125^:  Explicit  feliciter  expofitio  ex- 
ernploi^  textus  prime  /  partis  alexandri  cum  equinocationibus  fynoni ;  /,  niis  i 
veiTdms  drntialibns  ex  Joanne  de  garlan  //  dia.  Grecifmo.  Henrico  de  Co- 
lonia.  Clatholieon.  (sie)  /  Bracliilogo  2  ex  q)  pl'ibus  aliJK  autoribus  bre ;  // 
iiiter  et  plane  collectis  cum  (juorumcüq)  textuum  /  fententijs  et  notabili- 
bus  fcd'ni  dicla  Prifciani  et  /  loannis  fvntbis  omnem  difficultatem  2  contro  // 
nerfiam  refecantibus  diligenter  annexis.  /,  Seqnitttr  spatimn  vocunni  H  line(f- 
rinn;  deinde:  IinprefTum  in  fancta  Colonia  apud  Lijfkircli  / 

Upsaliae,  B.  Un.;  Mof/nntirte,  B.  Ur.  (titulns  dee-'<t).  Hainio  iynot. — 
Typographns  huius  et  quae  infra  no.  51  descrihetur  editionis  sine  nlla  ditbi- 
tatione  Ulriens  Zell  est  (cf.  nr.  90  et  109).  Qui,  Hanoviae  otins,  Gutenhergii 
ipsins,  vt  videfu)-,  discipulns  et  Moyuntiae  in  officina  Schoeft'evi  excultus,  iam 
a.  1404  Coloniae  con.'tederat  et  omniiwi  antiquae  illiu.^  celeberriniaeque  urhis 
t (jpoyraplioruurprinceps  nohilissiuiam  artium  pacis  nsqiie  adfineni  saec.  XV^ 
exercehat  (ipse  in  lihro  a.  1492  parato  Coloniae  Protocbaragmaticus  se  appel- 
lat). '  In  antiqnissimis  ofßcinae  suae  operihus  ah  a.  1466  ad  a.  1473  sese  cleri- 
cum  diocesis  Moguntinensis,  in  po.'^teriorihus  artis  impressoriae  magistrum 
desiynat.  Cf.  de  eo  Fnnen,  Kataloy  der  Incunabeln  KöMs;  Dictionnaire  de 
yeoyr.  p.  SS9  sq.;  Jlain-Bnryer  p.  367 — 369.  —  De  conmientatore  vide  nr.  36. 

42. 

Argentinae,  Mart.  Flach,  a.  1488,  d.  VIII.  m.  Mart.  Doctrinale 
cum  expositione  [Ludovici  de  Guaschis].  129  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
a2 — (js  (fol.  praecedens  sign,  est  cjc),  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  If.  Partes  Alexädri  /;  cum  coniento.  /;  Fol.  P>  vacat.  Fol.  2": 
Prefatio  /  Ifte  liber  diuidit  in  tres  libros  i)tiales.  In  (p^,  primo  Alexander 
tras//ctat  etc.  Fol.  129'".  Alexandri  grämaMci  opus  cü  breui  ac  vti- // li 
expofitöe  ImprefVu)  ArgetineperMar/,  tinum  Flacb  Anno  dfii.  M.cccc.LXXXViij. // 
die.  Viij.  mefis  marcij  finit  feliciter  ii. 

Monachii,  B.  Rey.;  Basileae,  B.  Un.  Cf.  Hain.  no.  751.  —  Martinus 
Flach,  Basileae  natas,  secundnni  Mentelinuin  et  Henr.  Fyyesteyn  clarissimus 
typoyraj/has  Aryentinensis  est.    De  operibns  eius  cf.  Jlain-Baryer  p.  99  .^qq. 


Doctriiialis  libii  lypis  descripti  CLXXXIX 


Veiietiis,  Guilelmus  de  Monte  Ferrato,  a.  1488,  d.  III.  m.  Febr. 
Doctrinale  cum  commento  [Ludovici  de  Guaschis].  98  foll. 
s.  num.,  c.  sign,  aj — na,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  i«:  Opus  Alexädri  grämatici  pro  eruditiöe  pueroi^.  //  Ille  Über 
diuiditur  T  tres  libros  ptiales:  (sie)  In  quonl  \m\o  Aleäder  (sie)  traclat 
de  //  etymologia  etc.;  l.  15:  (S)Cribere  clericulis  paro  //  doctrinale  no- 
uellis.  //  etc.  Mmgines  ßgiwis  xyloyr.  ornati  sunt.  Fol.  98'^:  C  Opus 
Alexandri  Grämatici  eruditiflinii  finit:  ImprelTum  Venetijs  diligetia  /,  2  iii- 
duftria.  Guilelmi  de  monte  ferrato  tridiuefe).  (sie)  M.CCCC.LXXXVni.  die  // 
tertia  Februarij.  Regnäte  optimo  pcipe  Auguftino.  Barbadico  /;.  Sequitiir 
hrevis  index;  deinde:  Laus  omnipotenti  deo.  // 

Neapoii,  B.  Borh.;  Itoinae,  B.  Vors.;  Farisiis,  B.  Muz.;  Vindohonae, 
B.  Caes.  (suhscriptio  Imius  exemplaris  coinplurihus  locis  nmtilata  recent. 
mann  jijff;vyy/i  accurafe  suppleta  est).  Hainio  ignot.  —  Guilelmus  de  Moiite 
Feirato  Tridinensis  cognoniine  'Aninia  ndci'  ah  a.  1486  ad  saec.  XVI. 
Venetiis  artetn  typo<jru2)hicam  exercehut.     Cf.  Ilain-Burger  p.  S31  sq. 

44. 
Antverpiae,  Gerardus  Leeu,  a.  1488,  ni.  Junii  d.  XVIII.    Doc- 

trinalis  textus  cum  sententiis  et  constructionibus.     S.  foll.  num., 

c.  sign.,  typi  Goth.,  in  4^. 

In  fine:  C  Ft  fic  fiiiitur  expolitio  doctrinalis  Alexä-  //  dri  Imprcüa  per 
inc  Gerardu)  Leeu  Ant-  //  werpie  niefis  Junij  die  deciinaoctaua  (sie)  An-  //  ni 
incarnationis  dni  noftri  M.CCCC.LXXXVüj. //  Ult.  fol.^:  icon  xgloyr.  (ef.  nr.  34). 

Cf.  Camphell  no.  115.  Fol.  1.  et  eomplura  alia  foll.  desunt  exemplaris 
quo  ille  vir  doctissimus  usus  est.  Certe  quidem  falso  opinatus  est  hac 
editione  glosam  loannis  Synthenii  contineri.  Cf.  editiones  Antverplenses 
no.  34  et  103.  —  De  tgpographo  viele  adnot.  ad  nr.  34. 

45. 
Daventriae,  Rieh.  Paffroed,  a.  1488,  d.  IX.  m.  Aug.    Partes 

I.   IL   cum   dictis    et   glosa  loannis   Synthen.      189   et    129   folL 

s.  num.,  c.  sign,  aij — ziiij  et  aij — qv,  typi  Goth.,  in  4^. 

I.  Fol.  1 " :  Dicta  prime  part  .  .  .  //  (pars  quaedani  folii  deest)  dri  lo- 
annis Synthen  //.  Fol.  i^  vacat.  Fol.  2^  (S)  Cribe'  clericul'  paro  doct'nale 
noueir  //  etc.  Fol.  177^:  FiniOt  fup  prima  parte  doctrinalis  //  Alexädri 
Venerabilis  loannis  fyn  //  then  copulata  Dauätrie  fumma  di  //  ligetia  no- 
uiter  emedata  et  cöpleta  //  impfla  Per  me  RichardO  Paffroed  //  Anno  diii 
M.CCCC.LXXXViij.  Nona  //  Augufti.  /,  Fol.  178"":  Tabula  vocabulorum  iu  (sie) 
hoc  libro  conten  //  torum  etc.    Fol.  189^  in  fine:  thXoc  il    Fol.  189^  vacat. 

IL  Fol.  i":  Incipit  Glofa  fup  fecüda  pte  doctrinalis  //  Fol.  129^:  Finit 
hie  Glofa  fuper  fecüda  parte  Ma  //  giftri  Alexandri  Per  loannem  Synthis 
col  //  lecta  et  nunc  in  optimam  formam  redacta  //  Impfla  Dauätriae  p  me 
Richardü  paffroed.  //    Fol.  129^  vacat. 

Cf.  Holtrop  I.  no.  276  et  Camphell  no.  116.  —  De  typographo  vide 
adnot.  ad  nr.  25. 


rXC  Bibliographia 


40. 
Argentinae,  Mart.  Flach,  a.  1488,  d.  I.  in.  Dec.     Doctrinale 

cum  expositioiie  [Liidovici  de  Guaschis].    180  foll.  s.  iiiim.,  c.  sign. 

a^ — q«,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  i«:  Partes  Alexädri  ciitii  comeiitu.  Fol.  1''  curat.  Fol.  2^: 
Prefatio  /  Ifte  Iil)er  diuidit  in  tres  libros  ptiales.  In  qi^  primo  xMexander 
tra-  /  etat  etc.  Fol.  129'^:  Alexädri  gräniatici  op'*  cü  breui  ac  vti-  //  li  ex- 
])oritr)e  IiiipreMu  Argetine  \)  Mar  /  tinü  Flaeli.  Anno  dni  M.CCCC.LXXXViii  // 
die  prima  inefis  Deeebris  fiiiit  feliciter.        Fol.  ISO  racat. 

Loiulhiii,  Mua.  Br.;  Vhidohonae,  B.  Caes.  Haec  editio  in  aola  sith- 
aeriptione  ah  illa,  quam  no.  42  descripsimus,  discrejHd.     Ilamio  iynot. 

47. 
Argentinae,  Mart.  Flach,  a.  1488.    Pars  1.  cum  glosa  [loannis 

vSynthen].     181  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aa— v^,  typi  Goth.,  in  4^\ 

Fol.  1^:  Prima  parC  doctrinalif  /;  Alexädri.  cum  feiitetijs  /,  cum  uo- 
tabilibus  et  cü  //  vocabuloru)  lueida  ex  //  poütüe  /  Fol.  P  cavat.  Fol.  2*^: 
(C)  Irca  expofitiöem  vo  /  cabulo^  etc,  (cf.  nr.  iJO).  Fol.  2^:  Pretatio  / 
Fol.  ISl^':  Expolitio  exeidoi;  textus  prime  partis  Alexan-  /,  dri  etc.,  ut 
no.  30;  l.  2  in  f.:  Imprefta  Argentine  p  Martinü  flacli  Anno  do  //  mini. 
M.CCCC.LXXXViii.      Pinit  feliciter  /;. 

Monackii,  B.  Hey.)  Medelicae,  B.  Coen.    Ah  Hainio  not.  no.  079. 

48. 
Lugduni,  loan.  de  Prato,  1488,  d.  ult.  m.  lan.     Doctrinale 

cum  glosa  Monachi  |Lombardi].    158  toll.  s.  num.,  c.  sign,  aiij — viij, 

typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  i":  Monachi  glola  vna  cum  textu  Alexandri.  /  Fol.  P'.  Ma- 
turini de  barda  Cubterranenfis  in  '  laiides  Alexandri  heroica  verfificatio.  / 
Fol.' 2^':  Ad  generofum  Guillermum  fratrem  vicecomitis  Po  //  lignaci:  etc. 
Fol.  3"'.  (S)Cribere  clericulis  paro  doctrinale  nouellis.  /  Fol.  85^:  (H)Ic 
iubet  ordo  libri  vocum  regimen  rel'erari /.  Fol.  109^:  (P)  Andere  propofui 
per  veebis  ('^icj  iyllaba  quecj3  /;  Quanta  lit  etc.  Fol.  153^:  B.  D.  //  Explicit 
lioc  opus  impreirum  Lugduni  /  per  lobannem  de  prato.  Anno  domini  / 
^r.CCCC.LXXXViij.  die  vltima  lanuarij.  ' 

Trcci.s,  B.  Ur.  Hainio  ignot.  Ä  Bni^f<ono  not.  p.  009.  Cf.  editio 
eiusdem  typo(/raphi  a.  1489  parata  no.  50.  —  Ioa)mea  de  Prato  aive  de 
Prati.s  (lean  Dnpre,  da  Pre)  anni.s  1481 — 1480  Parisiis  ideniquc  ah 
a.  1487  ad  a.  1495  Lm/diud  siui/fl  artcni  ti/i>o<iraidiicani  fac.titacit.  Cf. 
Hain-Bnrqcr  p.  93. 

49. 
Mediolani,  sine  typ()grai)hi  nomine,  a.  1488.    Doctrinale  cum 
expositione  Ludovici  de  ( Juaschis.  48  foll.  s.  mnn.,  c.  sign,  aij — giii, 
typi   Goth.,   in    l'ol. 

'I'if/fh/s  ih'csf.  F)t.  I":  i}\ü'.\  tel'tiis  (sie)  el't  plaiuis  nö  indiget  ex- 
planatioiH".    S3  lumen  pro  foi-ma  leruanda  in  ('(Mpientibus //  f/r.; /.  .V:  (  )  Cri- 


Doctrinalis  libri  lypis  desciipti  CXCI 

bere  elericulis  paro  doctri  //  nale  nouellis  /;  etc.  Fol.  25'^:  (H)Ic  iubet 
ordo  libri  iiocü  regime  referari  //  etc.  Fol.  33'^:  (P)  Andere  ppofui  p  iierfus 
nUaba  qiieq)  //  etr.  Fol.  48^,  1.  15:  Et  iic  finitur  expolilio  doctrinalis.  /;  cöpen- 
diofa  i  fuccinta  (sie)  Per  dominum  Magii'trunr  (.sie)  Ludouicum  de  gnafcbiö. 
artium  doctorem.  //  FINIS  //  Gramaticus  (sie)  li  uis  fieri  bonus  2  cito  totum  // 
Mo  lege  perlectum  pectore  conde  tuo  /,  ImpreQ'um  Mediolani.  anno  dfii 
M.CCCC.LXXXViij.    // 

Oxoniae,  B.  Bodl.     Hainio  i<jnoi. 

50. 
Venetiis,  Bernardinus  Benalius,  a.  1488.  Doctrinale  cum  expo- 
sitione  [Ludovici  de  Guaschis].    03  foll.  s.  nuiii.j  c.  sign.  Aij — kg, 
typi  Goth.,  in  fol. 

Fol.  1  (titulii^)  vaeat.  Fol.  2"^:  Opus  alexandri  grämatici  pro  eru- 
ditione  pucrorum  (sie)  Incipit.  /'  Il'te  liber  diuiditur  in  tres  libros  par- 
tiales:  In  quorü  prinio  Alexäder  tractat  de  etymologia  //  ete.  (S)cribe 
elericulis  paro  doctrlale  nouellis  //  Quia  textus  est  planus  nö  indiget  ex- 
planatione.  Sed  tarne  //  etc.  Fol.  62'^:  Explicitus  eft  alexander  grammaticus  // 
CU3  breui  2  vtili  expofitione.  Anno  domi  //  ni  Millefnno  quadringente  //  limo 
octuagefimo  //  octauo.  //  Laus  onmipotenti  deo.  //  Fol.  63^^'.  Venetiis  per 
Bernardinum  benalium  //  Registrum.  //  Sequitur  brevis  index.    Fol.  03^  caeat. 

Neapoli,  B.  Borh.;  Berolini,  B.  Eef/.  Hainio  if/not.  —  De  ft/pof/rapho 
vide  adnot.  ad  nr.  33. 

51. 

Coloniae,  apud  Lyskirchen,  sine  typographi  nomine  (Ulricus 

Zell),  a.  1488.  Partes  l.  II.  cum  glosa  notabili.  2  foll.  s.  nUm. 
4-  Fol.  II— CXXXIV  et  107  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aiij — fiij  et 
ai — oiij,  typi  Goth.,  in  8^. 

I.  Fol.  P''.  Glola  pme  parf  alexä  //  dri  cum  nöbilibus  et  ar-  /  gu- 
mentis  quibul'dam.  //  Nota  q,  hec  glofa  puula  denuo  Implla:  melius  el't 
diftincta  q)  prius.  //  Quia  additus  el't  numerus  tblioi^  ete.  Fol.  P:  (jAnq) 
puulis  vt  lac  potü  dedi  vobis :  //  Fol.  6>"  (Fol.  ii):  (  )  Cribere  elericulis  paro  //  ete. 
Fol.  135'^  (Fol.  CXXXiiij):   Apud  lijl'kircben.  //     Fol.  135''  vaeat. 

II.  Fol.  P^  (e.  sign,  aj):  ()Mnis  homo  naturaliter  fcire  defide  =  //  rat. 
ete.  Fol.  107^^:  Explicit  Icd'a  pars  alexandri  cu)  expöne  putili  cu)  que- 
rtiüculis  l  argu  /,  mentis  iäiam  confuetis:  pro  intellectu  textus  tarn  ma- 
ioribus  q)  minori  //  bus  nouellis  elericulis  Iinnme  nccärijs  (sie)  Per  veneräduni 
vii^  artium  nia  /;  giftrum  ac  l'acre  theologie  baecalariu)  formatuj  laboriofe 
änexis.  Anno  //  dfii  M.CCCC.LXXXViij.  die  tertio  menfis  decembris  //.  Sequilar 
sjjütiuin  vacimm2  fere  linear  am;  deinde:  In  Colonia  •:•  //  Fol.  107''  (titulus)  : 
Secüda  pars  alexädri  /,  cum  expöne  notabili  /;  (In  quibasdain  exemplarihus 
hie  titulus  suo  loeo  positus  est;  in  fifie  sequitur  foliwn  vaeuuui  [fol.  108] ). 

Guelferhtjti,  B.  Due.;  Oeniponti,  B.  Un.;  Moguntiae,  B.  Ur.;  Her- 
hipoli,  B.  Un.;  Halberstadvi,  B.  Gyrn.  Cath.;  Monastervi,  B.  Faul.  (I.  II.); 
Monaehii,  B.  Reg.;  Gottingae,  B.  Un.;  Darnistadii,  B.  M.  Due.  [Hofb.J  (II.). 
Cf.  de  pai-te  I.  Ihdn  no.  677 ;  pars  H.  Hainio  ignota  est.  —  llaee  editio 


CXCII  Bibliogiapliia 


r/dtfs  qtddeni  para  I.  in  eadein  ofßrUia  puah  ante  exacripta  (vide  nr.  41) 
iinpriinia  ex  dictis  loamiis  Syntlieii  confeeta  est  (cf.  nr.  30),  urchetypa 
diiiiUjatiasunue  illiiis  et  postea  hiunanistarum  quos  vocant  msectationihus 
dilfaniatissiniue  ylosae  notahilis  est.  Typoyraphtini  Ulrictini  Zell  fuisse 
(de  quo  vide  adn.  ad  nr.  41)  pro  certo  haheri  pote-^t.     Cf.  nr.  109. 

o2. 
Sine  lüco,  typogr.  noin.  et  anno  (Daventriae,  Rieh.  Paffraet) 

c.  a.  1488).   Pars  IL  cum  glosa  loannis  Synthis.    158  foll.  s.  num., 

e.  sign,  aij — viiij,  typi  Goth.     In  4^ 

Fol.  i":  Incipit  Glol'a  fuper  Secüda  parte  Magiftii  //  Alexandri  per 
loliaiiiiö  Synthis  collecta.  //  Fol.  P  vacat.  Fol.  2^:  Incipit  Glola  fup  fcd'a  parte 
doctrinalis  in  lioc  ,:  opufculü  diligent  collecta.  q  vt  fcholarib^  ncaria  (sie) 
iic  /;  etiä  införtorib'-'  ac  inftructorib'-^  eorü  erit  vtiliffima  //.  Fol.  158^:  Finitur 
liic  Glofa  fuper  Secunda  parte  //  Magiftri  Alexandri  per  lohanne  Syn  //  tliis 
Collecta  /;. 

Giessae,  B.  Un.;  Guelferhijtijti,  B.  Dac.  llainio  iynot.  —  Typi  qui- 
dent,  qiiantuni  nos  iiidicare  possiinus,  liichardi  Foffraet  Dacentriensis  sunt. 

58. 
Cüloniae,  Henr.  Quentell  circa  summum,   a.  1489.     Partes 

1. — IV.  cum  glosa  notabili.    124  et  137  et  50  foll.  s.  num.,  c.  sign. 

A — H  et  a — ee  et  Aij — giij^  typi  Goth.,  in  4®. 

I.  Fol.  i":  Prima  Pars  doctrinalis  /;  Alexandri  cü  feutetiis  no  //  ta- 
bill)^  i  vocabuloi;  luoi  ',  da  expolitione  nönuUis  /,  cj)  aiiexis  argumetis  // 
Fol.  F  cacat.  Fol.  124^'.  Expolitio  exemploi;  textus  pnic  partis  Alexandri. 
equi  /i  uocoT^  etc.  explicit  feliciter  Iniprell'uni  in  felici  Colonia  circa  funnnü. 
Anno   //   falutis  M.CCCC.LXXXlX.  xix.  Kalendas  Februarij.   //  Fol.  124^  vacat. 

II.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecunde  //  partis  alexädri  cü  inter  //  linia- 
lib'''.  expolitionibus  //  textus  eiufdeni  in  planiffimis  fententijs  fubiun  //  ctis 
])erpulcre  ordinatis  queltionibus  atq)  ar  /;  gunientis  cum  replicis  contra 
corundeni  folu  //  tiöes.  oTb''  qui  fcire  deliderant  füme  necelfaria.  //  Fol.  137^: 
Explicit  feliciter  fecunda  pars  Alexandri.  cum  glolis  ji  metroi;,  interlinialib' 
etc.;  l.  3  171  f:  Imprelfum  in  fancta  ciuitate  Colonienli.  per  Henricü  //  Quen- 
tell. circa  funnnü.  Anno  incarnationis  dominice  //  M.CCCCC.LXXXIX  octauo 
Kalendas  Martij.  /, 

III.  IV.  Fol.  i'*:  Tercia  i  (juarta  par  /,  tes  doctrinalis  Alexä  //  dri 
cu)  notabili  com  /  mento.  /  Fol.  1''  cacat.  Fol.  ^":  (M)  Eliora  funt 
vbera  tua  vino  fragrantia  vngentis  opti  //  mis  etc-  Fol.  50<^:  Alexandri 
grämatici  opus  cü  breui  ac  vti  //  li  expöne  lnq)reIVum  Colonie  Anno  gre  // 
M.CCCC.LXXXlX.    VJ.    die  marcij  Unit  felicit  -,    Fol.  50''  vacat. 

Aayitstae  Vindelic.  B.  Frov.  ( L—lll.) ;  l^inariae,  B.  Dac.  (1.  111.) ; 
Hannoverae,  B.  Hey.;  Doneschinyae,  B.  Frinc.  (F) ;  Oeniponti,  B.  Un.  (II) ; 
Gottinyae,  B.  Un.;  Halberstadii,  B.  Cath.;  Motiac/tii,  B.  Hey.  (III.).  Cf. 
Hain  no.  080,  09i)  (sola  adnot.),  733. 

llenricKs  Qnodell,  qui  ah  a.  c.  1479  ad  a.  1502  (vide  nr.  171) 
Coloniae  novain   artein   profes.siis  est,  celeherriinis  Gernianiae  tyjjoyraphis 


Dociiiimlis  libri  typis  descripti  CXCIll 

adnwnarari  debef.  Inmmierahilia  fere  opera  ex  ofßcina  QucrdelUana  pro- 
dicrunt.  Quid?  qitod  iam  sola  enuiiiercdio,  atqiie  ea  quidein  cerlc  ujl- 
perfeclissima,  quam  apiid  Hahnmii  Burgeriun  nirentcs,  qtiatuor  jiuyinui^ 
iniplet  (p.  254—258).  Qiicnn  su2)ra  descripsimus,  Doctrinalis  editio  plu- 
rimariini  ah  Henrico  QiierdeU  eitisque  fHiis  parataruni  prima  est. 

54. 
Norimbergae,  Georg.  Stöchs  de  Sulzbach,  a.  1489.     Doctri- 

nale  cum  expositione  [Ludovici  de  Guaschis].     130  foll.  s.  nuni., 

c.  sign,  a^j — qg,  typi  Goth.,  in  4'\ 

Fol.  1^:  Alexandri  oes  partes  cum  textuali  //  et  plana  expolitöe  nun 
in  fluida.  vt  //  plereq).  fed  folida  firnia  i  italica  ba  //  piro  impfFe.  Nuren- 
berge  p  leori-  //  um  Stöchs  de  Sulczpacb.  //  Fol.  P  vacat.  Fol.  2^:  Pre- 
fatio  //  Ifte  über  diuidit  in  tres  libros  partiales.  In  t[Uorü  primo  Alexan  ;  // 
der  tractat  de  etliimologia  etc.;  l.  15.:  (S)Cribere  clericuT  pa-  //  ro  doctnale 
noueir  //  Quia  textus  est  planus  non  in  //  diget  explanatiöe.  Sed  tn  pro  // 
forma  feruäda  in  fequentibus  //  Sic  cöftnie.  etr.  Fol.  65":  (H  j  Ic  iubet 
ordo  libri  //  voeü  regime  rferari  //  etc.  Fol.  85^^:  (P)  Andere  ^ppofui  per 
¥fus  fyllaba  queq).  //  Fol.l2V^:  Alexandri  grammatici  opus  cum  breui  ac 
vtili  ex-  //  pofitöne  Impirum  Nuremberge  per  Georgium  //  Stöchs  de  Sulcz- 
pach  Anno  dni  M.CCCC.LXXMX.  //  VII.  kal.'  raenfis  Aprilis  finit  feliciter.  // 
Fol.  130  vacat. 

Cassellis  ad  Fiild.,  B.  Gideonis  Voyt;  Fiicnujae,  D.  In.  Ab  Uainio 
not.  ex  Panzero  II.  p.  207  no.  189.  —  Geor(jiiis  Stöchs  sive  Stucks  vel  Stücks 
civis  Norimbergensis  inde  ab  a.  c.  1484  tisqne  in  .s-aec.  XVI.  artem  stiam 
professKS  est.     Cf.  Ilahi- Bürge)'  p.  318. 

55. 
Rutlingae,  Mich.  Grylf,  a.  1489.    Pars  II.  cum  dictis  loannis 

Synthis.     104  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Niij,  typi  Goth.,  in  4*^. 

Fol.  1":  Dicta  ünthis  fuper  fe  //  cunda  parte  alexandri.  //  Fol.  P: 
Incipit  glofa  fuper  fcd'a  par  //  te  doctrinal'  in  hoc  opufculO  diligent  col- 
lecta  q  ut  fcolarib'  nctn'a  fic  //  etiä  informatorib'  ac  inftructorib'  eoi>  erit 
vtiliirima.  Incipit  .plog^  //  Fol.  104^^:  C  Finitur  hie  glofa  fup  fcd'a  pte 
magiftri  //  alexandri  Imprella  per  Michahele  gry  //  il'en  Ciue  Riitlingenfem 
Sexta  feria  p^  //  palmarun).  anno  diii.  M.CCCC.LXXXIX.  De  //  quo  fit  benedic- 
tus  in  fecula  i\MEN.  //    Fol.  104^  vacat. 

Salisburgi,  B.  Coen.;  Äiigustae  Vindelic,  B.  Fror.;  Cracociae,  B.  Un. 
Cf.  Hain.  no.  14764.  —  Michael  Gregff'  sive  GrgfJ'  a.  1486—1406  Rutlingae 
artem  tgpogr.  exercebat.  Fodem  tempore  alter  ibi  e)'at  typographas,  loannes 
Otmar  sive  Omar  (vide  nr.  08).     Cf.  Ilain-Barger  p.  120  et  210  sq. 

56. 
Lugdun i,  loannes  de  Prato,  a.  1489,  d.  XV.  m.  Aug.     Doc- 

trinale  cimi  glosa  Monachi  [Lombardi].  152  foll.  s.  num.,  c.  sign, 
aij — viij,  typi  Goth.,  in  4^^. 

Fol.  1":  Monachi  glofa  una  //  cum  textu  Alexandri.  //  Fol.  V':  Ma- 
turini de  barda  fubterranensis  in  //  laudes  Alexandri  etc.     Fol.  2^:  Ad  ge- 

Houuuiruta  Geriuaniae  Paedajrogica  XXI  XUi 


CXCIV  Bibliogiaphia 


iiorofuiii  Guillerniuin  fratrem  viceconiitisPo/,  lignaci:  etc.  Fol.  5«:  (S)Cribere 
clericulis  paro  doclrinale  nouellis.  /  Fol.  8i^:  (H)Ic  iubot  ordo  libri  vocuin 
reginieii  referari  //.  Fol.  108^':  (P) Andere  ])iopofui  per  verfus  fyllaba 
queq)  /.  Fol.  151^:  I).  B.  //  Explicit  hoc  opus  inipreirum  Lugdiuii  /,  per 
lohannem  de  prato.  Anno  domini  //  M.CCCCXXXXIX.  die  XV.  Augui'ti.  // 
Fol.  152  vucat. 

Vesontione,  B.  Ur.  llainio  ujuof.;  not.  a  Buissono  p.  669.  —  De 
tijpoyraplio  cf.  irr.  48. 

57. 

Parisiis,  Petrus  Level,  a.  1489,  d.  ult.  in.  Aug.     Doctriiiale 

cum  glosa  Monachi  [Lombardi].     In  fol. 

Fol.  1^^:  Glofa  Monachi  una  cum  textu  Alexandri.  Fol.P:  Maturini 
de  Barda  Subterranenfis  in  laudes  Alexandri  heroica  verfificatio.  In  fine: 
Opus  hoc  haud  inutile  juvenibus  exaratum  parifius  magna  vigilantia  per 
Petrum  Levet  finit  l'eliciter.  anno  domini  M.CCCC.LXXXIX.  ultima  Augui'ti. 

Ab  Hainio  no.  768  nof.  ex  Fanzero  IL  p.  291  no.  158,  qui  quidem 
Maittairiiim  p.  511  no.  1  secnius  est.  —  Petrus  Levet  a.  1486  Parisiis 
preltün  instituerat.    De  operibns  eitts  ef.  Hain-Burger  p.  175  sq. 

58. 
Daventriae,  lacobus  de  Breda,  a.  1489,  in  profesto  omniuni 

Sanctoruni.    Pars  IL  cum  glosa  loannis  Synthen.    114  foll.  s.  num., 

c.  sign,  aij — riiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1":  Glofa  loänis  Sinthe  //  fuper  Secunda  parte  Ale  //  xandri  bene 
cmendata. //  Fol.  2^:  Incipit  Glosa  etc.  Fol.  5^  /.  17.:  Sequitur  textus  // 
Hie  iubet  ordo  libri  vocum  regimen  referari.  //  Fol.  114"^:  Finit  hie  Glofa 
fup  feeunda  parte  Magiftri  Alex  //  andri  p  loannem  Synthis  coUecta  2  nOc 
in  optima  for  //  mam  redacta.  ImprefTa  dauentrie  iuxta  fcholas  p  me  // 
lacobum  de  Breda.  Anno  dni  M.CCCC.LXXXIX.  In  profe  //  fto  omnium  fanc- 
torum.  //    Fol.  114'^  vucat. 

Upsaliaey  B.  Un.  Cf.  Camphell  no.  128,  qid  quidem  Ilainimn  no. 
14765  sccutus  libriun  146  foliorHin  esse  falso  indicavit.  —  Ilaec  editio 
est  antiquissinia  omnium,  quas  lacobus  de  Breda,  alter  typoyraphns  Da- 
ventrieiisis,  paravit.  Is  prehtm  ibi  constituerat  a.  1485.  Vide  Camp- 
bellium  no.  800  et  Hainium-Bnrgerum  p.  48  sq. 

59. 
Argentinae,  Marl.  Flach,  a.  1490,  m.  Febr.  et  Marl.    Partes 

I. — IV.,  quarum  pars  1.  ignota  est,   cum  glosa  notabili.     130  et 

52  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aa — Vr,  et  a^ — g4,  typi  Goth.,  in  4^ 

II.  Fol.  P':  Glofa  notabilis  fecun  //  de  partis  Alexädri:  cü  interlinearib" 
expofilönibus  //  textus  eiufde  in  planiffimis  fentetijs  fubiüctis  ppul  =  //  cre 
ordinatis  ([ueftionib^  at(j3  argumentis  :  cum  re  ;  /,  plicis  contra  eorunde  fo- 
lutönes.  Omnibus  qui  fcire  //  defiderant  fumme  necelTaria.  //  Fol.  P  vacat. 
Fol.  2«:  Prefatio.  //  (  )Utirri  et  mel  omedet  //  puer  etc.  Fol.  ISO^^:  Finit 
feliciter  opufeulü  fcd'e  partis  Alexädri.  cum  glofis  me  //  troij  interlinearib'^. 
planiflimiA])  eorüde  fubiüctis  fentetijs.  //  etc.,  l,  2.  in  f.:  Impüum  ja  famofa 


Doctriiialis  libri  typis  doscripti  CXCV 

ciuitate  Argentineß.  p  Martinü  flach  //  Anno  incarnatöis  dnice.  M.CCCC.XC. 
ipa  die  Agathe  vn-gTs.  //     Fol.  130^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  1^:  Tercia  et  qrta  partes  //  doctrmalis  Alexandri  //  cü 
notabih  cömento.  //  Fol.  1^  vacat.  Fol.  ^«:  Prefatio  //  (m)Eliora  funt 
vbera  tua  //  etc.  Fol.  52^:  Alexandri  grämatici  opus  cü  breui  ac  vtili 
expo  i  II  fitöe  Inipreirurn  Argentine  per  Martinü  flach :  //  Anno  gratie  Mille- 
fimo  qiiadringentefimo  nona  //  gefimo  prid.'  kal.'  Martij  finit  feliciter  //. 
Fol.  52f>  vacat. 

Monachn,  B.  Key.;  Medelicae,  B.  Coen.;  Salishiir(ji,  B.  Coen.  (IL); 
Carolsruhae,  B.  M.  Duc;  Df^esdae,  B.  Reg.  (III.).    Cf.  Hain  no.  701  et  734. 

60. 
Argentinae,  Mart.  Flach,  a.  1490,  d.  XIV.  Kai.  Aug.    Pars  I. 

cum   glosa   notabili.      143    foll.    s.    num.,    c.    sign,    aa — Vg,    typi 

Goth.,  in  4^ 

Fol.  1«:  Glofa  notabilis  prime  //  partis  Alexandri  :  cü  interlinearibus 
expolitönibiis  //  textus  eiufdem  in  planifßmis  fententijs  :  cum  voca  -  ii  buloi;, 
lucida  expofitöe  :  fubiüctis  perpulcre  ordina  s  //  tis  queftionibus  atq)  argu- 
metis.  cü  replicis  contra  //  eorüdem  folutönes.  oiTiib^  q  fcire  d'fiderant 
furnme  //  necelTaria.  //  Fol.  P  vacat.  Fol.  2^''.  Prologus  in  alexandrü  // 
(t)Anquä  paruulis  vt  lac  //  potü  dedi  vobis  etc.  Fol.  143^:  Expofitio  ex- 
emplorum  textus  prime  //  partis  Alexandri  etc.;  l.  2.  inf.:  Impreirum  in 
Argentina  per  Martinum  Flach  //  Anno  falutis.  M.CCCC.XC:  Xiiij.  kal.'  Augui'ti.  // 
Fol.  143'^  vacat. 

Darmstadii,  B.  M.  Diic;  Medelicae,  B.  Coen.;  Salishurgi,  B.  Coen.; 
Carolsruhae,  B.  M.  Duc;  Erlangae,  B.  Un.;  Cracoviae,  B.  Un.    Ilainio  i(jnot. 

61. 
Rutlingae,  sine  typographi  nomine  (Mich.  Greyff),  a.  1490. 

Partes  I.  II.  cum  glosa  notabili.    124  et  118  foll.  s.  num.,  c.  sign. 

Aij — Siiij  et  AijY^/<:^ — oiij  (pro  püjj,  typi  Goth.,  in  A^. 

I.  Fol.  P'^:  Prima  pars  doctrinalis  //  Alexädri  cum  fentctiis  no // ta- 
bilib^  et  vocabulo^  luci  //  da  expofitione  nönullisq)  //  annexis  argumentis  /,'. 
Fol.  P  vacat.  Fol.  2^:  (  )  Anq)  paruulis  vt  lac  potum  dedi  vobis  in // quit 
Paulus  etc.  Fol.  3^:  (  )  Cribere  clericulis  //  lis  (sie)  paro  doctrinale  nouellis  // 
Fol.  124^:  Expofitio  exemplo^  textus  pme  ptis  alexanchi.  equiuo  ^ /;  cot>^  etc., 
l.  ult.:  explicit  feliciter.    Fol.  124^  vacat. 

II.  Fol.  P:  Glofa  notabilis  fecüde  //  partis  alexädri  cü  inter  //  lini- 
arib^  expofitiöibus  //  textus  eiufdem.  planifßmis  fentetijs  fubiü  //  ctis  per- 
pulcre ordinatis  qftionibus  atq)  ar  //  gumetis  cum  replicis  otra  eorunde 
folutio  //  nes.  oTbus  q  fcire  defiderät  füme  necelTaria  //.  Fol.  P:  (  )  Utirü 
et  mel  comed)  //  puer  etc.  Fol.  4«,  h  5.:  (  )Ic  iubet  ordo  libri  //  vocum 
regimen  referari.  //  Fol.  118^'^:  Explicit  felicit  fcd'a  ps  Alexädri.  cü  glofis 
metroif  interli  ;  //  nialib^  etc.;  l.  ult.:  ImprelTum  in  Rutlingen  Anno  dni. 
M.CCCC.LXXXX.  //    Fol.  118^  vacat. 

Frihurgi  Brisg.,  B.  Un.;  Monachii,  B.  lieg.;  Salishurgi,  B.  Coen. 
Cf.  Hain  no.  672  et  700.     Partes  I.  et  II.  sine  dubio   una  einissae  sunt. 

XIII* 


CXCVI 


Bibliographia 


()2. 
Parisiis,    Petrus    Level,    a.    1490.      Doctrinale    cum    glosa 

Monachi  [Lombardi].     184  l'oll.,  c.  sigu.  aij — ziiij,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  P':  Glol'a  moiiaelii  I'upcM-  /;  doctrinale  Alexandri.  /  Sequitur  in- 
üujiic  tijpoyruphi.  Fol.  1'^:  Maturini  de  Barda  fubterranenüs  //  in  laudes 
alexandri  heroica  verfifieatio.  //  In  /ine:  D.  B.  //  Dogmata  qui  primc  glifeis 
eallere  parentis:  /  Me  lege:  peileetü  peetore  conde  tiio.  //  Codicibus  pro- 
perando  tuis  me  iunge:  iuvabit.  /  Optima  li  noris  tu  doeinnenla  niea.  // 
Clarus  li  papia&  et  ealbolieon  tibi  defint:  //  Quo  petis  introrl'um  lignilicata 
feies.  //  Non  ego  Iinn  niactus:  tanien  aulim  dieerc:  nie  qui  //  Enierit:  es 
lUiidujn  non  petet  ipfe  fuum.  ;,  Nam  nie  dictauit  multis  niaturius  auctor  // 
Squalida  delinians  tractus  aniore  niei.  //  Inferius:  Opus  hoc:  band  inutile 
iuuenibus  /,  Kxaratü  Farilius  magna  vigilä  :  /,  tia  per  Petruni  Leuet  finit 
l'eliciter.  //  Anno  dni  M.CCCC.XC.  Vieefi  ■  ii  nia  quarta  die  Menüs  maii.  // 

TreciSf  B.  Ur.  Hainio  iynot.;  )iot.  u  Ihdssoiio  p.  669.  De  ti/poyrapJio 
rf.  (((bwf.  ad  nr.  57. 

08. 

Daventriae,  lac.  de  Breda,  a.  1490,  d.  XXII.  m.  Oct.    Partes 

in.   iV.    cum    commentü.      34  füll.    s.   num.,    c.   sign,   aiij — eiij, 
typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  i":  Tercia  et  qrta  pars  alex  //  andri  cü  optinio  oniento  //.  Fol.  P 
varut.  Fol.  ^":  C  //  Tercia  pars  Alexandri,  i  Capitulfi  decinmm  de  quan- 
titatil)us  fyllabai^  //.  Fol.  o'-i«:  Cl'^t  lic  finitur  expolitio  doctrinalis  Alexandri. 
Im  //  prelFa  dauantrie  xxn.  menfis  Octobris  Per  mc  la-  //  cobum  de  breda. 
Anno  incarnationis  diiicc  Milleli-  //  mo  quadringentefimo  Nonagefinio  //. 
Fol.  3P  vucat. 

Cf.  Caiiiphell  no.  130. 

04. 

Coloniae,  Henr.  Quentell,  a.  1490,  pridie  Id.  Dec.     Pars  II. 

cum   glosa    notabili.      124  foll.   s.   num.,    c.    sign,   aij — siij,    typi 
Goth.,  in  4". 

Fol.  J":  Olofa  notabilis  fecun  //  de  partis  Alexandri  cum  //  inter- 
linialib'  ex[)ontionibus  textus  eiufdem  in  planiffi  /  inis  fententijs.  fubiunctis 
perpulcbre  ordinatis  ([uelli  /,  onibus  atq)  argumentis  cum  replicis  contra 
eorundc)  //  folutioncs.  omnib'  (qui  fcire  deliderant)  fumnie  necef  //  farijs. 
nouilfime  diligenter  correctis.  cum  additis  in  lo // eis  in  quibus  neccllarium 
j)ro  iuuenib'  eile  videbatur  //  Que  jam  de  nouo  iinprella  el't  cum  multis 
arguinetis  et  replicis  pri // us  non  additis:  vt  prima  facie  videri  poteft  circa 
illos  textus  jUult  //  inträlitio]  et  |Sepe  vocäs  verbum]  cum  reliquis  //. 
Fol.  1'^:  Glol'a  notabilis  /;  (  )am  pulcbra  ta  ;  //  bernacula  tua  iacob  2  tentoria 
tua  ifrael:  etc.  Fol.  J24(^:  Impreda  in  fancta  ciuitate  Coloniefi  per  // 
Henricü  Quentell  circa  fununfi.  Anno  incarnationis  dominice.  M  //  CCCC.XC. 
Pridie  ydus  Decombris  //.    Fol.  124'^  vacat. 

Coloniae,  B.  Ur.  (B.  Gym.  ad  Marc);  Frlanf/ae,  tf.  Fn.;  Carohriihae, 
JJ.  M.  Duo.     Jfainio  ifpiof. 


I 


Doctrinalis  libri  typis  desciipti  CXCVÜ 

05. 
Coloniae,  Henr.  Quentell,  a.  1490,  pridie  Kai.  lan.     Pars  II. 
ciiin   glosa   notabili.      ]8()  folj.   s.   niiui.,    c.   sign,   aiij— siij,    typi 
Goth.,  in  4^ 

Fol.  i«:  Glofa  notabilis  foeundo  /  partis  Aloxädri  cfi  iiitcr  //  linialib^ 
expofitionibiis  //  toxtus  f^iiifdom  in  plaiiinhiiis  feiitentijs.  fubiunotis  p//pul(^bio 
ordinatis  qiieftionilms  atq)  arginnentis  cvi)  //  replicis  contra  oonindom  Td- 
Intiones.  omnibus  qui  //  fcire  defiderant  fnnnne  necofFarijs.  //  Fol.  P". 
(s)Atis  debiti  deeoris  //  efe.  Fol.  5'>:  (  )  Ic  iiibet  ordo  //  etc.  Fol.  l'iG": 
]^]xplicit  folieiter  feciuida  pars  Alexandra  cum  glofis  nie  //  troi;  intoj- 
linealib.'  de;  l.  .3.  hif.'.  Impreirii)  in  fancta  ciuitate  C-olonienfi.  per  Henricum  // 
Quentell.  circa  fammü.  Anno  falutis  M.CCCC.XC.  pridie  //  Kalendas  lanuarij,  // 
Fol.  136^  vacat. 

Monachii,  B.  lieg.;  Vhuiriae,  B.  Duc;  DoH^schwgae,  B.  Prhic.  Cf. 
Hain  no.  702. 

00. 

Sine  loco,  typogr.  nom.  et  anno  (Parisiis  c.  a.  1490).  Doe- 
trinale  cum  glosa  Foeaudi  Monieri.  122  foll.  s.  niini.,  c.  si,2^n. 
a2 — X4,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  1^:  DOctrinale  Alexandri  de  villa  //  dei  cum  glofa  Foeaudi 
Mo ;  /;  nieri  et  additiöibus  mugiftri  /;  loannis  Bernier  receter  adiect*  una  //  cum 
quotationibus  in  margine  appo // fitis:  vt  etiam  legetibus  prinn's  inluis// 
tionibus  contenta  pateant.  //  Fol.  P:  FOcaudi  monieri  T  magiftri  Alexandri  // 
de  Villa  dei  laudes  Carmen  eliacum.  (f^ir)  11  Sequitutity  IS  flifiiicha. 
Fol.  2^:  C  Foeaudi  monieri  in  Alexandri  te  /;  nuiCüma  puerilifq)  inter- 
pretatio.  //  Fol.  122":  C  Finis  //  C  Erratorium  veniam  fequens  poftulat 
oratio  //.     Seqiiuntur  12  line.ae.    Fol.  122^^  vacat. 

Monachii,  B.  Re</.  Cf.  Hain  no.  '/"57.  Incolucro  lihri  Monaccnsi!^ 
(i(f(jlutinatufi  est  titulus:  Alexandri  tres  partes.  Fxeiitplar  a.  1512,  ut  in 
wten'ore  parte  teyunienti  aclnotatum  est,  wona.'iterio  Te.fjernseen.'ii  compara- 
tarn  erat.  De  loco,  nhi  lihcr  tijpis  exscriptus  ci^se  vidctitr,  cf.  edifio  no.  2il 
de  scripta. 

07. 
Sine  loco,  typogr.  noni.  et  anno  (c.  a.  1490).    Partes  I.  —IV. 
cum  glosa  notabili.      112  foll.    partim    niuneris    sign,    et  90  et 
44  foll.  s.  num.,   c.  sign,  aij — qiiij  et  Aij — Piiij   et  Aaij — Ggiiij, 
typi  Goth.,  in  4". 

I.  Fol.  i«:  Alpbfibetarius  fuper  //  prima  parte  doctrinalis  magiftri 
Alexandri  //.  Fctl.  V':  Alpbabetarius  et  primo  de  Ira  //.  Fol.  5":  Glola 
notabilis  prime  //  partis  Alexandri  cum  interliniaribus  expofitioin'  //  bus  eiuf- 
dem  in  planiffimis  (ententijs.  C-um  voca  /;  buloru)  lucida  expofitiöe.  Kt 
alpbabetarij  foliatim  /,  remiffione.  Subiunetis  perpulcre  ordinatis  qftio  t! 
nibus  at(j3  argumetis:  cum  replicis  eorundem  //.  Fol.  5'".  icon  Xijloijr. 
Mtiriftih    ciitn    lesa    iuptnte    repraesentans.      Fol.    G":    Prologus    //    TAnqj 


CXCVlii  Bibliographia 


paruulis  vt  lac  potü  //  dedi  vobis  etc.  Fol.  111^'.  Expofitio  exemplorum 
textus  prime  partis  Ale  c  n  xandri.  eqiiiuocorum  et  fynonimorum  cum 
differentialibus  verfi  //  bus  valde  pulchris  etc.,  l.  2.  wf.\  Ex ;  //  plicit  feliciter.  // 
Fol.  112  vacat. 

II.  Fol.  P".  Glofa  notabilis  fecunde  //  partis  alexandri.  cum  inter- 
linearibus  expofitionibus  //  textus  eiufde)  in  plaiiiffimis  fententijs  fub- 
iunotis  per  //  pulcre  ordinatis.  queftionibus  atq)  argumentis  cu)  re  //  plicis 
contra  eorunde)  folutiones  omnibus  qui  defide  //  rant  fumme  necelTaria.  // 
Fol.  V>  vacat.  Fol.  2":  Prefatio  //  (b)Utirum  et  mel  comedet  //  puer  etc. 
Fol.  .95'':  C  Explicit  foeliciter  fecunda  ps  Alexandri  cü  glofis  metroi^  in- 
ter // linialibus  etc.;  l.  ult.:  altiora  afpirant)  fumme  necedarijs. //  Fol.  96  vacat. 

III.  IV.  Fol.  1":  Tertia  et  Quarta  par  s // tes  doctrinalis  magiftri 
Alexandri  cum  commento  //  valde  vtili  textus  dante  intelligentiam  fum- 
mariam  //  Quarum  tertia  docet  de  quantitate  fyllabai;.  Quar  //  ta  vero  de 
accentuatione  cum  nouis  quibufdam  fen // tentiarmn  additionibus //.  Fol.  1'". 
Prohemium.  /;  MEliora  funt  verba  tua  vino  fragrantia  vngentis  //  optimis  etc. 
Fol.  44":  Alexandri  grämatici  quattuor  partes.  Ic)  prima  fecunda  //  tertia  2 
ijrta  cum  breui  ac  vtili  expofitione  cum  (jbufdä  ad  //  ditionib'  in  locis  vbi 
expedite  videbatur  finiunt  feliciter.  //    Fol.  44^  vacat. 

Carolsruhae,  B.  M.  Duc.  (I.  IL  IIL) ;  Monachn,  B.  Hey.  (I.  IL); 
Darni.'^tacln,  B.  M.  Duc.  (I.  mntilat.) ;  Hersfeldiae,  B.  Gym.  (IL,  quae  ixtrs 
cum  eclittone  no.  112  clescripta  uno  volumine  comprehensa  est);  Oeniponti, 
B.  Un.  (IIL).    Ilainio  iynot. 

68. 
Sine  loco,  typogr.  nom.  et  anno  (c.  a.  1490).    Partes  I. — IV. 
cum    glosa    notabili.      98    et   90   et   37    Ibll.    s.    num.,    c.    sign, 
aij — qiiij  et  Aij — Piij  et  aij — fiiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  Alexandri  cum  //  fententijs:  no- 
tabilfbus:  l  vocabulorum  lu  //  cida  expofitione.  nonnullifq)  annexis  argu  // 
mentis  cum  eorundem  replicis  ad  nouellorum  in  grammatica  incipientium 
profectu:  cü  quibufdam  aliis  additis  pro  in  fcienti-  //  is  aliqualiter  pro- 
uectis:  de  nouo  diligentif // fime  reuifa.  //  Sequitur  icon  xyloyr.  mayistrum 
cum  3  discipulis  repraese?ita?is.  Fol.  P:  Prologus  in  Alexandrum  // 
(  )Anq)  paruulis  vt  lac  potü  dedi  vobis.  Inqt  pau // lus  etc.  Fol.  98:  C  Ex- 
pofitio exeploi^  text"  pme  pt"  alexä.  equocoi^  t  finonomoi^  //  etc.,  l.  ult.: 
Finit  feliciter.  // 

II.  Fol.  1":  Glofa  notabilis  fecunde  partis  Alexan  //  dri  cum  infer- 
linealibus  expofitionibus  te-  //  xtus  eiufdem  et  planiffimis  fententijs  fub-  // 
iunctis  perpulcbre  ordinatis  queftionibus  //  atq)  argumentis  cum  replicis 
contra  eorü-  //  dem  folutiones  omnibus  qui  fcire  defide-  //  rant  fumme  ne- 
ceffarijs  nouiffime  diligeter  //  correctis  cum  additis  in  locis  in  quibus  ,p  // 
i\uienibus  necellariu)  eft  (.nc)  videbatur.  Que  iam  de  nouo  imprelfa  eft 
cum  multis  argu-  //  mentis  et  replicis  prius  non  additis  vt  in  p  //  ma  faoie 
videri  poteft  circa  illos  textus  Uult  //  intranfitio:  z  Sepe  vocäs  verbü:  cü 
reliqs  '.  Sequitur  fadem  icon,  quae  parti  L  .suhiecta  est.  Fol.  P:  Glofa  no- 
tabilis /    (   )  Tum  (l'  itoH  e.rprcss.)   pulcra   tabernacula   tua   lacob  2  tetoriu 


Doctririalis  libri  typis  descripti  CXClX 

tua  ifrael.  Hec  em  //  etc.    Fol.  90(':  Explieit  feliciter  Secvinda  pars  Alexandri 
oü  glo  ;  //  lis  metroruni  iiiterlinearibiis  etc.  Fiiiit  feliciter.  //     Fo/.  90^'  vacat. 

III.  IV.  Tereia  et  qiiarta  partes  doctrinalis  ma  //  gil'tri  alexandri 
cum  commento  valde  vtili  //  textus  dante  intelligentiam  fummariam.  // 
Quariim  tereia  docet  de  quaiititate  fillaba  //  rum.  Quarta  vero  de  accen- 
tuatione  cü  iio  //  uis  quibufdam  feiitentiarum  additiöibus  //.  Sequitttr  eadeni 
icon  qiiae  supra.  Fol.  V".  Prohemium  //  (  )  Eliora  funt  vbera  tua  vino  fra- 
grätia:  vngent'  optimis.  Cäticorü  p"  //.  Fol.  37":  Alexandri  grammatici 
due  partes  Tereia  vide  s  //  licet  et  Quarta  finiunt  feliciter.  //    Fol.  37^'  rcttat. 

Monachii,  B.  Re(/.  (I.  IL  III.  wio  vol.  compreh.).  Cf.  Hain  no. 
074.  697.  723. 

(39. 

Sine  loco,  typogr.  nom.  et  anno  (c.  a.  1490).     Partes  I.  II. 

cum  glosa  notabili.     92  et  82  foll.   s.  num.,   c.  sign.  A^ — P4  et 

Aa^ — O3  (sie),  typi  Goth.,  in  4'^. 

I.  Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  Alexä  //  dri  cum  fententi.js:  nota- 
bilibus  2  vocabulorum  lucida  expofitiöe  //  nonnullifq)  annexis  argumentis 
cum  eorundem  replicis:  ad  no  s  //  uellorum  in  grammatica  incipientium 
profectum:  cum  quibufdä  //  alijs  additis  pro  in  fcientijs  aliqualiter  prouectis.  // 
Sequiiur  icon  xylogr.  magtstrum  cum  4  discipidis  rei^raesentanfi.  Fol.  1'': 
Glofa  notabilis  //  (  )  Anquä  paruulis  vt  lac  po  //  tum  dedi  vobis  etc.  Fol.  92": 
Expofitio  exeploi^  text®  pme  ptis  Alexädri.  cquiuocoi?,  et  fynonomoif  cü 
drntia    //  lib®  verfib^  valde  pulchris  etc.,  l.  ult. :  Finit  feliciter.  //    Fol.  92^  vacat. 

II.  Fol.  1":  Glofa  notabilis  fecunde  partis  //  Alexandri  cü  interlini- 
alibus  expofitionibus  textus  eiufdc)  in  pla  //  niffimis  fententi.js:  fubiunctis 
perpulchre  ordinatis  queftionibus:  //  atq)  argumentis  cum  replicis  cötra 
eorunde)  folutiöes:  oTbus  qui  //  fcire  defiderät  fumme  neceffarijs  nouifüme 
diligenter  correctis:  cü  //  additis  in  locis  in  quib^  jj  iuuenibus  neceffariü  ee 
videbat.  Que  //  iä  de  nouo  impITa  eft  etc.,  nt  in  no.  68.  Sequitur  eadem  icon 
qiiae  sitpra.  Fol.  P:  (  )Uam  pulchra  tabernacula  tua  lacob  et  tentoria 
tua  //  ifrael.  etc.    Fol.  82"-:  Explicit  fecunda  pars  Alexandri.  //    Fol.  82^'  vacat. 

Monachii,  B.  Rey.;  Medelicae,  B.  Coen.  (partis  I.  titulus  (jlutine 
ohlitufit  est).     Cf.  Hain  no.  673  et  696. 

70. 
Sine  loco,  typogr.  nom.  et  anno  (c.  a.  1490).  Pars  I.  cum  glosa 
notabili.    126  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aiij — Siiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1":  Prima  pars  doctrinalis  //  Alexandri  cum  fententijs  notabi- 
libus  et  voca  //  bulorum  lucida  expofitione  nönullifq)  annex  /;  is  argumentis  //. 
Fol.  P  vacat.  Fol.  2"-:  (  )Anq3  paruulis  vt  lac  potum  dedi  vobis  //  etc. 
Fol.  126":  C  Expofitio  exemploi^  textus  pme  ptis  alexandri.  equiiio  ; // co^  i 
fynonomo)^  cü  differentialib^  verfibus  valde  pulcris  //  etc.  explicit  feliciter  //. 
Fol.  126^  vacat. 

Lo?idinii,  Mus.  Br.;  Argentinae,  B.  Un.  Cf.  Hain  no.  676.  In 
prima  pagina  exeuiplaris  Londiniensis  mann  scripta  sunt  haec:  empt^  e 
Hb'  aüo  ?e  1-191  et  nttTet  möftio  Tegernfee. 


C^ij  Bibliographia 


71. 
Coloniae,  Henr.  Quentell,  sine  anno  (c.  a.  1490).    Partes  III.  lY. 
cum  commento.  46  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Giiij,  typiGoth.,  in4^ 

Fol.  jf«:  Teroia  et  qiiarta  partes  do  ; // ctrinalis  magiftri  Alexandri 
ciiin  omento  valde  vtili  textus  /;  danto  intelligentiam  fiiiuriiariani.  Quarum 
tercia  docet  de  //  quantitate  fyllabaruni.  Quarta  vero  de  accentuatione 
cum  //  noiiis  quibufdam  fenteiitiarum  additionibiis  /;.  Sequüur  icon  X[flo(fr. 
mafjisitnim  cu)n  2  (Uscipulis  repraesentans.  Fol.  1'':  Proheniium // (  )Elioi-a 
fiuit  vbera  tua  vino  fragrätia  vngentis  optimis  Caii  //  etc.  Fol.  46": 
C  Alexandri  grammatici  due  partes:  tercia  videlic)  2  quarta  finiüt  //  feli- 
citer  InipfTe  p  Henricü  Qiientell  in  fancta  ciuitate  Colonienfi  //.  Fol.  40''  racat. 

Monacliii,  B.  lieg.;  MarhHryi,  B.  Vn.;  Vratislan'ae,  B.  Un.;  IU(- 
ti.'ihoiHtP,  B.  J^roi:;  Hayae  Comituni,  B.  Beij.     Cf.  Hain  no.  727. 

72. 

Coloniae,  Henr.  Quentell,  sine  anno  (c.  a.  1490).  Partes  III.  IV. 
enni  commento.  46  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Giiij,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  1":  Tercia  et  quarta  partes  do  :  //  ctrinalis  magiftri  Alexädri 
cum  cömento  valde  vtili  textus  //  dante  intelligentiä  fummariä.  Quarü 
tercia  docet  de  quanti  //  täte  fyllabarn,  Quarta  vero  de  accentuatione  cum 
nouis  q- // bufdam  fententiarum  additionibus //.  Sequitnr  icon  crylogr.  nuiyi- 
."^trum  cum  4  discipulis  repraesentans.  Fol.  i^:  Prohemium  //  (  )Eliora  funt 
vbera  tua  etc.  Fol.  40^:  Alexandri  grammatici  due  partes,  tercia  videlic(^t 
et  //  quarta  finiunt  feliciter.  Imprelfe  p  Henricum  Quen-  //  teil  in  fancta 
ciuitate  Colonienfi.  //     Fol.  46'^  vacat. 

Vratislaviae,  B.  Un.;  Erlanyae,  B.  Un.    Hainio  tfjnot. 

73. 

Coloniae,  Henr.  Quentell,  sine  anno  (c.  a.  1490).  Partes  III.  lY. 
cum  commento.  46  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Giiij,  typi  Goth.,  in  4*^. 

Fol.  1":  Tercia  et  quarta  partes  do  5 // ctrinalis  magiftri  Alexandri 
cü  omento  valde  vtili  textus  //  dante  intelligentiam  fummariam.  Quarum 
tercia  docet  de  //  quantitate  fyllabarum.  Quarta  vero  de  accentuatione 
eil // nouis  quibufdam  fententiarum  additionibus//.  Fol.  1'':  (  )Eliora  funt 
vbera  tua  vino  fragrätia  vngentis  optimis  //  etc.  Fol.  40^ :  Alexandri 
grämatici  due  ptes  tercia  videlicet  2  qrta  finiüt  feliciter  //  Imprefie  p  Henricü 
Quentell  in  fcä  ciuitate  Colonienfi  //.     Fol.  46''  racat. 

Moyanfüie,  li.   Ur.;  Uersfelcliae,  B.  Gt/ut.    Hainio  iynot. 

74. 
Sine  loco,  typogr.  nom.  et  anno  (c.  a.  1490).     üoctrinalis 
textus.     64  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — hiiij,  typi  Goth.,  in   12^ 

Fol.  i«:  Tres  partes  Ales//  xandri.  Tractatus  de  cöpofitione  ver  s  // 
fuum.  Donatus  minor.  Kegule  Romi  5  //  gii.  Hegule  grammaticales.  Con- 
l'tructi  //  ones  cü  regiminib^  Et  paruul^  logice  //  Alias  vade  mecü.  //  Fol.  1^ 
vacat.   Fol.2".{  )  Cribere  clericulis  })aro // tloctrinabMiouellis /jW/r.    Fol.2i'*: 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCI 

Finit  prima  pars  Alexandri  //.     Fol.  S5^:   Fiiiit  fecujida  pars  alexandri.  // 
Fol.  59c :   ^  Finis  tercie  ptis  Aloxaiulri  //.     Fol.  GP".    Fiiiis  teroie  partis 
Alexandri  vna  cfi  //  vtili  cöporitiöe  verfuii)  correfpödens  //  textui  eiufdem.  // 
Fr  ihn  vgl  Bn'sr/.,  B.   Un.     Hainio  ignoi. 

75. 
Sine  loco,    typogr.  noni.  et  anno   (c.  a.   1490).     Doctrinalis 
textns.     ()8  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Jiiij,   typi  Goth.,    in   10*. 

Fol.  1  (titiili!!^)  fleest.  Fol.  2^  (c.  sign.  Aij):  (  )  C'ril)oro  clericulis 
paro  do  /,  otrinale  iioiiollis  //  Fol.2Gc\  Finit  prima  pars  Alexandri.  Fol.  20^". 
Hie  iiibet  ordo  libri  vocum  re  //  gimen  referari  //  Fol.  o*7«:  Finit  fecunda 
pars  Alexandri.  Fol.  87'':  Pandere  propofui  per  verfus  //  fillaba  queque, 
Fol.  f)8'':  Finis  tereie  partis  Alexandri  una  cum  //  utili  compofilione 
verfimm  correfpondens  //  textui  eiufdem. 

In  li.  Canonicornni  San  cfi  Floriani  Änsfr.    Hainio  ignof. 

7G. 
Sine  loco,  typogr.  nom.  et  anno  (Rutlingae,  Mich.  Greyff, 
c.  a.  1490).    Pars  IL  cum  glosa  notabili.    118  foll.  s.  nuni.,  c.  sign, 
aij — oiiij,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  1"-:  Glofa  notabilis  feefide  //  partis  alexandri  cum  inter  liniari- 
bus  (.^ic)  expo  //  fitionib'^  texfcus  eiufdem.  planiffimis  fenten  //  tijs  perpulcre 
ordinatis  qftionibus  atq)  ar  //  gumetis  cum  replicit  otra  eorunde  folutio  //  nes. 
Omnibus  qiii  feire  defiderant  fumme  //  necefTaria.  Fol.  P:  (  )Vtirum  et 
mel  come // det  \)\\qy  .eic.  Fol.  4"  (c.  .sign,  aiiij),  /.  5.:  (  )Ic  iubet  ordo 
libri  //  vocum  regimcn  referari.  //  Fol.  118^:  C  Fxplicit  felicit  fcd'a  ps 
Alexädri.  cü  glofis  metroi^  IterlTalib^  //  planiffimifq)  eorüde  fl)'irictis  fen- 
tetijs.  ml'tis  cü  vtilib^  ([ftionib-'  //  argument**  at)  ö  eade  cü  pulcris  du 
reqrit  mä  replicis  jtam  ma ; // iorib^  43  etiä  niTorib'  4  fcire  altiora  afpirätl 
füme  necefi'arijs.  //     Fol.  118'>  vacat. 

Argentinae,  B.  Un.;  Lanihaci,  B.  Coen.  Hainio  ignot.  Dp  loco  et 
tgpographo  cf.  editio  710.  Gl  de.seripta. 

11. 

Sine  loco,  typogr.  nom.   et  anno  (c.  a.  1499).     Doctrinale 

cum  brevi  ac  utih  expositione  (i.  e.  cum  glosa  notabili;   cf.  no. 

53.  59.  82.  sqq.).     Partes  111.  IV.   cum  commento   (partes   I.  IL 

desunt).     44  folL  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Fiiij,  typi  Goth.,   in  4". 

Fol.  i«:  Tercia  l  quarta  partes  //  doctrinalis  magri  Alexädri  cü 
cömeto  vaide  vtili  text^  //  dante  intelligentiä  fummariam  Quaru)  tercia 
docet  de  //  quantitate  fillaba>4.  Quarta  vero  de  accentuatöne  //  Fol.  1'^ : 
(  )Eliora  fnnt  vbera  tua  vino  fragrantia  vngentis  optimis // f?^r.  Fol.  44": 
Alexandri  grämatici  opus  cum  breui  ac  vtili  //  expofitöe  finitur  feliciter  //. 
Fol.  44^  vacat. 

Fragac,  B.   Un.    Hainio  ignot. 


CCII  Bibliographia 


78. 

Lipsiae,  lac.  Taniier,  sine  aiino  (c.  a.  1490).  Pariis  III. 
(et  IV.)  textus.    34  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Fiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  TErtia  Pars  doc  /,  trinalis  alex.  liec  tria  oünes  capita.  //  De 
YeiTificatoria  et  fyllabarü  quantitate.  //  De  Profodia  acceiituumq)  ratione.  // 
De  Figuris  et  diceiidi  tropis ;;.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  Incipit  Tercia  pars 
Alexädri //.    Fol.  34^".  Liptzk  imprelTiij  ^  lacobü  Tanner.  //     Fol.  34^  vacat. 

Monachii,  B.  Rey.  Cf.  Hain  no.  671.  —  De  lacobt  Tanner  Jlerbipo- 
len.9tft,  fypoyra2)]H  Liiysiensis,  operihus  vide  Hainhtm-Buryerum  'p.  322  f^q. 

79. 

Daventriae,  Rick.  Paffroet,  sine  anno  (e.  a.  1490).  Pars  IL 
cum  glosa  loannis  Synthen.     138  foll.  s.  num.,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  1":  Glofa  domini  loannis  Synthen  /,  fuper  fecunda  parte  alexan- 
dri  //.  Fol.  P  vacat.  Fol.  ^":  Incipit  Glofa  fiip  fecüda  pte  doctrinal'  in 
lioc  opu  //  Iciilü  diligenf  collecta.  que  vt  fcholarib^  necelTaria.  fic  //  etiä 
informatoril)®  ar  inftructorib^  eoi^  erit  vtiliffima.  //  Fol.  138^':  ^F'mii  hie 
Glofa  fup  fecüda  pte  Magiftri  Alexä  /;  dri  p  loäne  Synthis  collecta  et  nüc  I 
optima  forma  //  redacta  Impfla  Dauätria  (sie?)  p  me  Richardü  pafTroed.  // 
Fol.  138f>  vacat. 

Cf.  Canrpbell  no.  124. 

80. 

Rotomagi,  Rieh.  Goupil,  sine  anno  (c.  a.  1490).     Doctrinale 

cum  glosa  Focaudi  Monieii.     102  foll.,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^'^:  Glofa  Focaudi  monieri  fuper  doctrinale  Alexädri  de  Villadei 
cü  additionib'  magiftri  lohänis  bernier  recent)  adiectis  cü  quotationib'  in 
margle  appofit)  .  .  .  IpfTü  Ivothomagi  T  ofiicina  Richardi  Goupil.  Impenlis 
honefti  viri  Guillermi  Benard.  In  flne:  Impreffum  Rothomagi  in  officina 
Richardi  Goupil.  Impefis  honefti  viri  Guillermi  Benard  in  eadö  urbe  iuxta 
eccl ^fiä  cathedralem  coinoran. 

Cf.  Brand,  5.  edit.  p.  168. 

81. 
Rotomagi,  Petrus  Violette,   impensis   Petri  Regnault,   sine 

anno  (c.  a.  1490).  Doctrinale  cum  glosa  Focaudi  Monieri. 
Sign.  A— S,  typi  Goth.,  in  4». 

Fol.l":  Doctrinale  Alexandri  de  //Villadei  cum  glofa  Focaudi  Monieri 
et  additionibus  //  magiftri  lohannis  Bernieri  recenter  adiectis,  una  cum  // 
quotacionibus  in  margine  appofitis,  ut  etiam  legentibus  //  primis  intuilibus 
contenta  pateani.  Improlfum  Rothomagi,  //  in  ofhcina  magiftri  Petri  Violette, 
impenOs  honefti  viri  Petri  Re  //  gnault,  bibliopole  univerlitatis  Cadomenfis.  // 
Sequitiir  insiyne  Petri  lieynault  rubra  colore  ecrpictum.  In  fine:  Impreffum 
Rothomagi  in  officina  magistri  Petri  Vio  //  lette,  impenfis  Petri  regnault, 
bil)liopole  univerlita  //  tis  Cadomenfis. 

Descn'ptioneni  mecum  conuiumicavit  Leopoldas  Delisle.  Quod  Brunetus 
Freriam  (Manuel  da  biblioyraphe  normand  tont.  I.  ]).  11)  secuta.^  exemplar 
in  bibliotkeca  Cadomen s'i  asserrari  affirmarit,  Delislins  frustra  se  ibi 
ijaacsisse  ad   ntr    i^crijtfiif.     l^raettrca    e:r   libello    ab   eodeni   riro   doctissinio 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCIII 


composito  et  hisce  diehiis  benigne  ad  nie  misso:  ^ Essai  siir  Vimprimerie  et 
la  librairie  ä  Caen,  de  1480  ä  1550^  (Caen  1891),  coynovi  Petro  Reynault 
a.  1492  m.  Sept.  titulum  hihliopolae  universitatis  Cadomensis  additum  esse. 
Quam  oh  rem,  et  quia  ex  eo  demum  tempore  Uhrariam  Cadomi  simul  et 
Rotoniagi  apervit  (cf.  Delisle  l.  c.  p.  8  sg.),'  haec  Doctrinalis  editio  non 
ante  finem  anni  1492  cadere  j^otest.  —  Etiam  quam  no.  80  e  Bruneto 
deseripsimns  editionem  posterion's  temporis  esse  nunc  quidem  snspicor. 

82. 
Argentinae,  Mart.   Flach,   a.  1491.     Doctrinale  cum  glosa 
notabili.     Partes  IL  111.  (pars  1.  deest).     130  et  52  foll.  s.  niim., 
c.  sign.  a2 — \\  et  aa — g4,  typi  Goth.,  in  4^ 

II.  Fol.  i":  Glofa  notabilis  fecun  //  de  partis  Alexädri:  cü  inter- 
linearib^  expofitönibus  //  textus  eiufde  T  planiffimis  fentetijs:  fubiüctis 
ppiil- // cre  ordinatis  queftionib^  atq)  argiimentis :  cum  re  s // plicis  contra 
eorunde  folutönes.  omnibus  qui  fcire  //  defiderant  fumme  necefTaria  //. 
Fol.  1^  vacat.  Fol.  ^«:  Prefatio  //  (  )Utirü  et  mel  omedet  //  puer  etc. 
Fol.  130^^:  Finit  feliciter  opufculü  fcd'e  partis  Alexädri.  cü  glofis  metro  ^  // 
nim  interlinearib^  etc.,  l.  3.  in  f.:  Impffum  in  fa  //  mofa  ciuitate  Argetinefi  p 
Martinü  Flach  Anno  incarnatö  //  nis  dfiice.  M.CCCC.XCI  duodecima  die  mefis 
Nouembris.  //     Fol.  130^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  i":  Tercia  prs  doctrina  //  lis  Alexandri  cum  no  //  tabili 
commento.  //  Fol.  P  vacat.  Fol.  2«:  Prefatio  //  (  )  Eliora  funt  vbera  tua  //  etc. 
Fol.  31"^:  Finit  tercia  pars  doctrinalis  Alexädri  //  Incipit  iam  quarta  pars.// 
Fol.  52^'-'.  Alexandri  grämatici  opus  cü  breui  ac  vtili  expo  = // Fitöe  Im- 
prelTum  Argentine  per  Martinü  flach:  //  Anno  gratie  Millefimo  quadringe- 
tefimo  nona ;  //  gefimo  primo  finit  feliciter.  //     Fol.  52^  vacat. 

Monachii,  B.  Reg.;  Medelicae,  B.  Coen.;  Erlangae,  B.  Un.;  Carols- 
ruhae,  B.  M.  Duc;  Basileae,  B.   Un.  (III.).    Cf.  Hain  no.  703  et  735. 

83. 
Venetiis,  Liga  Bovaria,  a.  1491,  d.  V.  m.  lan.     Doctrinale 

cum  commento  [Ludovici  de  Guaschis].    84  foll.  s.  num.,  c.  sign. 

a[il — l[iiijl,  typi  Goth.,  in  fol. 

Fol.  i«:  Doctrinale  //  cum  comento  (sie)  II  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^: 
Opus  alexandri  grammatici  pro  eruditione  puerorum  Incipit.  //  Ifte  liber 
diuiditur  in  tres  libros  partiales.  In  quorum  primo  Alexander  tractat  de 
ety- // mologia  etc.;  l.  15.:  (S)  Cribere  clericulis  paro  doctrTale  nouellif.  // 
Fol.  43^^  (c.  sign,  fa):  (h)Ic  jubet  ordo  libri  vocum  regimen  referari. 
Fol.  56^  (c.  sign.  gM):  (  )  Andere  prepofui  per  verfus  fyllaba  queq). 
Fol.  84^:  (d)Octrinale  dei  virtute  iuuante  peregi.  //  etc.;  l.  17.:  Doctrinale 
Alexandri  grämatici  pro  eruditione  pueroru)  feliciter  explicit.  ImprelTu)  /; 
Venetijs  per  famofiffimam  liga  bouariam).  (sie)  Anno.  dni.  1491  die  quinto 
lanuarij.  //  a  b  c  d  e  f  g  h  i  k  1  //  Omnes  funt  quaterni  preter  1  qui  eft 
duernus  //  FINIS.  // 

Parisiis,  B.  Nat.  Äpnid  Haininm  ne  nomen  quidem  illins  feminae, 
natione  Germanae  vel  uxoris  Gertnani  ( Ochsenhin d er it?),  qnae  omnium. 
prima  artem  tgpograjjhicam  exerciiisse  videtur,  reperies. 


CCIV  Bibliographia 


84. 
Coloniae,    Henr.    Quentell,    a.    1491.      Partes    I. — IV.    cum 
ojosa  notabili.     182  et  124  et  44  (vel  46)  foll.  s.  num.,  e,  sign, 
aij — viiij  et  aij — siiij  et  Aij — Fiiij  (vel  Aij — Giiij),  typi  Gotli.,  in  4^ 

I'\  Fol.  P':  Prima  pars  doctrinalis  ii  Aloxädri  eii)  fontötiis  no  //  ta- 
l)ilihus  ot  vooabiilo^;  hioida  expofilione.  noniuillif(j3  /,  aiuiexis  argiiniontis 
fü  eorüdom  roplicis:  ad  nouolm;  (!^ic)  11  in  grammatica  incipientiiim  pro- 
foctum.  CU3  quibiifdä  /;  alijs  additis  pro  in  fcientijs  ali(iiialiter  prouectis  //. 
S/)afiinn  irovi  xtjluyr.  (hsfinatnm  vartiuin  est.  Fol.  P:  Glofa  noiabilis  // 
(  )  AiKpiam  paruulis // e/c*.  Fol.  IS 2^*^:  Mxpofitio  exemploi^  tcxtus  pme  ptis 
Alexäcb-i.  eqiiiuocoi;  i  h  no  /  iioiiioruiii  etc.,  l.  2.  Inf.:  Expllcit  felicitor. 
Impfruni  in  tclici  Colonia  circa  fuinnnl  p  Henricü  /,  Quentell.  Anno  a  na- 
tiiiltati  (sie)  xpi  xM.CCCC.XCl.  ydib'  laniiarij.  //     Fol.  132^  racaf. 

Coloniae,  ß.  TV.  (B.  Gi/)n.  ad  Marc);  Carolsrnhae,  B.  M.  Dac;  Er- 
lanf/ac.  B.   Un.;  Frihurgi  Brisg.,  B.   Un.     llainio  i(j)iot. 

I'*.  Fol.  P'.  Prima  pars  doctinalis  (sie)  II  Alexandri  cimi  fententijs. 
notabilib'.  2  vocabulo^  lu-  /;  cida  cxpofitione.  nönuUifq)  annexis  argnmontis 
(Hl  eo-  /;  rrid(;m  replicis.  ad  nonellornrn  in  grannnatica  incipien  //  tiimi  pro- 
foctum.  eü  qiiibufdam  alijs  additis  pro  in  fei  //  entijs  aliqnaliier  prouectis//. 
Si'Cjaitur  iron  xf/lo</r.  inayistruni  cum  2  cliscipnlis  repracsentans.  Fol.  P: 
(ilofa  notabilis  '/  (  )  Anquam  ])aruulis  /;  vt  lac  potu)  dedi  vobis  etc.  ii  Fol.  132": 
Kx])ofitio  ex(~[)loT^  lextus  pme  ptis  Alexandri.  e(|noco>^  2  fyno//moTj  (sie)  etc.; 
l.  2.  in  f.:  ImpHnm  in  lelici  Colonia  circa  runnnü  p  lieri  s  //  cü  Quentell. 
Aimno  (sie)  a  natiuitale  xpi  M.CCCC.XCl.  jdib'  AuguTti.  // 

Monaehii,  B.  Uey.;  Frayae,  B.   Un.    Hainio  iynot. 

1^.  Cum  praeeeelenti  edilione  prorsus  conyraens,  nisi  quod  dnae 
iiltitnae  lineae  (locuni,  typoyr.  et  annuni  eontinentes)  apud  Hainiam  quidem 
no.  075  de.mnt. 

II''.  Fol.  P':  (ilola  notabilis  ['ecunde  /,  p(is  Alexädri  cü  interlinialib' 
expönibus  textus  eiufde  //in  i)laninimis  rentötijs:  fubiüctis  perpnlcbre  or- 
dinatis  /,  qftionibus  atq)  argumentis  cum  replicis  otra  eorunde  //  fohitiones  etc. 
Sequifitr  eadent  icon  quae  .wpra.  Fol.  P:  Glofa  notabilis // (  )Uam  pulcbra 
tabernacula  tua  lacob  :  te  //  toria  tua  ifrael  etc.  Fol.  124^:  ICxplicit  fe- 
liciter  fcd'a  ps  ^Vlexädri  cum  glofis  metroi;  inlerlinea // libus  etc.,  l.S.inf.: 
Imprefl'a  in  l'ancta  //  ciuitate  Colonienfi  j^ei-  Henricü  Quentell  circa  funnuü. 
Ainio  incar  ;;  nationis  dominice  M.cccc.XCl.  nono  kalendas  lulij.  //  Fol. 
12P>  raeal. 

Monaehii,  B.  Bey.;  Prayae  B.  Un.;  Lamhaci,  B.  Coen.  Cf.  Hain  no.  70'). 

II'*.  Fol.  P':  Glofa  notabilis  fecun  //  de  partis  Alexandri  cum  inter- 
linialibus  expoHtiom'  ;  //  bus  textus  eiuCdc)  in  planiffinn's  fententijs.  fub- 
iunctis  //  perjjulcbre  ordinatis  (ineftionibus  at(|3  argumentis  //  etc.  Seqaitnr 
eadeni  icon  qnae  sapra.  Fol.  P':  (ilofa  notabilis  /,  (  )  Uam  pidcbra  ta  //  ber- 
nacula  tua  lacob  etc.  Fol.  124^':  Kxplicit  feliciter  fcd'a  ps  Alexädri  cum 
glofis  metj'Oi;  intcrlinea  )  libus  etc.,  l.  .*>.  i)if.:  Imprefl'a  in  fancta  //  ciuitate 
Colonienfi  per  llem'icü  Quentell  circa  fummü.  7\nno  incar  //  nationis  do- 
minice M.CCCC.XCl.  nono  kalendas  lulij.  //     Fol.  124''  laeat. 


Doctriiialis  libri  iypis  dcscripti  CCV 

Moitachii,  B.  lh'</.  Cf.  Hain  no.  706.  —  llaec  cditio  a  praccedcnti 
in  tilulü  tantuDi  et  parte  quadam  p)-aefationis  dincrepat. 

III.  IV''.  Fol.  1^:  Tertia  i  (luarta  partes  //  doctriiialis  iiiagiftri 
Alexädii  cum  cöinento  valde  vti-  //  li.  textus  dante  iiiteJligeiitiä  fumtnariä 
Quai^  tercia  do  //  eet  de  quätitate  fyllabai;.  Quarta  vero  de  accentuatiöe.  // 
Icon  spatio  relirto  expressa  non  est.  Fol.  1'':  (  )  Eliora  fuiit  verba  tua 
vino  Iragraiitia  viigenlis  optiniis  //  etc.  Fol.  44"^:  Alexandri  gräinatici 
qttuor  ptes  fc)  pma  fcd'a  tercia  //  et  qrta  cü  breui  ac  vtili  cxpoTitioiie 
linitur  (sie)  feliciter  //.    Fol.  44^  vacat. 

Monachii,  B.  Eecj.  Cf.  IIa  in  no.  724.  —  Fdiliones  V>.  //«.  111.  /K« 
uno  colmnine  continentnr  in  exeurplari  Monacensi. 

III.  YV^K  Fol.  i":  Tercia  et  quarta  partes  //  doctriiialis  magiftri 
Alexandri  cum  omento  valde  vtili  //  textus  dante  intelligentiam  fummariä. 
Qua^  tercia  do  //  cet  de  quätitate  fyllabai;.  Quarta  vero  de  accentuatöe  //. 
Sputiinn  iconi  destinatum  vacumn  est.  Fol.  1^:  (  )  Eliora  funt  verba  tua 
vino  fragrantia  vngentis  optimis  //  etc.  Fol.  44^:  Alexandri  grämatici 
quatuor  partes,  f.  prima  fecunda  //  tercia  i  qrta  cum  breui  ac  vtili  expo- 
fitiöe  finiunt  feliciter  //  Irnprefl'e  p  Henricü  Quentell  in  fcä  ciuitate  Co- 
loniefi  //.     Fol.  44^  vacat. 

Coloniae,  B.  Vr.  (B.  Gijnt.  ad  Marc).  Fra<jae,  B.  Un.  Ab  llainio 
not.  no.  720.  —  Fditiones  1^'.  IF.  III.  IV^  in  exemplari  Pragensi,  i«. 
et  HL  /F*  in  exemplari  Coloniensi  coniimctae  sunt. 

III.  IVc.  Fol.  i«:  Tertia  et  quarta  partes  //  doctrinalis  ningiftri 
Alexandri  cum  commento  valde  vti  //  li  textus  dante  intelligentiam  fum- 
mariain.  Quarum  ter-  //  cia  docet  de  quantitate  lillabaruin.  Quarta  vero 
de  accen  //  tuatione  cum  nouis  quibufdä  fententiarum  additionib'  //.  Se- 
quitur  cadein  icon  quae  siipra  in  F.  Fol.  F\  (M)  Eliora  funt  verba  tua 
vino  fragrantia  vngentis  optimis  //  etc.  Fol.  46^:  Alexandri  grämatici 
quatuor  partes,  fc)  prima  fecunda  //  tercia  2  (quarta  cum  breui  ac  vtili 
expofitione  cum  quibuf  //  da)  additionib'  in  locis  vbi  expedite  videbat 
finiüt  felicit.  //  Imprell'e  y  Henricü  Quentell  in  fcä  ciuitate  Coloniefi.  // 
Fol.  46^  vacat. 

Basileae,  B.  Un.;  Monachii,  B.  Reg.  Cf.  Hain  no.  728.  —  Hacc 
pars  in  exemplari  Monacensi  coniiincta  reperitur  chih  editione  Coloniensi 
a.  1491  ah   Ulrico  Zell  Hanoviensi  parata  (ride  nr.  90). 

85. 
Venetiis,  Bonetus  Locatellus,    a.    1491,   d.  XV.   Kai.   Mart. 

Doctrinale    cum    commento    [Liidovici    de    Giiaschis].      92    f'oll. 

s.  num.,  c.  sign,   aa — nia,  typi  Goth.,  in  fol.  min. 

Fol.  1^:  Doctrinale  cum  //  commento  //  Fol.  P  vacat.  Fol.  2^''. 
C  Opus  alexandri  grämatici  pro  eruditione  puerorü  Incipit.  //  Ifte  über 
diuiditur  in  tres  libros  partiales.  In  quorum  primo  Alexander  tractat  de  // 
etliymologia  etc.  Fol.  2^,  l.  1.5.:  (S)Cribere  clericulis  paro  doctriale  no- 
uellis  //.  Fol.  45^,  l.  17.:  (H)Ic  iubet  ordo  libri  vocü  regimen  referari  //. 
Fol.  59^,  l.  SO.:  (P)  Andere  ^ppofui  per  verfus  fyllaba  qq)  //.  Fol.  92^,  l.  5. 
inf.:   Doctrinale  Alexandri   grammatici    pro    eruditione   pueroru)   feliciter 


CCVI  Bibliographia 


explicit.  Inipicf-  /,  fiiin  Uenetijs  per  Bonetii)  locatellum  bergoinefe  (sie) 
iullu  Tpenfifq)  Nobilis  Octauiani  //  fcoti  ciuis  Modoetienfis.  Anno  domini. 
1491.  15".  kalendas  martias.  //  Regiftrum.  //  Sequittir  1  linea.  Fol.  02^  tacat. 
Vindohonae,  B.  Caes.  uib  Hainio  no.  668  not.  ex  Panzero  II L 
p.  297  no.  1364.  —  Bonetus  Locatellus  (de  Locatellis),  preshyter  Beryo- 
jnensis,  a.  c.  1487  Venetiis  prelum  wstüuerat,  ex  quo  usque  adfinem  saec.  XV '^ 
plurima  opera  ])7'odtenwf.     Cf.  Hain-Burger  p.  182—184. 

86. 
Daventriae,   Rieh.   Paffroet,   a.    1491,   d.  XXVII.  m.   Martii. 
Pars  II.  cum  glosa  loannis  Synthen.     97  foll.  s.  num.,   c.  sign, 
aij — qiiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  i«:  Glofa  loänis  Sinthen  //  l'up  Scd'a  i)le  Alexandri  bene  cmen- 
data.  //  Fol.  P  racat.  Fol.  2«:  C  Incipit  Glofa  l'uper  Secunda  parte 
doctri ;  //  nalis  in  hoc  opufciiluni  diligenter  collecta.  que  vt  //  fcholaribus 
necellaria.  ßc  etiam  informatoribus  //  ac  inftructoribus  eorum  erit  vti- 
liffnna.  //  Fol.  S^:  C  De  regin)iue  (^6'iV'y)  dictionum  //.  (  )Ic  iubet  ordo  libri 
vocum  regi // men  referari.  //  Fol.  97^".  C  Finit  liic  Glofa  fup  Scd'a  parte 
Alexä  //  dri  per  loänem  Synthis  collecta  2  nüc  in  optima  //  formam  redaeta. 
Iinprella  DauetriQ  in  platea  //  epifcopi  per  nie  Richardü  paffroet.  Anno 
dni.  M.  //  CCCC.XCl.  Vicelimafeptinia  Martii  //. 

Oxoniae,  B.  Bodl.;  Giessae,  B.  Un.    Cf.  Canqyhell  Suppl.  III.  no.  124^. 

87. 
Lipsiae,    Conr.    Kacheloven,    a.  1491.     Partes  I. — IV.   cum 
glosa    notabili.      120   folL    c.   num.   III-CXX  et   114    et  44  foll. 
s.    num.,    c.    sign,    aiiij — Inj    et   Aij — Riij    et   Aiij — Fiiij,    typi 
Goth.,  in  40. 

•  1.  Fol.  V'-'.  Glofa  prinie  partis  alexan  //  dri  cum  notabilibus  et  ar ;  /f 
gumentis  quibufdam.  //  Nota  q'  hec  glofa  puula  denuo  imprelfa:  melius  eft 
diftincta  q'  prius.  //  Quia  additus  eft  numerus  folio^  4.)  totü  hunc  libellü  i 
ad  fingula  voca // bula  etc.  Fol.  P:  (  )Anq'  paruulis  vt  lac  potu)  dedi 
vobis:  inqt  Paul'-*  //  etc.  Fol.  CXX":  Expofitio  exemplorum  textus  prime 
partis  alexandri  cum  fententijs  //  fynonimis  equiuocationibus  verlibus 
differentialibus  cum  argumen  5  //  tis  i  queftionibus  Explicit  foeliciter.  //  Im- 
preffuin  Liptzk  per  Conrad  um  kachelouen.    Fol.  CXX^  vacat. 

II.  Fol.  i«:  (jlofa  notabilis  fecunde // partis  Alexandri  cum  in // ter- 
linialibus  expoütionibus  textus  eiufdem  in  planifümis  //  fentetijs.  fubiunctis 
perpulchre  ordinatis  queftionibus  at  //  q)  argumentis  etc.  (nt  in  no.  76.  82.). 
Fol.  1'':  (  )Uam  pulcbra  tabernacula  tua  iacob  et  tentoiia  tua  if//rahel  etc. 
Fol.  114^''.  Explicit  feliciter  fecunda  pars  Alexandri  cum  glolis  metro^ 
interli : // nialibus.  planifliniilVj)  eorunde  fubiunctis  fententijs  etc.,  l.  3.  inf.: 
Imprefla  Liptzk  //  per  me  Conradum  kachelouen.  Anno  incarnationis  do- 
minice  M^.CCCC« // LXXXXP.  in  die  fancte  (sie)  viti  2  modefti.  // 

III.  IV.  Fol.  i«:  Tertia  et  quarta  partes  //  doctrinalis  magiftri 
Alexandri   cum    cömento   valde   vtili.  //  textus   dante   intelligentiam   fum- 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCVfl 

maria3.  Quarum  lertia  //  docet  de  quätitate  fyllabai;.  Quarta  vo  de  ac- 
contiiatione.  Fol.  1^:  {  )  Eliora  funt  verba  tiia  viiio  IVagrantia  viigeiilis 
optimis  Can  //  ticorü  primo.  etc.  Fol.  44*^:  Alexandri  grammatici  quattuor 
partes  fc)  prima  fcd'a  ter  //  cia  et  qiiarta  cum  brcui  ac  vtili  expoßtiöne 
linit  (sie)  foeliciter,  // 

Dresdae,  B.  lie(/.;  Fraf/ae,  B.  Un.  Hainio  ignot.  Partes  III.  IV. 
iisdem  typis  impressae  sunt,  quihus  pars  I.  et  II.  —  Conradus  Kacheloven 
sive  Kachelofen  ah  a.  1485  Lipsiae  artem  .suam  professus  est.  JSfonmdlis 
annis  ante  Marcus  Brandts,  qui  frater  Lucae  Brandis,  j)t'otoiypo(jrai)hi 
Merseburg ensis  et  Luhecensis  (lide  adn.  ad  nr.  11),  fuisse  videtur,  in  illa 
urhe  primus  typograj^hus  co'nsederat.  Cf.  Dictiomiaire  de  geogr.  p.  743 
et  Hain-Burger  2)-  47  et  153  sq. 

88. 
Daventriae,  lac.  de  Breda,  a.  1491.    Partes  I.  IL  cum  glosa 
loannis  Synthen.     133  et  102  foll.  s.  iium.,  c.  sign,  aij — yiij  et 
aij — vij,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  i«:  Glofa  fuper  prima  parte  //  doctriuanalis  (sie)  Alexandri. 
per  Joanne  Synthen  Da  //  uentrie  extremo  labore  collecta  que  fi  diligenter 
au  //  fcultetur  non  modo  iuuenibus.  verum  etiä  precepto  //  ribus  erit  ne- 
ceiraria.  //  Sequitur  icon  xylogr.  Fol.  P  vaeat.  Fol.  5«:  Prologus  in 
Alexandrum.  //  (T)Anq5  paruulis  vt  lac  potum  dedi  vo  //  bis  etc.  Fol.  133^^: 
Finiunt  fuper  prima  parte  doctrinalis  Alexandri  //  venerabilis  loannis 
fynthen  copulata  Dauentrie  //  fumma  diligentia  nouiter  emendata  2  impreira. 
per  me  lacobü  de  breda  luxta  fcholas.  //    Fol.  133^  vacat. 

II.  Fol.  i«:  Glofa  loannis  Synthen  Su  //  per  Secunda  parte  Alexandri.  // 
Fol.  P  vacat.  Fol.  ^«:  C  Incipit  Glofa  fuper  Secüda  parte  doctrinalis  in 
hoc  opufcu  //  lü  diligenter  collecta  etc.  (In  praefatione  iam  typi  Grueci 
occurrunt.)  Fol.  101^'.  Finit  hie  Glofa  fuper  Secüda  parte  Magiftri  Alexandri 
per  loannem  Synthis  collecta  2  nunc  in  optima  forma  redacta:  Imprelfa 
Dauetrie.  Anno  dni  M.ccccxci.  Sexta  feptem  //  bris  //.  Fol.  lOP  et  102  vacant. 

Guelferhyti,  B.  Duc.  Ex  hoc  exemplari  descripsit  Campbell  7io.  110 
et  125. 

89. 
Daventriae,  sine  typographi  nomine  (Rieh.  Paffraet),  1491, 
d.  X.  m.  Sept.     Pars  I.   cum  glosa  loannis  Synthen.     122  foll. 
s.  num.,  c.  sign,  aiij — rij,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1^:  Glofa  prime  partis  Alexan  //  dri  loänis  fynthe  //.  Fol.  P  vacat. 
Fol.  2^:  (S)Cribere  clericulis  paro  doctrlale  nouell'  //  Fol.  122^:  Finiunt 
fuper  Prima  parte  doctrinalis  Alexädri  //  venerabilis  loannis  Synthen  co- 
pulata Dauentrie  //  fumma  diligentia  nouiter  emendata  2  imprefl'a.  An  //  no 
domini  Millefimo  Quadringetefimo  Nonge  //  fimo  (sie)  primo  Decima  die 
feptebris  //.    Fol.  122^  vacat. 

Giessae,  B.  Un.;  Guelferbyti,  B.  Duc;  Upsaliae,  B.  Un.  Cf.  Caniii- 
bell  no.  118.  Ex  typis  elucet  hanc  editionem  in  ofßcina  Richardi  Paffraet 
confectßm  esse. 


CCVni  Ribliographia 


90. 
Colüiiiae,  Uiricus  [Zell]  de  Hamiaw,  a.  1491.     Partes  1.  II. 

cum   glosa    notabili.      1   i'ol.    s.    niim.  +  II— CXLI  -=  142    ibll.    et 

126  lull.  s.  iiuin.,  e.  sign,  aij — viij  et  aiij — siiij,  typi  Goth.,  in  4". 

I.  Fol.  1"\  Prima  pars  dootriiialis  Alexandri  0113  //  foiitötijs  2  voca- 
buloi^  liicida  expolitioiie  //  nonniillif())  noviis  notabilib-*  amiexis.  //  Sequitur 
i'roH  .i'i/Iof/r.  Mariam  cioti  Teste  itifdnte  repraeserttans,  in  cuius  calve  Je<jiiur: 
liiipreirum  Colonio  apud  bjfkirebcn  /,/.  Fol.  JJ^:  Glofa  nolabUis  //  (  )  AiKpjaiii 
parunlis  (sie)  vt  L^c  potü  //  dedi  vobis  de.  Fol.  o^ :  Glofa  notabilis  // 
(  )Cribere  clericulis  paro  doc  =  //  trinalo  iiouelHs  //  etc.  Fol.  CXLP:  Kxpofitio 
oxemph^ruiii  textiis  piiiiie  partis  Alexandri.  (Miiiiiiocoiü  //  etc.,  I.  2.  in  f.: 
Inipreiruiii  in  ftdici  GoK)iiia  circa  Lijfkyrcbcii  p  Ulricfi  de  lianiiaw  //  Anno  a 
xpi  natiiiitate.  M.CCCC.XCl.  tcrcio  nonas  noncbras.  (sie)  // 

II.  Fol.  1":  (ilofa  nöbib's  fecüdc  ptis  //  alexandri  cü  intcr  linialibus 
fsir)  ii  cxj)o{itionib^  tcxtus  oiMfdcj  //  in  planiCfimis  fentctijs  lub  :  ji  iüctis 
i'pulerc  ordTatis  quo-  ',  rtionib''  at)  (sie)  argnnictis  cü  rc  /;  plicis  cötra  eorüdc) 
folutiöi:  /  bns.  olbiis  (pii  I'ciro  delide^z/rant  (unie  ncccH'aria // Inprella  apud 
Lijfkyrcbcn //.  Fol.  P  vaeat.  Fol.  2":  (B)Utirum  et  niel  coniedet  pucr // e^c. 
Fol.  126^:  Kxplicit  felicitcr  Ccd'a  ps  Alexädri  cü  glofis  nietroiü  int'iim'ali- 
bus  /,  ete.,  l.  2.  in  f.:  IniprcfTa  iji  fcä  ciuitate  Coloiiicnli  j)pe  Lijfkircbe. 
Anno  in-  /  earnatiöis  doniinicc.  M".CCCC"\X(:i.  Pridie  ydns  Maij.  Fol.  126^  vacuf. 

Monaeliii,  JJ.  lieg.  (I.  IL);  Oxoniae,  B.  Bodl.  (IL).  Cf.  Hain  rto. 
081  et  704.  Pens  I.  et  jno-s  11.  ad  elireisas  editiemes  eidsdem  anni  per- 
tinere  videntur.  —  De  tijpofjraijho  ride  adnot.  ad  niini  41. 

91. 
Daventriae,  lac.  de  Breda,  a.[14J91  in  proi'estoThomae  apostoli. 

Partium  III.  IV.  textus.    80  foll.  s.  num.,  c.  sign.,  typi  Goth.,  in  4^ 

L'ol.  1^  (c.  sif/n.  aj):  Tcrcia  pars  Alexandri  et  Capituluni  //  decimü 
de  'quantitatibns  fyllabaruni  //  (  )  Andere  j>poi'ui  p  vTus  fylla})a  (iueq3  // 
Quanta  lit  2  pauca  proponam  con  // grua  metris.  /,  Fol.  26'':  Quarta  pars 
Alexädri  Cap.  Xij.  de  figuris.  grä.  //  Fol.  5*6'«:  Et  fic  finitur  expolilio 
doctrinaiis  Alexan(h'i  /,  Iinprella  Dauetrio  })er  me  locobuni  (sie)  de  breda  // 
Anno.  xci.  Iniprolerto  (sie)  Thome  apolloli.  //     Fol.  oG^  vacat. 

Oxoniac,  B.  Bodl.     Caniphellio  ifjnot. 

92. 
Argentinae,  sine  typograplü  nomine,  a.  1491.    Partes  I. — III. 

cum  arginnentis  atque  notabilibus  lohannes  Versoris.     In  4". 

JS'ot.  ah  llainio  no.  764. 

93. 
Xorimbergae,    sine    typographi    nomine    (Ant.     Koberger), 

a.   1491/92.     Partes  I.  II.  cum  glosa  notabili.     1  +  CXXIII  -^  124 

l'oll.  et  10()  l'oll.  c.  sign,  aij — (jiiij  et  aij — piij,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  l'ol.  i":  Prima  pars  doctrinaiis  //  alexandri  cum  fententiis // nota- 
bilib" >  Yocabuloru)  //  lucida  expofilione  nönul  //  lifq)  annexis  aigumentis  // 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCIX 

Fol.  1^  icon  xylogr.:  magister  virgam  manu  tenens,  ante  eum  4  discipiili. 
Fol.  5«  (Fo.  I):  Prologus  in  alexandrurn  //  (T)Anquä  paruulis  vt  lac  //  etc. 
Fol.  124^  (Fo.  CXXiij):  Expofitio  exemploi^  text^  prime  partis  Alexandri. 
equiuocoT^  l  ii  fynonomorü  etc.;  l.  2.  inf.'.  ImprelTum  in  famofa  ciuitate 
Nurenbergenfi  i/  Anno  falutis  M.CCCCXCi.  tercia  die  Decembris.  //  Fol. 
124^  vacat. 

II.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecunde  par  //  tis  Alexandri  cum  inter- 
linia  //  libus  expofitionibus  textus  ;/  eiufdem  in  planilfimis  fententijs:  fub- 
iunctis  ppuchre  ordi  //  natis  qiieftionibus  atq)  argumentis  cü  replicis  contra 
eorü  //  dem  folutiöes.  oTbus  qui  fcire  defiderant  fumme  necelTarijs  //  Fol.  1^: 
Prefatio  //  (s)Atis  debiti  decoris  pi- // cturä  exiftimo  etc.  Fol.  2^:  (B)Utirü 
et  mel  comedet  puer  vt  fciat  reprobare  malü  //  etc.  Fol.  106^:  Explicit 
feliciter  fcd'a  pars  Alexandri.  cum  glofis  metroi^ // interlinealibus  etc.;  1.2. 
inf.:  ImprelTum  in  famofa  ciuitate.  Nurenbergenfi.  An  s  //  no  falutis. 
M.CCCC.XCij.     Tredecima  die  menfis  lanuarij.  //    Fol.  106^  vacat. 

Monachit,  B.  Reg.;  Medelicae,  B.  Coen.;  Donescliingae,  B.  Princ.  (I.). 
Cf.  Hain  no.  682  et  707.  Quod  ad  tgpographum  attmet,  cf.  nr.  108.  118. 
134.  157.  169.  —  Anto7iius  Koherger  sive  Kohnrger,  alter  tijpographiis 
Norimbergensis  (vide  adn.  ad  nr.  37),  inde  ah  a.  1473  permiiltos  lihros 
prelo  suhiecity  qiiorum  sola  enumeratio  apud  Hainüim-Burgerum,  quamvis 
illa  sine  dubio  plena  non  sit,  quingue  fere  paginas  complet  (p.  158 — 162). 

94. 
Coloniae,  Henr.  Quentell,  a.  1492.     Partes  I.  II.  cum  glosa 

notabili.     124  et  114  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — viiij  et  aij — siiij, 

typi  Goth.,  in  4». 

I.  Fol.  jf«:  Prima  pars  doctrinalis  //  Alexandri  cum  fententijs.  no- 
tabilibus.  x  vocabuloru)  lu  //  cida  expofitione.  nönuUifq)  annexis  argumentis 
cum  eo-  //  rundem  replicis  ad  nouellorum  in  grämatica  incipientiu)  //  pro- 
fectum.  cum  quibufdam  alijs  additis  pro  in  fcientijs  //  aliqualiter  prouectis.  // 
Seqiiitur  icon  xylogr.:  magister  capite  radiato  avem  in  dextro  Immero 
gerens,  ante  eum  2  discipuli.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis.  //  (  )Anquam  par- 
uulis //  vt  lac  potu)  dedi  vobis  etc.  Fol.  124^:  Expofitio  textus  z  exemploi^ 
prime  ptis  Alexandri.  equiuocoi^  et  fy  //  nonomoi;,  etc.,  l.  2.  inf.:  Imprella 
in  felici  Colonia  circa  fummO  per  Henricum  Quentell.  //  Anno  a  natiuitate 
xpi  M.CCCC.XCij.  fexto  Kalendas  menfis  Maij  //.    Fol.  124^  vacat. 

II.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecunde  //  partis  Alexandri  cum  inter- 
linearibus  expofitionib'  textus  //  eiufde  in  planiffimis  fententiis.  fubiüctis 
ppulchre  ordina  //  tis  queftionib'  etc.  Deinde  sequitur  eadem  icon  qiiae 
supra.  Fol.  1^:  (  )Uam  pulchra  tabernacula  tua  lacob  2  tento // ria  tua 
ifrael.  etc.  Fol.  114^:  Explicit  feliciter  fcd'a  ps  Alexädri  cum  glofis  metro^ 
interlinealib'  //  etc.;  l.  2  inf.:  Imprelfa  in  fancra  (sie)  Colonia  p  Henricü 
Quentell  circa  fummü.  Anno  //  incarnationis  dominice  M.CCCCXCi j.  quarto 
nonas  lunij.  //    Fol.  114^  vacat. 

Äugustae  Trevir.,  B.  Ur.  (I.IL);  Vratislaviae,  B.  Un.  (I.).  Hainius 
Panzerum  I.  p.  305  no.  209  secutus  adnotat  no.  765:  Partes  IV.  Co- 
loniae  1492.  4^ 

MoQumenta  Germauiae  Paedagogica  XII  XIV 


CCX  Bibliographia 


95. 
Venetiis,  Simon  Papiensis,  alias  Bevilaqua,  a.  1492,  d.  IX. 

m.   Maii.     Doctrinale    cum    commento    [Ludovici    de    Guaschis]. 

86  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — L2,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1  (titidiis)  deest  in  eo  exemplari,  quod  inspicere  licuit.  Fol.  2«: 
Opus  Alexandri  grämatici  pro  eruditione  puerorii)  Incipit.  //  C  Ifte  über 
diuiditur  in  tres  libros  partiales.  In  quoi^  primo  Alexander  tractat  de  // 
ctymologia  etc.;  l.  15.:  (S)  Cribere  clericulif  paro  doctrTale  noiiellif  //. 
Fol.  86^:  (d)Octrinale  dei  virtute  iuuante  peregi.  //  etc.;  l.  2.  tnf.:  Doctrinale 
alexandri  grämatici  pro  eruditione  pueroi;.  feliciter  explicit.  Impreirum  // 
Venetiis  per  S3anone3  papiefem.  alias  Beuilaqua.  anno  dni.  1492.  die. 
9.  Maii.  //  REGISTRVM.  //     Sequiintur  3  lineae;  deinde:  FINIS.  // 

Parisiis,  B.  Nat.  Hainio  i(/not.  —  Simon  de  Gabis,  Bevilaqua, 
Ticinensis  vel  Papiensis,  a.  1485  Ve?ietiis,  deinde  a.  1487—1491  Vicentiae 
et  ah  a.  1492  iterum  Venetiis  arti  typoyraphicae  operam  dedit.  Cf.  Hain- 
Bar  yer  x>-  35—37. 

96. 

Norimbergae,  sine  typogr.  nomine  (Ant.  Koberger),  a.  1492. 

Partes  I.  II.  cum  glosa  notabili.  130  et  124  foll.  s.  num.,  c.  sign, 
aij — riiij  et  Aij — Qiiij;  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^:  Prima  pars  doctrinalis  ale  //  xandri  cum  fententijs  nota  // 
bilibus  et  vocabulorum  lu-  //  cida  expofitione  nonnullif-  //  q)  annexis  ar- 
gumentis.  //  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  Prologus  in  alexandrum  //  (  )Anquä 
paruulis  vt  lac  //  potü  dedi  vobis  etc.  Fol.  4^:  Textus  Prohemialis  // 
(  )  Cribere  clericulis  //  etc.  Fol.  130^:  Expoßtio  exemplora  textus  prime 
partis  Alexandri.  equiuo  5  //  corü  t  fynonomorü  etc.;  l.  2.  inf.:  ImpIIum  in 
famofa  ciuitate  Nurenbergenfi.  Anno  //  falutis.  M.ccccxcij.  tercia  die  lunii.  // 
Fol.  130^  vacat. 

II«.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecOde  par  //  tis  Alexandri  cum  inter- 
lini  //  aribus  expofitiöibus  textus  eiufdem  in  planiffimis  fenten  5  //  tijs  fub- 
iunctis  per  pulchre  (sie)  ordinatis  queftionibus  atq)  ar-  //  gumentis  cum 
replicis  contra  eorundem  folutiones  omni ;  //  bus  (qui  fcire  defiderant)  etc. 
Fol.  P  vacat.  Fol.  2^:  Glofa  notabilis  //  (  )Uam  pulcra  taberna // cula 
tua  etc.  Fol.  124^:  Explicit  feliciter  Scd'a  pars  Alexandri  etc.,  l.  2.  inf.: 
ImprefTa  in  famofa  ciuitate  Nurenbergenfi.  cir  //  ca  fummü.  Anno  incar- 
nationis  diiice.  M.cccc.XCij.  Pridie  ydus  Augufti.  //    Fol.  124^  vacat. 

11^.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecunde  partis  //  Alexädri  cü  interlini- 
aribus  expo-  //  fitöibus  textus  eiufde  in  planiffimis  fententijs  fub  //  iunctis 
perpulchre  ordinatis  queftiöibus  atq)  argu  //  mentis  etc.  Fol.  P  vacat. 
Fol.  2^^:  Glofa  notabilis  //  (q)Uam  pulchra  tabernacula  //  tua  etc.  Fol.  124^: 
Explicit  feliciter  Scd'a  pars  Alexandri  etc.,  l.  2.  inf.:  Imprelfa  in  famofa 
ciuitate  Nurenbergenfi.  cir  //  ca  fummü.  Anno  incarnationis  diiiee.  M.CCCC.XCij. 
Predie  (sie)  ydus  Augufti.     Fol.  124^  vacat. 

Monachii,  B.  Hey.  (I.  11^^.  11^.);  Medelicae,  B.  Coen.  (I.  IP.) ;  Sa- 
lisbiiryi,  B.  Coen.  (L).  Editiones  11^  et  11^,  iit  iam  Hainiiis  adnotavit,  in 
quavis  fere  'payina  inter  se  differunt.     Cf.  Hain  nO'  683-  708,  709. 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXI 

97. 
Hagenoae,    sine    typogr.    nomine    (Henr.    Gran),    a.    1492. 

Partes    I.    IL    cum    glosa    notabili.      156    et    136   foll.    s.   nmii., 

c.  sign.  a2 — Vg  et  Ag — R4,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  //  Alexandri  cum  fententiis  //  no- 
labilib^  et  vocabuloi^  lucida  expofitiöe  nönuUifq)  //  annexis  argumentis  cü 
eorundem  //  replicis.  ad  nouel  -  //  lorum  in  grämatica  incipientimTi  profectü. 
cum  qbuf  //  dam  aliis  additis  pro  in  fcientiis  aliqliter  prouectis.  //  Sequitiir 
icon  xylogr.  magtstrtim  cum  2  discipulis  repraesentans ;  super  caput  eius 
etnhlema  legitur:  Accipies  tanti  doctoris  dogmata  fancti.  Fol.  1^:  Glofa 
notabilis  //  (t)Anquam  paruulis  //  vt  lac  potü  dedi  vob'  etc.  Fol.  156"-: 
Expofitio  exeploT^  textus  pe  ptis  Alexandri.  equocoi^  2  fyno  //  nomoi^  etc.; 
l.  2.  inf.:  ImpfTu)  in  impiali  oppido  Hagenaw  //  Anno  incarnatiöis  chrifti. 
M.CCCCXCij.  idib'  lulij.  //     Fol.  156^  vacat. 

IL  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecunde  //  partis  alexandri  cü  mter- 
linialib^  expofitiöib^  text^  eiuf ;  //  dem  in  planiffimis  fentetijs.  fubiüctis  per- 
pulchre  ordi ;  //  natis  queftiöib®  atq)  argumetis  cü  replicis  cötra  eorun ;  //  dem 
folutiöes.  oTbus  q  fcire  defiderant  fumme  necelTas // rijs  nouiffime  diligenter 
correctis.  etc.  Sequitur  eadem  icon  ac  supra.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  // 
(  )Uam  pulchra  tabernacula  tua  lacob  i  te-  //  toria  tua  ifrahel  etc.  Fol.  136^'', 
l.  ult.:  Explicit  fcd'a  ps  Alexan.  //    Fol.  136^  vacat. 

Monachti,  B.  Reg.  (I.  II.);  Salishurgi,  B.  Coen.  (L);  Medelicae, 
B.  Coen.  (IL).  Cf.  Hain  no.  684  et  698.  Parteni  IL  in  eadem  ofßcina 
paratam  esse  ac  partem  I.  perspiciium  est.  Quod  ad  typographum  at- 
tinet,  vide  editiones  no.  115  et  136  descriptas.  —  Heiiricus  Gran,  primus 
Hagenoensis  typographus,  prelum  ihi  a.  1489  instituerat.  Cf.  Dictionnaire 
de  geogr.  p.  599  et  Hain-Burger  p.  123  sq. 

98. 
Rutlingae,  loan.  Omar,  a.  1492.    Pars  I.  cum  glosa  notabili. 

143  foll.  s.  num.j  c.  sign,  aij — viiij,  typi  Goth.,  in  4^  min. 

Fol.  1  (tittdus)  deest  ei,  quo  uti  nohis  licuit,  exemplari.  Fol.  2^ 
(c.  sign,  aij):  Prologus  in  alexandrum  //  (  )Anquä  paruulis  vt  lac  //  etc. 
Fol.  4^:  (  jCribere  clericulis  //  etc.  Fol.  143^:  Expoßtio  exemplorum  textus 
prime  partis  //  Alexandri.  etc.  explicit  //  feliciter.  C  |E^^  Impreffura  Magiftri 
lohaimis  //  Omar  in  Reüttlingii  Anno.  M.CCCCXCij.  Tempe  quo  //  ofederatoi;. 
populus  fueuie  cü  rege  romanoi^  Maximi  //  liano  et  margrauio  de  Pranden- 
burg  occupauerüt  ptes  //  Bauarie  contra  ducem  Albertü  de  munaco  qui 
ratifpa  //  nam  ciuitatem  imperiale  contra  cefaris  volütatem  fibi  //  vfur- 
pauerat  //.    Fol.  143^  vacat. 

Moguntiae,  B.  Ur.  Ilainio  ignot.  —  loannes  Omar  sive  Otmar 
a.  1482  Rutlingae  primus  typographus  doinicilium  collocavit  et  usqiie  ad 
a.  1495  commoratus  est.  Inde  ah  a.  1486  Michael  Greyff  alter  chalco- 
graphus  ihi  consedit  (vide  nr.  55  et  100).  Ä.  1498  loannes  Omar  novam 
artem  Tuhingam  introduxit.  Cf.  Dictionnaire  de  geogr.  p.  1114  et  1265, 
Hain-Burger  p.  219  sq.,  C.  Steif  der  erste  Buchdruck  in  Tühingen 
(1498-1534).     Tühingen  1881. 

XIV* 


CCXII  Bibliographia 


99. 

Parisiis,  Michael  Niger,  a.  1492.  Doctrinale  cum  expositione 

[Ludovici    de    Guaschis].      120   foll.  s.    num.,    c.    sign,   aij — riij, 
typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1  (titidiis)  deest  nnico,  quod  inspicere  liciiit,  exernplari.  Fol.  2^ 
(c.  sign,  aij):  Prefatio  //  (S)Cribere  clericulis  paro  doctrinale  7  noucllis.  // 
C  Quia  tcxtus  eft  planus  non  indiget  explanatio  ;  //  ne:  etc.  Fol.  60^: 
(  )  ic  iubet  ordo  libri  vocü  regime  referari  //  etc.  Fol.  80^:  (  )  Andere 
j)pofui  p  verfus  f3dlaba  qiieq)  //  etc.  Fol.  120^:  C  Alexandri  grämatici 
vna  cü  breiii  2  fiiccincta  ex  //  pofitione  op''  perlucidü  ac  Parifius  imprelTum 
p  //  me  micliaelcm  nigrum  librarium  morante  fup  pon  //  tem  fancti  michaelis 
anno  domini  millefimo  qua  s // dringentefimo  nonagefimo  fecundo.  // 

LiKjduni  Batav.,  B.  Un.  Ab  Ilainio  no.  753  not.  ex  Panzero  II. 
p.  208  no.  237.  —  Michael  Niger  (Le  Noir)  ex  eo  ipso  tempore  arti  typo- 
grapliicae  Parisiis  operam  navasse  videtur.     Cf.  Hain-Burger  p.  214. 

100. 
Rutlingae,  Mich.  GreyfP,  a.  1493.     Partes  I.  II.  cum  glosa 
notabih.     106  et  95  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — oiij  et  Aij — Miiij, 
typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  prime  //  partis  Alexandri  cum  inter- 
liniarib^  expofitionib^  //  textus  eiufde  in  planiffimis  fententijs.  cum  vo- 
cabu  //  lorum  lucida  expofitöe.  fubiunctis  perpulcre  ordi ;  //  natis  qftionib^ 
atq3  argumetis.  cü  replicis  contra  //  eorundem  folutiones.  omnib"  qui  fcire 
dcliderant  //  fumme  necelTaria  //.  Sequitur  icon  xylogr.  magistrum  cum 
5  disciptilis  repraesentans.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  Prologus  in  alexa  n- 
drum.  (sie)  //  (T'jAnq)  puulis  vt  lac  potum  de  //  di  vobis  etc.  Fol.  5«  med.: 
(S)Cribere  clericulis  paro  docrinale  (sie)  nouellis  //.  Fol.  106^:  Expofitio 
exemplorum  textus  prime  partis  //  etc.;  l.  2.  inf.:  If^^  ImprelTum  in 
Reuttlingii  (sie)  per  //  Michaelem  Greyff  //. 

II.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecun  //  de  partis  Alexandri.  cum  intcr- 
linearibus  expofi  s  //  tionibus  textus  eiufdem  in  planiffimis  fententijs  //  fub- 
iunctis perpulcre  ordinatis  queftionibus  atq)  argumcntis.  cum  replicis 
contra  eorüdem  folu ;  //  tiones.  omnibus  qui  fcire  defiderant  fumme  ne ;  // 
celfaria.  //  Seqiiitnr  eadem  icon  ac  supra.  Fol.  P:  icon  xylogr.:  Christus 
in  cruce  j)endens  suis  lugentihus  circumdatus.  Fol.  2"-:  C  Prefatio  //  Bu- 
tiruni  et  mel  comedet  puer  //  etc.  Fol.  95^:  Explicit  feliciter  fcd'a  ps 
Alexädri.  cü  glofis  metro>4  interlinia // lib^  etc.;  l.  2.  inf.:  |C^**  Imprelfum 
in  Reutlingn  per  Michaele  //  Greyff.  Anno  dili.  M.CCCC.LXXXXüj.  // 

Monachii,  B.  Reg.;  Friburgi  Brisg.,  B.  Un.  C f.  Hain  no.  678  et  710. 
De  typographo  vide  adnot.  ad.  nr.  55. 

101. 
Argentinae,  Mart.  Flach,  a.  1493.    Partes  L— III.  (IV.)  cum 
glosa  notabili.      144  et    ?    et  52  foll.    s.   num.,    c.   sign,   aa — V5 
et    ?    et  aa — g4,  typi  Goth.,  in  4^. 


I 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXIIl 


I.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  prime  //  paitis  Aloxandri:  cü  interlinearibus 
expofitionibus  //  textus  eiufdem  in  planiffiinis  fententijs:  cum  vocabii  //  lorum 
lucida  expofitione:  fiibiunctis  ppulcre  ordina-  //  tis  queftionibus  atq)  ar- 
gumentis:  cum  replicis  otra  //  eorundem  folutiones:  omnibus  qiii  fcire  de- 
fiderant  //  fumme  necelTaria.  //  Fol,  1^  vacat.  Fol.  5«:  Prologus  in  alexandrü  // 
(t)Anqua3  panmlis  vt  lac  //  etc.  Fol.  143^:  Expofitio  exemplorum  textus 
prime  //  partis  Alexandri  etc.  explicit  feliciter  //  ImpreJTum  in  Argentina  p 
Martinum  Flach  //  Anno  falutis.    M.cccc.xciij.  //     Foll.  143^  et  144  vacant. 

IL  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecunde  partis  Alexandri:  cum  inter- 
linearibus expofitionibus  eiufdem.  In  fine:  ImprelTum  Argentine  per  Mar- 
tinum Flach  Anno  M.cccc.xciij. 

III.  Fol.  1^:  Tertia  pars  doctrina  //  lis  Alexandri  cum  no  //  tabili 
commento.  //  Fol.  1^  vacat.  Fol.  ,2«:  Prefatio  //  (m)Eliora  funt  vbera 
tua  //  etc.  Fol.  52^^:  Alexandri  grämatici  opus  cu)  breui  ac  vtili  ex  s // 
pofitione  Impflum  Argentine  per  Martinum  //  Flach.  Anno  M.CCCC.XCiij. 
finit  feliciter.  //    Fol.  52^  vacat. 

Basileae,  B.  Un.  (I.  III.) ;  Doneschingae,  B.  Princ.  (III-)-  P(trs  I. 
not.  ah  Hainio  no.  685,  j^ctrs  II.  no.  711,  pars  III.    Ilainio  ignot. 

102. 
Antverpiae,    Henricus    Eckert    de    Homberch,    anno    1493. 
Wilhelmi  Zenders  de  Werdt  opus  minus  IL  partis.     In  4^. 
Not.  a  Panzer 0  I.  p.  12  no.  73.    Hamio  et  Camphellio  ignot. 

103. 

Antverpiae,  Theodoricus  Martini,  a.  1493  d.  XVIII.  m.  Dec. 
Textus  doctrinalis  cum  sententiis  et  constructionibus.     In  4^. 

Fol.  1^:  Textus  Alexandri  cum  fententiis  et  conftructionibus.  In 
fine:  Sic  finitur  expofitio  doctrinalis  Alexandri  impreffa  per  me  Theodori- 
cum  Martini  Antwerpie  menfis  Decembris  die  decima  octaua  anni  in- 
carnationis  Domini  noftri  MCCCCXCiij. 

Cf.  Panzer  I.  p.  12  no.  72,  Hain  no.  766,  Campbell  no.  114.  — 
Theodoricus  Martiiii  (Härtens  sive  Mertens)  Älostensis,  in  ofßcinis  Venetis, 
ut  ipse  tradidit,  instrtictus,  a.  1473  artem  typographicam  Älostum  in  urbem 
natalem  et  tribus  annis  post  Äntverpiam  introduxit.  (Vide  Dictionnaire 
de  geogr.  p.  47  sq.  et  77  sq.)  Secuti  sunt  eum  in  hanc  urbem  a.  1482 
Matthias  van  der  Goes  et  a.  1484  Gerardus  van  Leen,  quorum  iam  men- 
tionetn  fecimus  (vide  adnot.  ad  nr.  34).  Procedente  tempore  Henricus 
Eckert  van  Homberch  (vide  nr.  102.  183.  191.  254.),  Michael  Hillen 
van  Hochstraten  (vide  nr.  222  et  226),  et  Guilelmus  Vorstermann  (vide 
nr.  232)  ibi  consederunt.  Theodoricus  Martini  etiam  Lovanii  per  aliquot 
annos  officinam  habebat.     Cf.  IIai?i-Bicrger  p.  196. 

104. 
Sine  loco,   typogr.   nomine   et  anno  (Zwollis,    Petr.  Os   de 
Breda,  c.  a.  1493).     Partes  I.  II.  cum  notis  in  margine.    54  folL 
s.  num.,  c.  sign,  aiij — iiiij,  typi  Goth.,  in  4^ 


CCXIV  Bibliographfa 


Fol.  i«:  Prima  et  Secüda.  Pars  Alexandri  //  cum  notis  in  margino. // 
Sequitur  icon  xylogr.:  Christus  in  templo  legimi  interpretihtts  ct'rcum- 
dcitus;  in  inaryinihus  symhola  et  nomina  evangelistarum.  Fol.  1^:  icon 
xylogr.;  sn2)ra  verha  legiintur  lemnisco  inscriiita:  Saluator  mundi  salua 
nos.  //  Fol.  2^'.  (S)Cribe  clericiü'  paro  doct'nale  nouelF  //  etc.  Fol.  38^,  l.  5.: 
Verborüq)  data  fit  declinatio  quarta.  //  Finit  Prima  ps  Doctririalis  Allex  (sie)  II 
andri  Sequitur  ps  Secunda.  //  (  )  Ic  iubet  ordo  libri  vocü  regimen  //  re- 
sccari  (sie?)  li  etc.  Fol.  54^^,  l.  6.:  Plurali  iiumero.  fil'os  funt  qs  ego  oerno.  // 
Fol.  54^  eadem  icon  quae  fol.  1^  addita  est. 

Cf.  Campbellj  Supplem.  IL  no.  11 5^^. 

105. 
Sine    loco    et   typogr.    nomine   [Aquis   Statiellorum    (hodie 

Acqui)],  a.  1493.     Doctrinalis  textus,  iit  videtur.     30  foll. 

^  Incipit:   Opus  Alexandri   grammatici   pro   oruditione  puerorum.     In 

fme'.   Doctrinale  Alexandri  Galli,  vulgo  de  Villa  Dei,  grammatici,  feliciter 
cxplicit  .  .  .  Anno  Domini  1493. 
Cf.  Panzer  I.  p.  1  no.  1. 

105*. 
Sine    loco,    typogr.    nomine    et   anno   (Aquis    Statiellorum, 

c.  a.  1493).     Doctrinalis  textus,  ut  videtur.     30  foll.,  typi  Rom. 

In  fine:  Alexandri  de  villa  Dei  Doctrinale  (Deo  laudes)  feliciter 
explicit.  Impreirum  fat  incommode.  Cum  aliquarum  rerum,  quae  ad  hanc 
artem  pertinent,  imprelTori  copia  fieri  non  potuerit  in  huius  artis  initio: 
pefte  Genuae,  Aft  (sie?)  alibique  militante.  p]mendavit  autem  hoc  ipfum 
opus  Venturinus  prior,  grannnaticus  eximius,  ita  diligenter,  ut  cum  antea 
doctrinale  parum  emendatum  in  plerisque  locis  librariorum  vitio  esse  vi- 
deretur,  nunc  illius  cura  et  diligentia  adhibita  in  manus  hominum  quam 
emendatiffinnim  veniat.  Imprimentur  autem  poftbac  libri  alterius  generis 
litteris,  et  eleganter  arbitror,  nam  et  fabri  et  aliarum  rerum,  quarum 
hactenus  prompter  indignus  fuit,  illi  nunc  Dei  munerc  copia  est,  qui 
cuncta  difponit  pro  fuae  voluntatis  arbitrio.     Amen. 

Cf.  Hain  7to.  665,  Dictionnaire  de  geogr.  j>.  85  sq.  lila,  quam  ex 
Panzer 0  supra  descripsimus,  et  haec  fortasse  eadem  est  editio.  Suhscriptio 
ntiqiie  maximoj)ere  notahilis  est. 

106. 

Venetiis,  Manfredus  de  Bonellis,  a.  1494,  d.  XXVIII.  m.  Jan. 

Doctrinale  cum  commento  [Ludovici  de  Guaschis].   84  foll.  s.  num., 

c.  sign,  ag — 14,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1  (titulns)  ehest.  Fol.  ^«  (c.  sign.  a2):  Proemium  //  C  Opus 
Alexandri  grammatici  pro  oruditione.  pueroi^  incipit  //.  Fol.  2^,  l.  10.: 
(S)Cribere  clericulis  •*  pa // ro  doctrinale  nouellis  //.  Fol.  4P^,  l.  22.:  (b)Ic 
iul)et  ordo  libri  ^  vocü  regime  ref'ari.  //  Fol.  54",  l.  15.:  (p)  Andere  pro- 
pofui  p  '•  verfus  fyllaba- qq).  //  Fol.  84":  C  Impreirum  Venetijs  per  me 
Manfredum  de  Ro-  //  nellis  d(^  Monteferato.  (sie)  Anno  vero  ab  incarna  //  cione 
Eiufdem    omnipotentis.    Milefimo   (jna  /,   drTgentefimo.  Nonagefimo   quarto. 


i 


Doetrmairs  libri  typis  descripti  CCXV 

die  //  vero  vigefimo  octauo  menfis  //  Janiiarij.  //  a  b  c  d  e  f  g  h  i  k  1.    Onmes 
hi  fimt  quaterni  exceptus  1  qui  eft  duernus  //.     Fol.  84^  vacat. 

Dresdae,  B.  Reg.  Ab  Hainio  no.  754  not  ex  Panzero  III.  p.  364 
710.  1860.  —  Manfredus  de  Bonelhs  sive  Bonello  de  Monte  Ferrato  typo- 
cfvaphus  a.  c.  1481  2^relum  Venetiis  instituerat.  De  lihris,  qnos  nsqne  ad 
saec.  XVI.  emisit,  cf.  Hain-Burger  p.  41  sq. 

107. 
Basileae,  Nie.  Kesler,  a.  1494,  d.  III.  m.  Mart.    Partium  1.  IL 
textus  cum  notis  in  margine.     44  foll.  s.  num.,  c.   sign,  sl^ — f, 
typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1^:  Textus  Alexandri  //  cum  vtili  i  fuccincta  alteratione.  nota- 
tifq3  //  in  margine  adiunctis.  //  Seqiiitiir  icon  xylogr.:  magister  virgam 
manu  tenens,  ante  eum  3  discipuli.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  (S)Cribere 
clericulis  paro  doctri  //  nale  nouellis.  etc.  Fol.  44^:  Finit  prima  et  fe- 
cunda  ptes  (sie)  Alexandri  Im  ;  //  prelTa.  Bafilee.  per  Nicolau m  Kefler. 
Anno  //  domini.  Millefimo  qdringetefimononage  s  //  fimo  (sie)  quarto.  Die 
tertia  menfis  Martij.  // 

Vindobonae,  B.  Caes.    Ab  Haiiiio  not.  no.  767. 

108. 
Norimbergae,  Ant.  Koberger,  a.  1494.     Partes  I. — IV.  eum 

glosa  notabili.   ,  130  et  124  et  48  foll.  s.  num.,  e.  sign,  aij — riiij 

et  Aij — Qiiij  et  Aaij — Ffiiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

la.  Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  ale  //  xandri  cum  fententijs  nota// 
bilibus  et  vocabulorum  lu-  //  cida  expofitione  nonnullif-  //  q3  annexis  ar- 
gumentis.  //  Fol.  P  vacat.  Fol.  2^:  Prologus  in  alexandrum  //  (  )Anquä 
paruulis  vt  lac  //  etc.  Fol.  130^'.  Expofitio  exemploij,  textus  prime  partis 
Alexädri  equiuo // coy^  etc.;  l.  3.  inf.:  ImprelTum  p  Anthoniü  kober- // ger 
in  famofa  ciuitate  Nurenbergefi.  Anno  falutis.  MCCCC.  //  XCiüj.  quinta  die 
Marcij.  //     Fol.  130^  vacat. 

l^.  Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  Alexädri  //  cum  fententijs  nota- 
bilibus  i  voca  //  bulorum  lucida  expofitione  nönul  //  lifq)  annexis  argumen- 
tis  //.  Fol  P  vacat.  Fol.  2^:  Prologus  in  Alexandi^  //  (  )Anquä  paruulis 
vt  lac  potü  //  etc.    Fol.  130'''  et  130^  ut  in  l^. 

IL  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecunde  partis  //  Alexädri  cü  interlini- 
aribus  expo-  //  fitiöibus  textus  eiufde  in  planiffimis  fententijs  fub  //  iunctis 
perpulchre  ordinatis  queftiöibus  atq)  argu  //  mentis  cum  replicis  cötra 
eorüdem  folutiöes  etc.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  Glofa  notabilis  //  (q)Uam 
pulchra  tabernacula  //  etc.  Fol.  124'^'-:  Explicit  feliciter  Scd'a  pars  Alexädri 
cü  glofis  metroi^  interlinialib^  //  etc.,  l.  2.  inf.:  Imprefla  in  famofa  ciuitate 
Nurenbergenfi.  //  Anno  incarnationis  dnice.  M.cccc.XCiüj.  XX.  die  menfis 
marcij.  //    Fol.  124^  vacat. 

IIL  IV.  Fol.  1^:  Tercia  2  Quarta  Partes  do-  //  ctrinalis  magiftri 
Alexandri  cum  cömeto  val  //  de  vtili  text^  dante  intelligentiam  fummariä.  // 
Quarum  tercia  docet  de  quätitate  fillabarü.  //  Quarta  ¥o  de  accentuatione 
cum    nouis   qui-  //  bufdä   fententiarum   additionibus    //     Fol.  1^:  {  )  Eliora 


CCXVI  Bibliographia 


funt  vbera  tua  vino  fragrantia  vngentis  optimis  Can  //  ticoTj  primo  etc. 
Fol.  48^,  l.  2.  inf.i  Alexädri  grämatici  due  partes:  tertia  videl3  i  qrta 
finiüt  feliciter  //  ImpITe  p  Anthoniü  Koberger  in  ciuitate  Nurebergenfi.  // 
Fol.  48^  vacat. 

Mo7iachn,  B.  Reg.  (I^.  II.  III.  IV.  uno  vol.  compreh.) ;  Medelicae, 
B.  Coen.;  Vtndobonae,  B.  Caes.  (II.  et  III.  IV).  Cf.  Harn  no.  686. 
712.  731.  Editiones  /"  et  I^  titulo  et  praefatione  et  prima  parte  textns 
commentariique  (nsque  ad  sign,  d)  inter  se  differunt. 

109. 
Coloniae,  Ulricus  Zell,  a.  1494,  d.  VI.  m.  Apr.     Pars  I.  cum 
sententiis  et  vocabulorum  expositione,  (i.  e.  cum  glosa  notabili). 
1   fol.   s.  num.  +  Fo.  CXLI,   c.  sign,   aij — viij,  typi  Goth.,   in  4^ 

Fol.  1^:  Prima  pars  doctrinalis  Alexädri  cum  //  fentetijs  i  vocabuloij 
lucida  expofitione  //  nonnullifq)  nouis  notalib^  (sie)  annexis  //.  Sequitur 
icon  xylogr.  Mariam  cum  lesii  infante  repraesentans ;  inf^'a  ligno  incisa 
sunt  haec:  Impreffimi  Colonie  apud  lijfkirchen  //.  Fol.  1^:  (  )Anquam 
paruulis  vt  lac  potü  //  dedi  vobis  etc.  Fo.  CXLI^:  Expofitio  exemplorum 
textus  prime  partis  Alexandri.  cquo-  //  coriiin  (sie)  2  fyiionomorü  etc.,  l.  3. 
inf.:  Explicit  feliciter  Improiruin  in  felici  Colonia  circa  Lijfkir ;  //eben  per 
Ulricum  tzell  de  Hannaw.  Anno  a  xpi  natiuitate  M.CCCC.  //  nonagefimo- 
quarto.  (sie)  Sexto  Mefis  Aprilis  //. 

Moguntiae,  B.  Ur.  Ilalnio  ignot.  De  iypograjjJw  vide  adnot.  ad  nr.  41. 

110. 
Coloniae,  Henr.  Quentell,  a.  1494,  VII.  Idus  Maii.     Pars  II. 

cum  glosa  notabili.      112  foll.   s.  num.,  c.  sign.  Aij — Siiij,  typi 

Goth.,  in  40. 

Fol.  1^'.  Glofa  notabilis  fecüdc  par  //  tis  Alexandri  cum  interlinialib' 
expcffitionib^  textus  eiufde  in  planilfimis  fententijs  fu])iunctis  ppulcbre  or- 
dinatis  que  //  l'tionib'  atq)  argumentis  cü  replicis  otra  eorundem  folutio  // 
nes.  etc.  Sequitur  icon  xylogr.:  magister  cum  2  discipulis ;  supra  in  lemnisco 
legitur  emhlema:  Accipies  tanti  doctoris  dogmata  fancta.  Fol.  1^:  Glofa 
notabilis  tf  (  )  Uam  pulcbra  tabernacula  tua  lacol)  2  tcntoria  //  etc.  Fol.  112^: 
C  Explicit  feliciter  fcd'a  ps  Alexandri  cü  glolis  metroi^  interlinialib'  //  etc., 
l.  3.  inf. :  Implfa  in  //  fancta  Colonia  p  Henricü  Quentell  circa  fummü.  Anno 
incarnationis  //  dominice.  M.cccc.XCüij.  Septime  ydus  Maij.  //    Fol.  112^  vacat. 

Monachii,  B.  Heg.;  Darmstadii,  B.  M.  Duc.  (Ilofh.)  [exemplar  nm- 
tilattiml.     Cf.  Hain  no.  713. 

111. 

Daventriae,  Rieh.  Paffraet,  a.  1494,  d.  IX.  m.  Aug.    Wilhelmi 

Zenders   de   Werdt   opus   minus   II.   partis.      132   foll.    s.    num., 

c.  sign,  aij — ziiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1":  Opus  min^  fecüde  partis  //  Alexandri  TtroductoriO  ad  //  op® 
maius  eiufde  perutile  //.  Fol.  1^:  (  )Irca  principium  partis  fecüde  Alexädri 
querit  j>rimo  qd  //  eft  gräniatica  fcd'ni  Prif(;ianfi  etc.     Fol.  5":    (    )Ic  iub^ 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXVII 

ordo  libri  vocü  regime  referari  //.  Fol.  132^:  C  Finitur  dei  gratia  op^ 
minus  feeüde  partis  alexä  =  //  dri  ^p  pueris  clare  breuiterq)  infbituedis: 
per  wilhels  //  mO  zenders  de  werdt  coUectü.  Et  qiie  illic  breuitat^  //  gra :  ne 
pueris  faftidiü  ex  ^plixitate  generetur  :  omilFa  //  funt  :  in  opere  maiori  cü 
plurimis  elegätijs  2  queftio  //  nib^  fcitu  dignis  in  fcholis  difputädis  :  argu- 
metis  et  //  rcplicis  annexis:  vt  in  logica  petri  hifpani  fecim^  :  col // ligun- 
tur  2  abfoluütur.  ImprelTum  Dauentrie  p  me  //  Richardum  paffraet.  Anno 
dni.  M.ccccxciiij.  //  Nona  Augufti.  //    Fol.  132^  vacat. 

Pragae,  B.  Un.;  Vpsaliae,  B.   Un.     Camphellio  ignot. 

112. 
Coloniae,  Henr.  Quentell,  a.  1494,  d.  IV.  Non.  Nov.     Pars  I. 
cum  glosa  notabili.      124  foll.   s.   num.,   c.   sign,  aij — viiij,  typi 
Goth.,  in  40. 

Fol.  1^:  Prima  pars  doctrinalis  Ale  //  xandri  cum  fententijs.  nota- 
bi  5  //  libus  :  et  vocabulorum  lucida  expofitione.  nonnullifq)  anne-  //  xis  ar- 
gumentis  cum  eorundem  replicis.  ad  nouellorum  in  //  grämatica  incipien- 
tium  profectum.  cum  quibufdä  alijs  ad-  //  ditis  pro  in  fcientijs  aliqualiter 
prouectis  //.  Sequilar  tcon  xylogr.:  magister  cum  2  discipulis;  supra  lemnisco 
inscriptum  est  emhlema:  Accipies  tanti  doctoris  dogs  mata  fanca  (sie). 
Fol.  i*:  Glofa  notabilis  //  (  jAnq)  paruulis  ut  lac  //  potü  dedi  vobis  etc. 
Fol.  124^:  Expofitio  textus  2  exemploi^  pme  partis  Alexandri  equocorü  i 
fyno // nomorü  etc.,  l.  2.  inf.:  Imprelfa  in  felici  Colonia  circa  fummum  p 
Henricum  Quentell  //  Anno  a  natiuitate  xpi.  M.CCCC.XCiüj.  quarto  Nonas 
Nouebris  //.    Fol.  124^  vacat. 

Hersfeldiae,  B.  Gyrri.;  Darmstadii,  B.  M.  Duc.  (Hofh.)  [tituliis  deestj. 
Hainio  ignot. 

113. 

Sine  loco  et  typogr.  nomine  (Basileae,  Nie.  Kesler),  a.  1494. 
Partium  III.  IV.  textus.  44  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Giiij, 
typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Text^  tercie  et  quarte  //  parciü  Alexädri  cü  cö  //  tinuatis 
breuiffimis  <p  //  iuuenum  inftructione  //  non  paru)  vtilis  ac  ne  5  //  cefTa- 
rius  •:  //.  Fol.  P  vacat.  Fol.  2^:  Decimum  Capitulum  //  Pandere  propofui 
per  verfus  //  fyllaba  queq).  Quanta  fit.  et  //  etc.  Fol.  30^:  Accet'  varias 
dec)  hlc  distTguere  normas  //.  In  margine  dextro:  Quarta  ps  de  accentu  // 
Incipit  et  vndecimü // capitulum //.  Fol.  44^'.  Anno  M.GGGC.XGiüj. //  .:.  Finis  .:.//. 
Fol.  44^  vacat. 

Lipsiae,  B.   Un.    Hainio  ignot. 

114. 
Bononiae,  Bacielerius  de  Bacieleriis,  a.  1495,  d.  XXL  Kai.  Febr. 
Partes  I.— IV.,  in  4«. 

Incipit  opus  perutile  Alexandri  quod  doctrinale  dicitur.  In  fine: 
Imprefl'um  fuit  totum  hoc  opus  Bon.  per  Bacielerium  de  Bacieleriis  Bo- 
nonienfem  vir  (sie?)  folertiffiinum.    Anno  falutis  MGGGGLXXXXV.  duodecimo 


CCXVIII  Biblfographia 


Kalendas  Februarii,  loanne  Bentivolo  Secundo  :  Sfortia  :  Vicecomitae  (sie?) 
de  Aragon ia  Et  caetera  :  Felfinei  fenatus  benemerito  principe. 

Cf.  Hain  no.  670,  qni  Panzeriim  IX.  p.  215  no.  207c  secutns  est. 

115. 
Hagenoae,  Henr.  Gran,  a.  1495,  m.  Jul.  et  Sept.  Partes  I. — IV. 
cum  glosa  notabili.      122  et   110    et  46   füll.  s.   num.,    c.   sign. 
^2 — Pö  f^t  Aa — O4  et  Aa — F3,  typi  Goth.,  in  4°. 

I.  Fol.  1^:  Prima  pars  doctrinalis  //  Alexandri  cü  fententiis  no  //  ta- 
bilibus:  et  vocabulorum  lucida  expofitione.  nonnullifq)  annexis  argu ;  // 
mentis  cum  eorundem  replicis.  ad  nouellorum  in  grämatica  incipientiu)  // 
profectum.  cum  quibufdä  alijs  additis  ,p  in  fcientijs  aliqualiter  ^puectis  //. 
Sequitur  icon  xylogr.:  magister  eiini  2  discipulis;  siipra  lemniseo  in- 
seri^ita  sunt  haee:  Accipies  tanti  doctoris  dogmata  sancta.  Fol.  1^:  Glofa 
notabilis  //  (  )Anquri  paruulis  vt // lac  etc.  Fol.  122^:  Expofitio  textus  et 
exemploT^  pme  partis  Alexandri  equocoi^  t  fyno  5 // nomoi;..  ete.,  l.  2.  inf.: 
ImprefTa  in  Hagenaw  per  Heinricum  (sie)  Gran.  Anno  a  natiuitate  chrifti  // 
M.CCCC.XCV.  tredecimo  kalendas  Augufti.  // 

II.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecüde  par  //  tis  Magiftri  Allexandri.  (sie) 
cum  interlinialib'  expofitionib'  textus  eiufde  in  planiffimis  fententijs.  fub- 
iüctis  perpulcre  //  ordinatis  queftionib'  atq)  argumetis  etc.  Sequitur  eadem 
icon  ac  supra.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  //  (  )Ua3  pulcra  tabernacnla  tua 
lacob  et  tetoria  tua  //  etc.  Fol.  110^:  Explicit  felicit  fcd'a  ps  Alexandri 
cü  glofis  metroT^  Tterlinialib'  pla  5  //  niffimifq)  eorunde  fubiüctis  fenten- 
tijs etc.,  l.  3.  inf.'.  ImplTa  //  in  impiali  oppido  Hagenaw  p  Henricü  Gran. 
Anno  natiuitat*  dni ;  //  ce.  M.CCCC.XCV.  Septimo  Idus  Septembris.  //  Fol. 
110^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  i":  Tercia  et  quarta  partes  do  //  ctrinalis  magiftri 
Alexädri  cum  cömento  valde  vtili  text^  //  dante  intelligentia)  fummariam. 
Quauum  tercia  docet  de  //  quantitate  fyllabarum.  Quarta  vero  de  accen- 
tuatione  cu)  //  nouis  quibufdam  fententiarum  additionibus  //.  Sequitur 
eadem  ico?i  ac  supra.  Fol.  V>:  Prohemium  //  (M)  Eliora  funt  vbera  tua 
vino  fragrätia  vngentis  optimis.  Ca // ticoi^  pmo  etc.  Fol.  46^,  l.  2.  inf.: 
Alexandri  grammatici  due  partes,  tercia  videlicet  i  quarta  fmiüt  feli  s  //  cit 
Imprelfe  p  Heinricum  (sie)  Gran  in  oppido  Hagenaw.  //    Fol.  46^  vacat. 

Monachii,  B.  Reg.;  Oeniponte,  B.  Un.;  Ärgentinae,  B.  TJn.;  Ädmonte 
(Änstr.),  B.  Coen.  Cf.  Hain  no.  688.  714.  732.  —  De  tyjiographo  vide 
adnot.  ad  nr.  07. 

IIB. 

Coloniae,  lo.  Koelhofl*,   anno  1495,   m.  Sept.      Partes  I.  IL 

cum  glosa  notabili.    118  et  114  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — vv  et 

Aij — Siiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

I.  Fol.  1^':  Prima  pars  Do  //  ctrinalis  Alexandri  cum  fententijs  nota- 
bilibus.  2  vocabulorum  //  lucida  expofitione.  nonnullifq)  annexis  argumentis 
cum  eorun-  //  dcem  (sie)  replicis,  ad  nouellorum  in  granuuatica  incipientium 
profe  //  ctum.   (!ü  quibufdaj  alijs  additis   ,\)   in   fcietijs  aliqualiter  ,puect'  // 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXIX 

Seqtiüur  icon  xylogr.  magistrum  cum  6  disciimlis  rejnmesentans.  Fol.  1^: 
Glofa  Notabilis  //  (  )  Anqua)  paruulis  //  vt  lac  potü  dedi  vobis  etc.  Fol.  118^: 
Expofitio  textus  et  exemplorü  prime  partis  Alexaiidri.  etc.,  l.  3.  inf.:  Im- 
preffa  in  feli  //  ci  Colonia  Per  loänem  koelhoff  Anno  gratie  M°.CCCC".XCV. 
altera  //  die  poft  tranflationis  feftum  trium  fanctorum  magorum.  //  Fol. 
118^^  vacat. 

II.  Fol.  1^:  Glofa  Notabilis  fecunde  partis  //  Alexandri  cum  inter- 
linealibus  expofitionibus  //  textus  eiufde  2  planiffimis  fententijs.  fubiüctis 
queftionib'  atq)  argumentis  cum  replicis  contra  eorüdem  folutiones  //  etc. 
Seqtntur  eadem  icon  ac  supra.  Fol.  l^i  Glofa  Notabilis  //  (  )Irca  inicium 
fecunde  partis  //  Alexandri  que  eft  de  diafynthetica  //  etc.  Fol.  114^: 
C  Explicit  feliciter  fecunda  pars  Alexandri  //  etc.,  l.  2.  inf.:  Confummata 
autem  in  ^pfefto  fancti  Michaelis  Archangeli  Anno  //  falutis.  M^.CCCC.XCV.  // 
Fol.  114^  vacat. 

Marhurgi  Hess.,  B.  Un.  Hainio  ignot.  —  Joannes  Koelhoff  Luhi- 
censis  secimdum  Ulricum  Zell  Hanoviense?n  (vide  de  eo  adnot.  ad  nr.  41) 
inter  primores  typographos  Colonienses  est.  Idem  a.  1499  praeclara  illa 
chronica  Coloniensia  prelo  suhiecit.  De  operibus,  quae  usqne  ad  a.  1500 
ex  eins  ofßcina  exierunt,  cf.  Hain-Burger  p.  162—164. 

117. 
Daventriae,  sine  typographi  nomine  (Rieh.  Paffroet),  a.  1495, 

d.  XXX.  m.  Oct.     Pars  I.  eum  glosa  loannis  Synthen.     150  foU. 

s.  num.,  c.  sign,  aij — oiiij,  typi  Goth.,  in  A^. 

Fol.  i«:  Glofa  prime  partis  Alexan  //  dri  loannis  Synthen.  //  Fol.  1^ 
vacat.  Fol.  2^:  {  )  Cribere  clericulis  paro  doctrinale  //  nouellis  //  etc. 
Fol.  5«:  C  De  nominum  inflectione  fcd'm  ordinem.  et  primü  //  de  prima.  // 
(  )Ectis  as  es  a  dat  declinatio  prima  //.  Fol.  150^:  C  Finiunt  fuper 
Prima  parte  doctri  =  //  nalis  Alexandri  venerabilis  loannis  //  Synthen  co- 
pulata  Dauentrie  fumma  //  diligentia  nouiter  emendata  et  Im  =  //  preffa 
Anno  domini.  M.CCCC.xcv.  Tri  //  cefima  Octobris  //. 

Oxoniae,  B.  Bodl.     Cf.  Camphell  no.  120. 

118. 
Norimbergae,  Ant.  Koberger,  a.  1495.     Partes  I. — IV.  cum 

glosa  notabili.     1  fol.  s.  num.  +  Fo.  II-CXXX  et  124  et  48  foll. 

c.  sign,  ag — V4  et  A2 — Q4  et  Aaij — Ff^,  typi  Goth.,  in  4<'. 

I.  Fol.  i":  Prima  ps  doctrinalis  Alexandri//  cu)  fententijs  notabi- 
libus  2  voca  //  buloru)  lucida  expofitöne  nönul  //  lifq)  annexis  argumentis.  // 
Fol.  P  vacat.  Fo.  II«:  Prologus  //  (  )Anquä  paruulis  vt  lac  potu)  //  dedi 
vobis  etc.  Fo.  CXXX«:  Expofitio  exemploi^  textus  prime  ptis  Alexandri 
equiuo // co]^  etc.;  l.  3.  inf.:  ImprefTum  p  Anthoniü  kober // ger  in  famofa 
ciuitate  Nurebergefi.    Anno  falut^  MCCCC.  //  XCV.  //     Fo.  CXXX^  vacat. 

II.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecunde  partis  //  Alexädri  cü  interliniari- 
bus  expo-  //  fitönibus  textus  eiufde  in  planiffimis  fentetijs  fub  //  innctis  (sie) 
perpulchre  ordinatis  queftionib^  atq)  argumetis  etc.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2"^: 
Glofa  notabilis   //  (q)Ua3  pulchra  tabernacula  //  etc.      Fol.  124^:   Explicit 


Bibliographia 


feliciter  Scd'a  ps  Alexädri  oü  glofis  metroi;,  interlinealib^  //  etc.,  l.  2.  inf.: 
InipIFa  in  famofa  ciuitate  Nurbergefi.  (sie)  An-  //  no  incarnatioiiis  dnice. 
M.CGGG.XGV.  die  XI.  menfis  nouebris.  //    Fol.  124^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  i«:  Tercia  et  Quarta  partes  do  //  ctrinalis  magiftri 
Alexandri  cum  commento  val  //  de  vtili  textiis  dante  intelligentiam  fum- 
mariam.  //  Quarum  tercia  docet  de  quantitate  fyllabarum.  //  Quarta  vo  de 
accentuatione  cü  nouis  quibufdä  //  fententiarum  additioiiibus.  //  Fol.  1^: 
Prohemium  //  (  )Eliora  funt  vbera  tua  vino  fragrätia  vngentis  optimis. 
Cau // ticoi^  primo.  etc.  Fol.  48"-:  Alexandri  grfimatici  due  ptes:  tercia  vide- 
licet  2  qrta  //  finiunt  feliciter.  ImprelFe  p  Anthoniü  koberger.  //   Fol.  48^  vacat. 

Salishurgi,  B.  Coen.  (I.  II.  111.  IV.  uno  vol.  compreh.) ;  Monachii, 
B.  Beg.  (I.  IL  III.  IV.);  Gryphisualdae,  B.  XJn.  (III.  IV.  cum  nr.  134 
I.  II.  conqireh.).     Cf.  Hain  tw.  687.  715.  (sola  adnot.)  730. 

119. 
Daventriae,   lac.  de  Breda,  a.  1495,  ult.  d.  m.  Dec.     Par- 
tium I.   IL   textus    cum   alteratione.     58  foll.   s.   num.,    c.  sign. 
Bi — Gv,  typi  Goth.,  in  8. 

Fol.  i«:  Textus  alexandri  //  cum  alteratione.  //  Sequitiir  icon  xylogr.: 
Christus  in  cruce  pendens;  infra  legitiir:  lacob^  de  Breda  //.  Fol.  1^  vacat. 
Fol.  ^«:  Prohemiü  libri  //.  Fol.  40^:  C  Finit  prima  pars  doctrinal' 
Alexandri  //  Sequitur  pars  fecunda  //.  Fol.  58":  C  Finit  prima  i  fcd'a 
pars  alexädri  Impref  //  fa  Dauentrie  cü  fumma  diligentia  emedata  //  per 
me  lacobü  de  Breda.  Anno  diii.  M.  //  qdringetefimo.  XGV.  vltima  die  De- 
eebris.  //    Fol.  58^  vacat. 

Lunehtirgi,  B.   Ur.     Campbellio  ignot. 

120. 
Daventriae,  Rieh.  Pafraet,  a.    1495.     Partes  III.  IV.   cum 
commento.     48  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — hiij,  typi  Goth.,  in  4°. 

Fol.  i«:  Tercia  et  quarta  partes  //  doctrinalis  magiftri  Alex // andri 
cum  cömento  valde  vtili  textus  dante  in  ;  //  telligentiam  fummariam. 
Quarum  tercia  do  //  cet  de  quantitate  fyllaba^.  Quarta  vero  de  ac  s  //  cen- 
tuatioe  cum  nouis  quibufdä)  fententiarum  //  additionibus.  Fol.  1^:  Pro- 
hemium //  (  )Eliora  funt  vbera  tua  vino  fragrätia.  vngetis  optimis.  Ca  s // 
ticoi;,  pmo  etc.  Fol.  48<^:  C  Alexandri  grämatici  due  partes:  ter  //  cia  vi- 
delicet  et  quarta  finiunt  feliciter // Imprelfe  Dauetrie  per  Richardü  paf//raet 
anno  dfii.  M.GG<x;.XGV.    Fol.  48^  vacat. 

Dusseldorj)ii,  B.  Prov.;  Berolini,  B.  lieg.  A  Campbellio  no.  131 
not.  ex  Panzero  XL  p.  319  no.  87^^  et  IIai?iio  no.  14759. 

121. 
Parisiis,    sumptibus    loannis    Alexandri    Andegavensis    et 

loannis   Petit   Parisiensis,    a.   1495.     Partes    I. — IV.    cum   glosa 

notabili.     197  foll.  s.  num.,  c.  sign.,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1":  Glofa  notabilis  alexandri  in  quat // tuor  partes  diuifa  cum 
interlinea  r  /,   ribus    expofitöibiis    textus    oiufdem    in    planiffimis    fentötiis 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXXI 

fub  ;  //  iunctis  perpulchreq)  ordinatis  queffciöibus  atq)  argumcntis  //  cum 
replicis  cötra  eorüdem  folutiones  oTbus  qui  fcire  defide  ;  //  rant  fumme  iie- 
cefTariis  :  nouiffime  diligenter  correctis  :  cu)  ad  --  \\  ditis  in  locis  in  quibus 
neceirariu)  pro  iuuenibus  elTe  videba  =  //  tur.  Que  iam  de  nouo  imprelTa 
eft  cü  multis  argumentis  &  re  s  //  plicis  prius  non  additis  accuratiffimeq) 
emendata  vt  qui  illa)  //  diligenti  cum  ftudio  perlegerint  :  Ipfis  in  artis 
grammatices  //  notitiam  facilis  erit  accelTus.  //  Seqintur  insicjne  tyiJoyr. 
cum  mscrtpttone :  Diev  gart  le  Roy  et  la  noble  cite  d'angiers  et  l'vniversite 
et  lihrarii  nomine  in  medio  posito:  Debovgne.  Fol.  1^:  P.  E.  molinienfis 
Ordinis  fancti  Be ;  //  nedicti.  Epigramma  ad  iuuenes.  //  (5  disticha.)  Fol.  93^: 
C  Explicit  prima  pars  huius  libri.  //  Fol.  95*^:  Glofa  notabilis.  //  (Q)uam 
pulchra  tabernacula  tua  iacob:  et  tetoria  tua  ifrael  etc.  Fol.  167^:  C  Se- 
quit  prohemiü  in  tertiä  2  quartä  Alexandri  partes  //  (  )Eliora  funt  vbera 
tua  vino  fragrätia  etc.  Fol.  197^:  Glofa  notabilis  ac  luce  clarior  fuper 
textu  alexan  //  dri  grammatici  optimis  caracterib®  parifius  impref  -  //  fa: 
fumptibus  vero  lohannis  alixandre  andegauis  //  cömorantis:  ac  lohannis 
petit  parifienfis  ad  finem  //  vfq)  perducta:  feliciter  finit.  Ex  die  decima 
februarii  M.CCCC.LXXXXV.  // 

Trecis,  B.  Ur.  Hainio  ignot.;  not.  ci  Buissono  p.  668.  —  Joannes 
Petit  (Parvus),  alter  lihrariorum,  duohiis  annis  j^ostqicam  hunc  lihrum 
Parisiis  (Petri  Level,  ut  videtur,  typis)  descrihendum  curavit,  proprium 
ihi  instituit  ofßcinam.  Cf.  Hain-Buryer  p.  236.  Nihilo  minus  etiam  ex 
eo  tempore  alias  officinas,  imprimis  Ändreae  Bocardi  (vide  nr.  153),  ad 
lihros  exscrihendos  adhibiiit. 

122. 
Norimbergae,  Caspar  Hochfeder,  a.  1495.    Partes  I.  II.  cum 
glosa  notabili.      124  et  114  foll.  s.  num.,   c.  sign.  Aiij — Qiij   et 
aij — piiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  //  Alexandri  cum  fententijs.  no- 
tabilibus.  et  vocabuloru)  //  lucida  expofitiöe.  nönullifq)  annexis  argumentis 
cü  eo  //  rundem  replicis.  ad  nouellaru)  (sie)  in  grämatica  incipienti  //  um 
profectum.  cum  quibufdam  alijs  additis  pro  in  fei-  //  entijs  aliqualiter 
prouectis  //.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  //  (  )  Anquam  paruulis  //  etc.  Fol.  124^: 
Explicit  feliciter  //  ImprelTa  in  ciuitate  Nurmbergefi  per  Cafpar  (sie)  Hoch- 
feder.   Anno  a  nati  //  uitate  xpi.  M.CCCC.XCV.  //    Fol.  124^  vacat. 

II.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecunde  //  partis  Alexandri  cü  inter- 
linialibus  expofitionibus  tex  //  tus  eiufde  in  planiffimis  fentetijs  :  fubiüctis 
perpulcre  //  ordinatis  queftionibus  atq)  argumetis  cü  replicis  otra  //  eorüde 
folutöes  etc.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  //  QUam  pulchra  tabernacula  tua 
Iacob  et  tentoria  //  etc.  Fol.  114(^:  Explicit  felicit^  fcda  ps  Alexädri  cü 
glofis  metroi;.  interlinealib^  pla  s  //  niffimifq)  eorüde  fubiüctis  fentetijs  f'm 
rectü  fenteciädi  modü:  ml'tis  cü  //  vtilib'  qftiöib'  ac  argumetis.  atq)  ö  eade 
cü  pulcris  (du  materia  reqrit)  //  replicis,  tä  maiorib  q)  etiä  miorib  (q  fcire 
altiora  afpirät)  nccärijs.  (sie)  cü  no  //  uis  qbufdä  additöib'  vt  clare  patebit 
intuetib'.  ImpITa  T  ciuitate  Nurm  ,//  bergenfi  p  Cafpar  (sie)  Hochfeder  Anno 
incarnatiöis  dnice.  M.CGGG.XCV.  //    Fol.  114^  vacat. 


CCXXII  Bibliographia 


Carolsruhae,  B.  M.  Duo.  Hainio  ignot.  —  Caspariis  Hochfeder  ab 
a.  1491  ad  a.  1409  Nort)nher[/ae,  deinde  Metis  officinain  hahehat.  Vide 
Hainium- Bürger  um  2^-  1^^  et  catal.  7iost.  nr.  150.  184.  213. 

123. 
Daventriae,  lac.  de  Breda,  a.  1496,  d.  VIII.  m.  Oct.     Doc- 
trinalis    textus    (partes    I.    II.    desiderantur).      22   foll.    s.   num., 
c.  sign,  aij — diij,  typi  Goth.,  in  4*^. 

Fol.  1^:  Tercia  et  quarta  //  pars  Alexandri.  //  Sequüur  icon  xyloyr. 
quatuor  evamjelistas  repraesentans.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  (P)  Andere 
,ppofui  p  ^fus  fyll'a  qq)  //.  Fol.  21^:  C  Alexandri  grammatici  doctrinale 
finit  //  feliciter  ImprelTum  Dauentrie.  Per  me  //  lacobum  de  Breda.  Anno 
domini  Mille  //  fimo  quadringentefimo  nonogefimo  fe-  //  xto.  vni.  niefis 
Octobris.  //    Fol.  22  vacat. 

Cf.  Campbell  no.  128. 

124. 

Daventriae,  lac.  de  Breda,  a.  1496,  d.  XX.  m.  Nov.    Pars  I. 

cum  glosa  loannis  Synthcn.     132  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — yiij, 

typi  Goth.,  in  4«. 

Fol.  1":  Glofa  prime  partis  Ale  //  xädri  loänis  Synthen.  //  Sequüur 
icon  quatuor  evangelistarum.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  (S)Cribere  clericulis 
paro  doctrinale  //  nouellis  //.  Fol.  132^:  C  Finiunt  fuper  Prima  parte 
doctri  5  //  nalis  Alexandri  honorabilis  loänis  //  fynthen  eopulata  DauentriQ 
funi  i  II  ma  diligetia  nouiter  emedata  2  Im  //  prelfa  p  me  lacobü  de  Breda. 
Anno  diii.  M.CCCC.XCVI.  XX  mefis  Nouebris  //.    Fol.  132^  vacat. 

Marburgi  Hess.,  B.  Un.;  Bruxellae,  B.  Reg.     Cf.  Campbell  no.  121. 

125. 

.    Daventriae,  Rieh.  Paffraet,   a.    1496.  Pars  II.   cum  glosa 

loannis    Synthen.      128    foll.    s.    num.,    c.  sign,   aij — xiiij,    typi 
Goth.,  in  40. 

Fol.  1^:  Glofa  loannis  Sintlie  //  fupra  (sie)  fcd'a  pte  Alexädri  bene 
emendata.  //  Fol.  1^  vacat.  Fol.  ^«:  C  Incipit  Glofa  fuper  Secunda  parte 
doctrinalis  //  in  hoc  opiifculum  diligenter  collecta.  que  vt  fcholari  //  bus 
necellaria.  fic  etiam  informatorib^  ac  inftructo  //  ribus  eorum  erit  vtiliffima.  // 
C  Incipit  Prologus  //.  Fol.  127^:  Finit  hie  Glofa  fuper  Secüda  parte  ma- 
gi  //  ftri  Alexandri.  per  loänem  Synthis  coUe  //  cta  et  nüc  in  optimam  for- 
mam  redacta.  //  Imprelfa  Dauetrig  per  me  Richardü  paff  //  raet.  Anno 
dni.  M.GGCG.XCVI.  //    Fol.  128  vacat. 

Bruxellae,  B.  Reg.;  Londinii,  Mus.  Br.  (fol.  128  deest).  Cf.  Camp- 
bell no.  126. 

126. 

Lipsiae,  sine  typographi  nomine  (Melchior  Lotter),  a.  1496. 

Partes  I. — IV.   (pars  I.  deest)  cum  glosa  notabili.     ?    et   ?   foll. 

s.  num.,  c.  sign.  Aij — Siiij  et  aij — giiij,  typi  Goth.,  in  4^ 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXXIII 

II.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecimde  par  //  tis  Alexandri  cum  inter- 
linialibus  expofitionib^  te  5  //  xtus  eiufde)  in  planiffimis  fententijs.  fiibiunctis 
per  //  pulchre  ordinatis  queftionib®  atq)  argumentis  cü  re  ;  //  plicis  etc. 
Deinde  sequitur  tcon  xylogr.  magistruni  cum  2  discipulis  repraesentans ; 
supra  legitur  emhlema :  Accipies  täti  doctoris  dogmata  fancti  .*.  Fol.  ult.^: 
Explicit  feliciter  fcd'a  ps  Alexandri  cü  glofis  metroi;,  interlinealib^  //  etc., 
l.  2.  inf.:  ImprelTa  Lipczk.  Anno  incarnationis  dominice  //  Millefimo  qua- 
dringentcfimononogefimo  (sie)  fexto.  // 

III.  IV.  Fol.  i«:  Tertia  et  qiiarta  //  ptes  doctrinalis  mgri  Alexädri  // 
cü  ometo  valde  vtili.  tcxt^  dante  //  intelligentiä  fümaria)  Quaru)  //  tertia 
doc)  de  quätitate  fyllabai^  //  Quarta  vero  de  accentuatione  //.  Sequitur 
eadem  icon  quae  supra.  Fol.  1^:  Prohemium  : //  (M)Eliora  füt  verba  tua 
vino  fragrätia  vngetis  optimis  Can ;  //  tico^  pmo.  etc.  Fol.  ult.^:  Alexandri 
grämatici  quattuor  partes  fc)  pma  fcd'a  ter  5  //  cia  et  quarta  cü  breui  ac 
vtili  expofitiöe  finitur  (sie)  foeliciter.    Fol.  ult.^  vacat. 

Guelferhyti,  B.  Duc.  (IL  III.);  Lipsiae,  B.  Un.  (III.).  Hainio 
ignot.  Typt  iidem  sunt  atqite  in  Regulis  grammatical.,  impr.  Liptzk  per 
Melcbiorem  Lotter,  1496.  Cf.  etiam  edit.:  Lipsiae,  Melch.  Lotter,  1498,  suh 
no.  137.  Melchior  Lotter  Lipsiae  artem  typogr.  professus  est  iisque  ad 
a.  1536.     Cf.  Dictionnaire  de  geogr.  p.  743. 

127. 
Basileae,  Mich.   Furter,   a.  1496 — 97.     Partes  I. — IV.   cum 

glosa  notabili.      121   et  109  et  46  foll.   s.  num.,   c.  sign,  a^ — v^ 

et  Aa — R4  et  Aaa — Gg^,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^'.  Prima  pars  doctrinalis  //  Alexandri  cü  fententijs  :  nota- 
bilibus  :  i  vocabulorum  //  lucida  expofitione  :  nönuUis  annexis  argumentis 
cum  //  eorunde  replicis  :  ad  nouellorü  in  grammatica  incipie  //  tiü  profectum  : 
cum  quibufdam  alijs  additis  pro  in  fei  //  entijs  aliqualiter  prouectis.  //  Se- 
quitur icon  xylogr.  magistruni  cum  2  discipulis  repraesentans;  siqjra 
lemnisco  inscriptum  legitur  emblema:  Accipies  tanti  doctoris  dogmata 
fancta.  Fol.  P:  Glofa  notabilis  //  (t)Anqua3  paruulis  //  ut  lac  potü  etc. 
Fol.  12 P:  C  Expofitio  textus  t  exemplo^  pme  partis  Alexandri  :  equi- 
uocot;.  2  fynono // moi^  etc.,  l.  2.  inf.:  ImprelTa  Bafilee  per  Mi- // chaelem 
Furter  :  Anno  a  natiuitate  xpi.  M.CCCC.XCVI.  //    Sequitur  insigne  typographi. 

II.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecunde  //  partis  Alexandri  cü  inter- 
linealibus  expofitiöibus  te ;  //  xtus  eiufde  in  planiffimis  fententijs  fubiüctis 
perpul  //  ehre  ordinatis  queftionibus  atq)  argumentis  cü  repli  //  eis  etc.  Se- 
quitur eadem  icon  ac  siqn-a.  Fol.  P:  Glofa  notabilis  //  (Q)Uam  pulchra 
taber  //  nacula  tua  etc.  Fol.  109^:  Explicit  feliciter  Secunda  pars  Alexandri 
cum  //  glofis  etc.,  l.  3.  inf:  ImprelTa  Bafilee  per  //  Michaelem  Furter  Anno 
natiuitatis  dominice  //  Millefimoquadringetefimononagefimofexto  (sie)  II. 
Sequitur  insigne  typographi. 

III.  IV.  Fol.  i«:  Tertia  et  quarta  partes  //  doctrinalis  magiftri 
Alexandri  cum  commeto  valde  //  vtili  textus  dante  intelligentiam  fum- 
mariam.  Quarü  //  tertia  docet  de  quautitate  fyllabarum.  Quarta  vero  //  de 
accentuatione  cum  nouis  quibufdam  fententiarum  //  additionibus.  //     Se- 


CCXXIV  Bibliographia 


quitiir  ü'on  eadcm  ac  supra.  Fol.  1^:  Prohemium  //  (M)  Eliora  funt  ver- 
bera  (sie)  tua  vino  fragrätia  vngetis  optimis  Gan  s  //  ticoi^  pmo  etc.  Fol.  46'«: 
Alexädri  grammatici  diie  partes:  ter  5  //  tia  videlicet  2  qiiarta  finiunt  fe- 
liciter.  //  ImprelTG  Bafilee  p  Michaele  furter  //  Anno  dni.  M.cccc.xcvij. 
Fol.  46^  vacat. 

Monachü,  B.  Hey.  Cf.  Hain  110.  689.  716.  737.  —  Ex  Furteri  ofßcina 
Basüeensi  primum  opus  a.  1490  exiisse  videtur.    Cf.  Hain-Burger  p.  111. 

128. 
Daventriae,  lac.  de  Breda,  a.  1497,  d.  II.  m.  lan.    Wilhelmi 
Zenders    de  Werdt   opus   minus    IL    partis.     106  foU.   s.  num., 
c.  sign.  Aij — Riüj,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Opus  min^  fecüde  partis  //  alexädri  introductoriü  ad  //  op^ 
malus  eiufde  perutile.  //  Sequitur  icon  quatuor  evangelistarum.  Fol.  1^ 
cacat.  Fol.  2^:  Secunde  par.  //  (  )Irca  principiü  ptis  fecüde  Alexädri 
querit  //  primo  qd  eft  grämatica  etc.  Fol.  105^:  C  Finitur  dei  gratia  opus 
minus  fecüd^  partis  //  Alexädri  <p  pueris  clare  breuiterq)  inftituedis.  p  // 
wilhelmü  zenders  de  werdt  collectü.  Et  qu^  illic  //  breuitatis  gratia.  ne 
pueris  faftidiü  ex  ^plixitate  //  generetur.  omiHa  funt.  in  opere  maiori  cü 
pluri  //  mis  elegätijs  i  queftionibus  fcitu  dignis  in  fcho  //  lis  difputandis.  ar- 
gumetis  2  replicis  annexis.  //  vt  in  logica  petri  hifpani  fecimus.  colligütur 
et  //  abfoluütur.  ImprelTum  Dauentrie  p  me  laco  =  //  bum  de  Breda;  Anno 
domini.  M.ccccxcvij  //  Secunda  menfis  lanuarij.  //    Fol.  106  vacat. 

Marhuryi  Hess.,  B.   Un.;  Halherstadii,  B.  Cath.     Camphellio  iynot. 

129. 
Venetiis,  lo.  Rubens  Vercellensis,  a.  1497,  d.  XXL  m.  Mail. 
Doctrinale    cum    commento    [Ludovici    de    Guaschis].      88    foll. 
s.  num.,  c.  sign,  aij — liiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

a)  Fol.  i«:  Doctrinale  cum  comento  (sie)  II.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^'-: 
C  Opus  alexandri  grammatici  pro  eruditione  puerorum.  Incipit.  //  Ifte 
liber  diuiditur  in  tres  libros  partiales.  In  quorum  primo  Alexander  tractat 
de  //  etymologia  etc.;  1. 15.:  (S)Cribere  clericulis  paro  doctrinale  Jiouellis.  // 
Quia  textus  eft  planus  non  Tdiget  explanatione.  Sed  //  etc.  (cf.  nr.  14.  16. 
17.  18.  19.  20.  33.  37.).  Fol.  88^:  Doctrinale  Alexandri  grammatici  pro 
eruditione  puerorum  feliciter  ex  ?  //  plicit.  Impreffum  Venetijs  per  loannem 
Rubeu)  Vercellenfem  Anno  //  domini.  M.CCCCLXXXXVij.  Die.  XXi.  Maij.  //  Re- 
giftrum.  //     Sequuntur  2  X  22  lineae. 

b)  Fol.  1«  ut  supra.  Fol.  P\  C  Opus  Alexandri  grammatici  pro 
eruditione  puerorum.  Incipit.  //  Ifte  liber  diuidit  in  tres  libros  partiales. 
In  quoT}  primo  Alexander  tractat  de  ety-  //  mologia  etc.  Fol.  88^:  Doctrinale 
Alexandri  grammatici  pro  eruditione  puerorum  feliciter  //  explicit.  Im- 
prelTum Venetijs  per  loannem  Rubeum  Vercellenfem  //  Anno  domini. 
M.CCCCLXXXXVij.  Die.  xxi.  Maii.  //     Cetera  ut  in  a). 

Florentiae,  B.  JSat.  (a);  Ferrariae,  B.  Ur.  (h);  Vindohonae,  B.  Caes.  (b) 
[in  exemplai'i  Vindohon.  dimidia  fere  pars  dee.stj.    Ah  Hainio  no.  755  not. 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXXV 

ex  Panzcro  III.  p.  411  no.  2198.  -—  loannes  Raheus  Vercellensis  annis 
1482—1485  Tarviaii,  ah  a.  1486  Venetiis  arti  typoyraphicae  operani 
dcdit.     Cf.  Ilam-Buryer  p.  280  sq. 

130. 
Daventriae,  Rieh.  Paffraet,  a.  1497,  d.  XIX.  m.  Aug.    Par- 
tes III.  IV.  eum  eommento.     48  foll.  s.  num.,   e.  sign,  aij — hiij, 
typi  Goth.,  in  4». 

Fol.  i«:  Tercia  et  quarta  partes  //  doctrinalis  magiftri  Alex  //  andri 
cum  cömento  valde  vtili  textus  dante  in  ?  //  lelligentiani  fummariam. 
Qnarum  tercia  do ;  //  cet  de  quantitate  TyHabat^  Quarta  vero  de  ac-  //  cen- 
tuatione  cum  nouis  quibufdam  fententia-  //  rum  additionibus.  Fol.  1^: 
Prohemium  //.  Fol.  48^:  C  Alexandri  grämatici  due  partes  :  ter  //  cia  vi- 
delicet  i  quarta  liniunt  feliciter.  //  Imprell'e  Dauentrie  per  me  Richar ;  //  dum 
pafraet.    Anno  dni.  M.ccccxcvij.  //  Decima  nona  Augufti.  //    Fol.  48^  vacat. 

Cf.  Camphell  no.  132. 

131. 

Daventrie,  Rieh.  Pafraet,  a.  1497,  d.  XVIII.  m.  Oet.    Pars  I. 

cum  glosa  loannis  Synthen.  144  foll.  s.  num.,  e.  sign,  aij — Z3, 
typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Glofa  prime  partis  Alexan  //  dri  loannis  Syntehen.  (sie)  II 
Fol.  P  vacat.  Fol.  2^:  (S)Cribere  clericulis  paro  doctrinale  //  nouellis  //. 
Fol.  3^:  C  I^e  nominum  inflectione  fcd'm  ordinem.  et  pri;  //  mum  de  prima.// 
Fol.  143'^:  C  Finiüt  fuper  Prima  pte  doctrinalis  Ale;  //  xandri  venerabilis 
loänis  Synthen  copu5//lata  Dauetri^  fumma  diligetia  nouiter  eme // data 
et  Impreß'a  per  me  Richardü  pafraet  //  Anno  domT.  M.cccc.XCVij.  Decima 
octaua  //  Octobris  //.    Fol.  144  vacat. 

Londinii,  Mus.  Br.     Cf.  Camphell  no.  122. 

132. 
Daventriae,  Rieh.  Paffraet,  a.  1497.     Partium  I.  IL  textus 

cum  notis  in  margine.  54  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — iiiij,  typi 
Goth.,  in  40. 

Fol.  i«:  Prima  2  Secunda  pars  //  Alexandri  cum  notis  in  //  margine.  // 
Fol.  P  vacat.  Fol.  2^:  (  )Cribe  clericul'  paro  doct'nale  nouell'  //  etc. 
Fol.  38^:  C  Finit  Prima  pars  doctrinalis  Alexandri.  //  Sequitur  pars 
fecunda.  //  Fol.  54^:  C  Finit  Prima  et  Secüda  pars  Alexä  //  dri.  Im- 
prelTa  Dauetrie.  p  me  Richar  //  dum  pafraet.  Anno  dni.  M.CCCC.XCVij.  // 
Fol.  54^  vacat. 

Darmstadit,  B.  M.  Duc.  (Hofh.).    Cf.  Camphell,  Siippl.  III.  no.  115b. 

133. 
Sine  loco,  typogr.  nomine  et  anno  (Lipsiae,  Melchior  Lotter), 

a.  1497.  Pars  I.  cum  glosa  notabili.  ?  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
Aij — Vij,  typi  Goth.,  in  4<^. 

Fol.  i«:  Prima  pars  doctri  //  nalis  Alexandri  cum  fententijs.  nota- 
bilibus.  et  vocabulorü  lucida  expofitione.  nönullifq)  annexis  argume  //  tis 

Mouuiueutü  Geriuaniae  Paedagogica  XII  -^  ' 


CCXXVI  Bibliographia 


cum  eorundem  replicis  ad  nouelloruni  in  gräma  j  //  tica  incipienciü  pro- 
fectO.  cum  quibufdam  alijs  additis  //  pro  in  fcicncijs,  aliqualiter  pro- 
fectis  (sie)  i.  Sequitiir  icon  magistri  cicm  2  discipulis;  siipra  lemmsco 
insciipia  sunt  verha:  Accipies  täti  doctoris  dogmata  fancti.  Fol.  P: 
Prohemium  //.  (T)Anquam  paruulis  //  etc.  Li  fine:  Expofitio  textus  et 
exemplorü  prime  partis  Alexandri.  equiuocorü  et  //  fynonomorü  cü  differen- 
cialibus  verfib®  valde  pulchris  etc.  Explicit  feliciter  Imprefla  Anno  a  na- 
tiuitate  chrifti.  M.CCCC.XCVij.  i 

Guelferhyti,  B.  Duc.  Hanno  ignot.  Typi  sunt  iidem  atqiie  in 
editione  Lipsiensi  a.  1496,  no.  126  descripta. 

134. 
Norimbergae,  Ant.  Koberger,  a.  1497 — 98.     Partes  I. — IV. 

cum   glosa    notabili.     118  et   104    et  42  foll.   s.  num.,   c.  sign. 

a, — p4  et  Aa — N4  et  Aa^ — Eeg,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^:  Prima  ps  doctrinalis  Alexandri  //  cum  fententijs  nota- 
bilibus  i  voca  //  bulorü  lucida  expofitione  nonnul  //  lifq)  annexis  argumen- 
tis.  //  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  Prologus  //  (  )  Anquä  paruulis  vt  lac  potu)  //  etc. 
Fol  3^,  1. 10.:  (  )Cribcre  clericulis  paro  do  //  ctrinale  nouellis  //.  Fol.  118^: 
Expcfitio  exemploi;,  textus  prime  ptis  Alexandri  equiuo  //  cot^  etc.;  l.  3.  inf.: 
Impreflum  per  Antho-  //  niü  koberger  in  famofa  ciuitate  Nurebergenfi. 
Anno  fa-  //  lutis  M.GCGC.XCVij.  // 

IL  Fol.  P^:  Glofa  notabilis  fccunde  ptis  ale  //  xandri  cü  interliniari- 
bus  expolitönibus  textus  eiufde  //  in  planifßmis  fentetijs  fubiüctis  perpulcre 
ordinatis //  queftionibus  atq)  argumentis  etc.  Fol.  P:  Prohemiü  //  (  )Uam 
pulcra  tabernacula  tua  //  etc.  Fol.  104^':  Explicit  feliciter  Scd'a  pars 
alexädri  cü  glofis  metroi^  interlinealibus  //  etc.,  l.  2.  inf.'.  p  Anthoniü  ko- 
berger. inipira  T  famofa  ciuitate  Nur  //  bergeii.  Anno  incarnationis  dnice. 
M.CGGC.XGViij.  die.  XXI.  mefis  lanuarij.  // 

III.  IV.  Fol.  i«:  Tercia  J  quarta  partes  //  doctrinalis  magiftri  Alexan- 
dri cü  //  comniento  valde  vtili  textus  dante  //  intelligentiä  fummariä.  Qua\?- 
ter-  //  cia  docct  de  quantitate  fyllabarum  //  quarta  vo  de  acceniuatöne 
cum  no  //  uis  qbufdä  fentetia^  additönibus.  //  Fol.  1^:  (  jEiiora  funt  vbera 
tua  vino  fragrantia  vngetis  optimis.  Canticorü  //  primo  etc.  Fol.  42^: 
Alexädri  grämaLici  due  ptes:  tercia  videlicet  et  qr  //  ta  finiüt  feliciter. 
ImpITe  p  anthoniü  koberger  //.     Fol.  42^  racat. 

Oxotiiae,  B.  Bodl.  (I.—Ill.);  Lamhaci,  B.  Coen.  (I.—III.;  partis  I. 
iitulus  deest) ;  Gryphisivaldae,  B.  Un.  (I.  IL);  Erlangae,  B.  Un.  (I.  IL). 
Bartes  I.  et  IL  not.  ah  Hainio  no.  690  et  720;  partes  III.  IV.  Hainio  ignot. 

loo. 
Locus,    nomen   typographi   et  annus    desunt   exemplari    in 

fine  mutilo  (Daventriae,  Jac.  de  Breda,  c.  a.  1497).  Wilhelmi 
Zenders  de  Werdt  opus  minus  II.  partis.  Foliorum  sign,  (quoad 
superest)  Aij — Qiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.l^:  Opus  min^  fecüde  partis  //  Alexädri  introductoriü  ad  //  opus 
nu'.ius   ciufdem   perutile.   //     Fol.   P  vacat.     Fol.   -2":    Prologus  //  (    )lrca 


Doctrinalis  libri  tjpis  descripti  CCXXYII 

principiü  ptis  fecüde  Allexädri  (sie)  querit  //  etc.    Fol.  ult.^,  l.  iilt.:  magiiQ 
copiQ  concurrebant. 

Monacltii,  B.  Reg.  Cf.  editto  lacohi  de  Breda  Daveniriensis  no.  128 
descripta. 

136. 

Hagenoae,  Henr.  Gran,  a.  1498.     Partes  III.  IV.  cum  com- 

mento.     46  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Ag — F4,  typi  Goth.,  in  4°. 

Fol.  i«:  Tercia  et  quarta  partes  do  //  ctrinalis  magiftri  Alexandri  cü 
cömento  valde  vtili:  text^  //  dante  intelligentiä  fummariam.  Quarum  tercia 
docet  de  //  quanlitate  fyllabarurn.  Quarta  vero  de  aecentuatöe  C113  //  nouis 
quibufdä  fententiarü  additionib'.  //  Seqmh(r  icon  magistri  cum  2  discipulis ; 
suprn  legiUi7'  emhlenia:  Aceipies  tanti  doetoris  dogmata  fancta.  Fol.  1^: 
Prohemium  //  (m)  Eliora  funt  vbera  tua  vino  fragrätia  vngent*  optimis  //  etc. 
Fol.  46^:  Alexandri  grämatici  due  ptes.  tercia  videlicet  2  quarta  finiüt  fe- 
li -^  // ter.  (sie)  Impreüe  per  Heinricum  (sie)  Gran  in  impiali  oppido  Hage- 
naw.  //  Anno   falutis.  M.CCCC.XCViij.  altera  die   Benedicti.  //     Fol.  46^  vacat. 

Monachii,  B.  Reg.;  Oeniponte,  B.  Un.;  Ä7-ge?itinae,  B.  Un.  Cf.  Ilain 
no.  738.  —  De  typograplio  vide  adnot.  ad  nr.  97. 

137. 
Lipsiae,    Melchior    Lgtter,    a.    1498.      Partes    L— IV.    cum 

brevi  ac  utili  expositione  (i.  e.  cum  glosa  notabiii).    Partes  111.  IV. 

solae    innotuerunt.     44  foll.    s.   num.,    c.    sign.    Aij — Giiij,    typi 

Goth.,  in  40. 

Fol.  i«:  Tertia  et  quarta  //  ptes  doctrinalis  mgri  Alexädri  //  cü 
ometo  valde  vtili  text'^  dante  //  intelligentiä  fumniariä  Quarü  //  tertia  docet 
de  quätitate  fyllaba^  //  Quarta  vero  de  accentuatione.  //  Sequitur  ieon 
xglogr.,  eadern  quae  no.  136  suhiecta  est.  Fol.  P:  Prohemium.  //  (  )  Eliora 
funt  verba  tua  vino  fragrätia  vngentis  optimis  Can  //  ticorü  I.  etc.  Fol. 44'^'-: 
Alexandri  grämatici  quattuor  partes  fc)  pma  fecüda  ter  //  tia  et  quarta  cü 
breui  ac  vtili  expolitione  finiüt  foeliciter.  //  ImprelTe  Liptzk  p  Melchiore 
Lotter  Anno  xpianiffimi  //  partus.  M.CCCCXCViij.  Quarte  deniq)  decem- 
bris  idus.  // 

Monachii,  B.  Reg.     Cf.  Haiti  no.  739. 

138. 
Ulmae,  lo.  Schäffler,   a.  1498.     Partium  I.  II.  textus  cum 

continuationibus   etc.     51  foll.  s.   num.,   c.   sign,   aij — giiij,  typi 
Goth.,  in  40. 

Fol.  i«:  Prima  2  Secunda  partes  Alex  //  andri  cü  fuis  cötinuationi- 
bus  //  exemploT^q)  fignis  in  margine  //  politis.  //  Sequitur  icon  magistri 
cum  2  discipulis;  su2ora  legitur  emhlema:  Aceipies  etc.,  ut  no.  136.  Fol.  P 
vacat.  Fol.  2<^:  Prohemium  Alexandri  //  SCribere  clericulis  //  paro  doctrinale 
no ;  //  uellis.  //  Fol.  36^^,  l.  9.:  Explicit  prima  pars  Alexandri.  //  Fol.  36^: 
Capitulü  primum  //  HIc  iubet  ordo  libri  :  vocum  regimen  //  referari.  // 
Fol.  51(^,  l.  16.:  C  Finit  fecunda  pars  Alexandri.  Per  //  lohänem  fchäffler 
Ylme  morantem  //  Anno,  M.CCGG.XGVüj  //.    Fol.  ÖP  vacat. 

XV* 


CCXXVIII  Bibliogiaphia 


Dresclae,  B.  Reg.  Hainio  tr/not.  —  loannes  Scliäffler  Ulmensis  in 
nrhv  pdtria  ah  anno  1492  tupograj}hu8  erat;  aliquanidiu  Frisinyae  coni- 
moratas  est.     Cf.  Didionnaire  de  (jcoyr.  j).  1283  et  Hain-Biiryer  2^.  287. 

139. 
Basileae,  lac.  de  Pfortzen,  a.  1498.    Partes  I.  IL  cum  glosa 

notabili.     122  et  108  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — viiij  et  Aij — Riij, 

typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^:  Prima  pars  doctriiialis  //  Alexandri  cü  fententijs  :  iiota- 
bilibus  i  voca  //  bulorü  lucida  expofitöe  :  noiinuUis  annexis  //  argumcntis 
cum  coi'unde  replicis  :  ad  noiiel  //  lorum  in  grämatica  incipientiü  j)fectum  : 
cü  //  quibufdam  alijs  additis  pro  in  fcientijs  ali  5  //  qualiter  prouectis.  // 
Seqiiüur  icon  mayistri  cum  2  discipulis;  siipra  inscriptam  est  emhlema: 
Accipies  tanli  doctoris  dogs//mata  fancti.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  //  (t)x\n- 
(liiä  paruulis  //  etc.  Fol.  121^:  C  Expofitio  textus  t  exemploi^  pmc  ptis 
Ak'xädri  :  cquinocoi;,  2  fynonomoi^  //  etc.,  l.  2.  t'nf.:  ImpITa  Bafdie  (sie)  p 
lacobfl  de  Pfortzcn  //  Anno  a  natiuitatc  xpi.  M.CCCC.XCViüj.  //   Fol.  122  vacat. 

II.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecunde  //  partis  Alexaudri  (sie)  cü  inter- 
liiicalibiiö  expofitionibus  textus  //  eiufde  in  planiffimis  fententijs  fubiunctis 
perpulchrc  ordi  //  natis  queftionibus  etc.  Sequitiir  eadein  icon  qiiae  supra. 
Fol.  1'':  Glofa  notabilis  //  (Q)Uam  pulcra  taberna  j  //  cula  tua  etc.  Fol.  108^: 
Explicit  felicitcr  Secunda  pars  Alexandri  cu)  glo  //  lis  mctrorum  etc.,  l.  3. 
in  f.'.  Impreffa  //  Basilee  per  lacobum  de  Pfortzcn  Anno  natiuitatis  //  do- 
mim'ce  Millcrinio  quadringentcfimononagelimo  ;  //  octauo.  (sie)  II 

Basileae,  B.  Un.;  Monachii,  B.  Hey.  (parti  I.  priora  6  folia  desunt). 
Cf.  Jlain  HO.  601  et  718.  —  lacobns  de  Pfortzen  sive  Pforzheim  a.  1488 
Basileae  typoyraphus  consedit.  Cf.  Dictionnaire  de  yeoyr.  p.  1021  et  de 
opcrihiis  eins  usqiie  ad  a.  1500  Hain-Buryer  p.  240. 

140. 

Coloniae,  Henr.  Quentell,  a.  1498.  Pars  I.  cum  glosa  no- 
tabili.    124  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — viiij,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  Ale  ; // xandri  cum  fentetijs.  nota- 
bili //  bus.  et  vocabulorum  lucida  expolitione.  nönullifq)  annexis  //  ar- 
gumcntis cum  eorundem  replicis.  ad  nouellorü  in  gram  //  matica  incipientiü 
profectu).  cum  ([uibufdam  alijs  additis  //  ,p  in  fcietijs  aliqualiter  ,puectis. 
de  nouo  diligetiflime  reuifa  //  COLONIA  //.  Seqnitur  icon  xyloyr.:  niayister 
in  cathedra  stans,  ante  cum  4  discipiili,  supra  inscrip)tio  est:  Alexander 
cum  //  difcipulis  fuis  //.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  //  (  )Anq3  paruulis  lac 
po  //  tum  dedi  vobis  etc.  Fol.  124^:  C  Expofitio  textus  et  exemploi^  prime 
partis  Alexandri  //  etc.,  l.  2.  inf:  Imprcda  in  felici  Colon,  circa  fummü  p 
Ibmricü  Quen  //  teil.  Anno  a  natiuitatc  xpi.  M.CCCC.XCViij.  Nona  nouebris  //. 
Fol.  124^  vacat. 

Vratislaviae,  B.  Un.;  Basileae,  B.  Un.;  Jlannoverae,  B.  Ur.  Editio, 
qnam  Hainins  no.  717  adnotavit:  Pars  fecunda  cum  fententijs  notabilibus 
et  vocabulorum  lucida  eA)ofitione.  Colonie  per  Henricum  Quentell  a.  1498.4. 
cadeni  es.sc  cidetur,  cum  jmrs  IL  eani,  quam  Jlainius  posuit,  inscriptionem 
(dibi  Hon  haheat. 


I 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXXIX 

141. 

Locus,  typographi  nomen  et  annus  desunt  exemplari  in 
fine  miitilo  (Coloniae,  Quentell  c.  a.  1498).  Pars  II.  cum  glosa 
notabili.     116  foll.  c.  sign.  Aij— Siiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecüde  partis  //  Alexädri  cü  interliniai'ib' 
expofitöib'  textus  eiufde  in  planiffimis  //  fentetijs.  fubiüctis  ppulcre  ordinat" 
queftionib'  atq)  argiimetis  cü  //  replicis  etc.  Sequünr  icon  magistri  vh-gam 
manu  tenentis  et  3  discijyulormn.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis.  //  QUam  piilcra 
tabernaciila  tua  lacob  2  tetoria  tua  //  ifrael.  etc.    Fol.  116  deest  exemplari. 

Marhitrgi  Hess.,  B.  Un.  Haec  editio  a  typotheta  iam  descrrpta  erat, 
cum  a  Roedigero  hihliothecario  Marhiirgensi  edoctus  sum  eam  cum  edttione 
partis  I.  Coloniae  in  officina  Qiientelliana  a.  1506  confecta,  quam  no.  193 
descrihemus,  uno  vohimine  comprehendi.  Quare  editio  haec  Uli  potius  anno 
attrihnenda  et  hoc  loco  delenda  est,  qiiod  quidem  nos  ipsos  facere  contitina 
numeroriim  series  iam  2)f'ohihet. 

142. 

Daventriae,  Rieh.  PalTraet,  a.  1499,  d.  III.  m.  lan.    Wilh(4mi 

Zenders  de  Werdt  opus  minus  IL  partis.  122  foll.  s.  num., 
c.  sign,  aij — viij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Opus  min^  fecüde  partis  //  Alexandri  introductoriü  ad  //  op^ 
maius  eiufde  perutile //.  Fol.P:  (C)Irca  principium  partis  fecunde  Alexädri 
queritur  primo  quid  //  eft  grämatica  etc.  Fol.  122^^:  C  Finitur  dei  gratia 
op^  minus  Secüde  ptis  Alexan  //  dri  pro  pueris  clare  breuiterq)  inftituedis: 
per  Wilhel  //  mü  zenders  de  Werdt  coUectü.  Et  que  illic  breuitatis  // 
gratia  :  ne  pueris  faftidiü  ex  .plixitate  generetur  :  omif  //  fa  funt  :  in  ope 
maiori  cü  pluriniis  elegätijs  i  queftio  //  nib^  fcitu  dignis  in  fcbolis  difpu- 
tädis  :  argumentis  et  re  //  plicis  annexis  :  vt  in  logica  Petri  hifpani  fecimus  :  // 
colligütur  et  abfoluütur.  ImprelTum  Dauentrie  per  //  me  Ricbardum  paffraet 
Anno  dni  M.CCCC.XCIX.  Tercia  lanuarij.  //     Fol.  122^  vacat. 

Sangalli,  B.  Coen.;  Augiistae  Trevir.,  B.  Ur.     Cf.  Canqihell  no.  136. 

143. 
Daventriae,  Rieh.  Pafraet,  a.  1499,  d.  XXVI.  m.  lan.    Wil- 

helmi  Zenders  de  Werdt  opus  minus  I.  partis.  134  foll.  s.  num., 
c.  sign,  aij — ziiij,  typi  Goth.,  in  4». 

Fol.  i«:  Op^  min^  Prime  partis  //  Alexandri  cum  queftiücu  //  lis  de 
optimis  morib®  et  virtutib®  interpofitis  //  cü  queftionib^  fentetias  text°  de- 
clarätib^  fcitu  //  dignis  :  cü  argumetis  et  eorunde  folutionib"  in  //  fcholis 
difputandis  pro  pueris  inftituendis  di  //  ligenter  collectis.  //  Fol.  1^  vacat. 
Fol.  2^:  Ad  omnes  fcholarum  rectores:  ut  iuvenes  a  //  puericia  virtutib^ 
et  optimis  moribus  inftituä  //  tur  exhortatio  etc.  Fol.  6'«:  Prohemium 
Alexandri  //  Alexädri  Prima  ps.  nö  eft  minima  ars  //  etc.  Fol.  134'^:  Finit 
Prime  partis  Alexädri  novü  cö  //  mentum  perutile.  cü  queftiüculis  de  // 
morib^  vtutib^  atq)  vitiis  Per  wilhel  //  mü  Senderum  pro  pueris  inftituedis// 
collectü.  Et  Davetrie  per  Ricbardum  pafraet.  diligeter  imprelTum  Aiäo 
do  //  mini.  M.GCCCXGIX  A'icelima  fexta  lanuarij.  // 


CCXXX  Bibliographia 


Maihingae,  B.  Princ.  Ä  Campbellio  no.  135  not.  ex  Panzero  I.  p.  365 
no.  129,  guetn  etiam  Haimus  no.  768  seeiitus  est.  ^ 

144. 
Argentinae,  lo.   Pryss,   a.  1499.     Partes  I.   IL   cum  dictis 

loannis  Synthen.     168   et  135  foll.   s.  num.,  c.  sign.  Aiij — Xiiij 

et  aiij — riiij,  typi  Goth.,  in  8^ 

I.  Fol.  1«:  Dicta  iohfinis  fynthen  //  fuper  prima  parte  alex.  //  Se- 
quitiir  iron  xyloyr.  annnntiationem  Mariae  reiyraesentans.  Fol.  1^:  Re- 
giftrum  prime  partis  niagiftri  Alexandri  oftendens  //  inime)^  capituloi;,.  etc. 
Fol.  168^:  Finiüt  Cup  Prima  pte  doctrinalis  Alexandri  ve-  //  nerabilis  Io- 
hfinis Synthen  copiüata  Argentine  //  füma  diligentia  nouiter  emendata.  i 
impreffa  p  In  //  duftriü  lohäne  Prüf  ciue  argentifi.  Anno  dni  M  //  CCCC.XCIX. 
Xiiij  die  menfis  Martii.  //    Fol.  168^  vacat. 

II.  Fol.  i«:  Dicta  iohänis  fynthen  //  fuper  Scd'a  parte  alex.  //  Se- 
quünr  eadem  icon  ac  supra.  Fol.  1^:  Regifti^  Scd'e  partis  Alexan  //  dri  etc. 
Fol.  13.i'^:  iE  Finit  hie  Glofa  fuper  Secunda  parta  magiftri  //  Alexandri.  p 
loannem  Synthis  collecta.  Et  nüc  //  in  optima  forma  redacta.  Imprella 
Argentine  p  //  induftriü  viij.  loannem  prüf.     Anno.  MCCCC.XCIX.  // 

Vindohonae,  B.  Caes.;  Gottingae,  B.  Un.;  Cohurgi,  B.  Duc;  Oxo7itae, 
B.  Bodl.  Cf.  Harn  no.  14763.  —  loannes  Prys  sive  Prüss  ah  a.  1483 
Ärgentinensis  tgpographns  erat.     Cf.  Hai7i-Burger  ]).  251  sq. 

145. 
Daventriae,  Rieh.  Pafraet,  a.  1499,  paenult.  m.  Sept.  Wilhelmi 

Zenders    de   Werdt   opus    minus   II.  partis.      122  foll.    s.    num., 

0.  sign,  aij — viij,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  jf«:  Opus  min^  Secüde  partis  //  Alexandri  introductoriü  ad  // 
op^  maius  eiufde  perutile.  //  Fol.  1^:  (  )Irca  principium  partis  feounde 
Alexandri  queritur  primo  quid  //  eft  grämatica  etc.  Fol.  5«,  /.  12.:  (  )Ic 
iuhet  ordo  libri  vocü  regime  reserari  //.  Fol.  122^:  C  Finitur  dei  gratia 
op'*  minus  Seefide  ptis  Alexan  //  dri  pro  pueris  olare  hreuiterq)  inftruedis. 
per  Wilhel  //  mü  zenders  de  Werdt  collectü  Et  que  illic  breuitatis  //  gratia  : 
ne  pueris  faftidiü  ex  ^plixitatc  generet  :  omiffa  //  funt  :  in  ope  maiori  cü 
plurimis  elegfitijs  2  queftioni  = // hus  fcitu  dignis  in  fcholis  difputädis  :  ar- 
gumetis  i  re  //  plicis  annexis  :  ut  in  logica  Petri  hifpani  fecim^ :  colli  //  gütur 
et  abfoluütur.  ImproITum  Dauentrie  per  me  //  Richardum  pafraet.  Anno 
dni.   M.cccc.xcix.  Penul  //  tima  Septembris.  //    Fol.  122^>  vacat. 

Giessae,  B.  Un.    Ä  Campbellio  no.  137  descr.  e  Serapeo  1852  p.  141. 

146. 
Basileae,  lac.  de  Pfortzen,  a.  1499.     Partes  I.  II.  cum  glosa 
notahili.     112  et  100  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — yiiij  et  Aij — Uiij, 
typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1<^:  Prima  pars  doctrinalis  Alexan  //  dri  cum  fententijs  :  no- 
tabilibus  z  vocabuloi^  //  lucida  expofitione  :  nünullis  annexis  argume  //  tis 
cü  eorundem  replicis  :  ad  nouelloiQ  in  grä  //  matica  incipientiü  profectum  : 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXXXI 

cum  quibufda)  //  alijs  additis  ,p  in  fcietijs  aliqualiter  .puectis.  //  Sequüur 
icon  angelt  utraque  manu  clypeum  te?teiitis.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  // 
(t)Anquä  paruulis  lac  //  potü  dedi  vobis  etc,  Fol.  112^:  C  //  Expofitio 
textus  2  exemploT^  pme  partis  Alexädri  :  equocoi^  2  fynonomo^  cfi  //  etc., 
l.  2.  inf.:  ImpITa  Ba  ? // filee  p  lacobü  de  Pfortzen.  Anno  a  natiuitate  xpi. 
M.CCCCXCIX.    // 

II.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecunde  partis  //  Alexandri  cum  inter- 
linealib'  expofitionib'  textus  eiufdem  2  planiffimis  fententijs  fubiüctis 
ppulchre  ordinatis  :  queftionib'  atq)  argumetis  cum // replicis  etc.  Segnttur 
eadem  icmi  qnae  supra.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  //  (Q)Uam  pulcra  taber- 
nacula  tua  //  etc.  Fol.  100^:  Explicit  feliciter  Secunda  pars  Alexandri 
cum  glofis  metrorum  //  etc.,  l.  2.  inf.:  Imprefla  Bafilee  per  lacobum  de 
Pfortzen  Anno  natiuitatis  domi  //  nice  Millefimoquadringentefimo  nona- 
gefimono  (sie)  II.    Fol.  100^  vacat. 

Monachii,  B.  Reg.;  Oeniponte,  B.  Un.  Cf.  Hain  7io.  692  et  719. 
De  typographo  vide  adnot.  ad  nr.  139. 

147. 
Coloniae,  Henr.  Quentell,  a.  1499,  d.  VII.  m.  lulii.     Pars  IL 
cum  glosa   notabili.     114  foll.   s.  num.,   c.  sign.  Aij — Siiij,   typi 
Goth.,  in  40. 

Fol.  i":  Glofa  notabilis  fecüde  par  s // tis  Alexädri  cü  interlinealib' 
expofitöib'  text^  eiufde  in  pla  //  niffimis  fentetijs.  fubiüctis  ppulcre  or- 
dinatis qftionib'  atq3  //  argumetis  etc.  Deinde  sequitur  icon  xylogr.:  magister 
cum  4  discipulis;  supra  inscriptio  legitur:  Alexander  cum  //  difcipulis 
fuis  //  (cf.  nr.  140).  Fol.  V>'.  Glofa  notabilis  //  (q)Uam  pulcra  tabernacula 
tua  lacob  2  tentoria  tua  //  etc.  Fol.  114^:  C  Explicit  finaliter  fcd'a  ps 
Alexandri  cü  glofis  metroi^  interlinialibus  //  etc.,  l.  3.  inf.:  ImpCfa  //  in 
fancta  Colonia  p  Henricü  Quentell  circa  fummü.  Anno  incarnatio  //  nis 
dominice.  M.CCCCXCIX.  menfis  iulij  die  feptimo.  //    Fol.  114^  vacat. 

Vratislaviae,  B.   Un.    Hainio  iynot. 

148. 
Daventriae,  Rieh.  Paffraet,  a.  1499.     Partes  III.  IV. 

Not.  a  Panzero  IV.  p.  288  no.  129^%  Hainio  no.  740,  Campbellio 
no.  129. 

149. 
Sine  loco  et  typogr.  nomine  (Daventriae,  Rieh.  Paffraet), 

a.    1500   in    prof.    praesent.    Mariae.      Doctrinalis    a   lod.   Badio 

Ascensio    explanati    partes   III.   IV.      84  foll.    s.    nmii.,   c.   sign. 

Aij — Oiij,  typi  Goth.,  in  4«. 

Fol.  i«:  Tercia  pars  Alexandri  //  fimul  cum  quarta  part  eeiufdem  (sie)  11 
Cum  explanatione  Afcenfiana  in  multis  caftigata  //  etc.  Fol.  1^:  De  grecai^ 
dictionü  ortographia.  //  Fol.  83^:  C  Finis  doctrinalis  Alexandri  diligen- 
tiffime  ex-  //  planati  :  2  aucti  :  vt  in  frontibus  premilTum  eft  //  ImprelTa  autem 
eft  hec  pars  opera  2  accuratione  //  Anno  dtii.  M.CCCCC.  in  profefto  prefen- 
tati  //  onis  Marie  //.    Fol.  84  vacat. 


CCXXXII  Bibliographia 

Daventriae  B.  Ur.  Cf.  CampheU  no.  133;  Ledehoer,  Notices  hihlio- 
(jraphiquefi  deft  livres  imprimes  avant  1525  roiiftet'ves  chws  1a  hihJ.  pithl. 
de  Deventer  (Der.  1867)  j)-  50. 

150. 
Metis,  Casp.  Hochfeder,  a.  15(X).     Partes  1. — IV.  cum  glosa 
notabili.     130    et    124   et   52   foll.    s.   niim.,    c.   sign,  ag — riij   et 
A3— Q3  (^t  aij— g,  typi  Goth.,  in  4". 

I.  Fol.  i":  Pritna  pars  doctiinalis  Alexan  //  dri  cum  fententijs  nota- 
bilibus  2  I;  vocabulorum  lucida  expofitione  //  nonnullifq)  annexis  argumetis.  // 
Inipredurn  Metis.  //  (TüuIks  exscriptKS  est  litteris  grnndismmi.'^,  qni  missalen 
vocai'i  solent.)  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  Prologus  in  Alexandrum  //  (  )  Anqnä 
paruulis  vt  lac  po  //  tu  dedi  vol)is  etc.  Fol.  130":  Expofitio  exemploi; 
textus  prime  partis  Alexandri  equiuocorü  et  //  finonomoij  etc.;  l.  2.  in  f.: 
ImpreHum  p  Cafparü  Hocbfeder  ij  in  Nobili  ciuitate  Meteil.  Anno  diii. 
M.CCCCC.  qntadecinia  menfis  Fe-  //  bruarij.  //     Fol.  130^  vacat. 

II.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecüde  partis  //  Alexädri  cü  interliniaribiis 
expo  //  fitionibus  textus  eiufde  in  planif  =  //  finriis  fentetijs  fubiüotis  4)pulcre  // 
ordinatis  queftionib°  atq)  argu  ;  //  metis  etc.  (Titidus  eosdem  ti/2J0s  </ran- 
dissinios  exhibet,  quos  partis  I.  tititlus.)  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2":  Glofa 
notabilis  //  (  )Uam  pulera  tabernacu  ; // la  tua  etc.  Fol.  124":  Explieit 
teliciter  Secunda  pars  Alexandri  cü  glofis  metro^  interli-  //  nealib'  etc., 
l.  2.  inf.:  Imprella  in  nobili  ciuitate  Meten.  Anno  //  incarnationis  dilice. 
MCCCCC.    XXViij.  die  menfis  Martij.  //     Fol.  124^  vacat. 

III.  IV'».  Fol.  i«:  Tercia  et  quarta  partes  do  s // ctrinalis  magiftri 
alexandri  cü  //  commento  valde  vtili  textus  dante  intelli-  //  gentiam  fum- 
mariam.  Quarum  tercia  do-  //  cet  de  quantitate  fdlabarum  Quarta  vero  // 
de  accentuatione  cum  nouis  quibufdä  fen-  //  tentiarum  additionibus.  //  (7\'- 
tuhis  (frandissiinis  litteris  ex.'icriptus  est.)  Sequitur  icon  xylo(fr.  exemplari 
acffjlutinata  lesum  hifantem  repraesetitans;  supra  leyitur:  Ich  Jlius  klar 
leb  wünsch  euch  Allen  ein  guts  felige  neus  Jar.  //  Fol.  1^:  Prohemium  // 
(  )Eliora  funt  vbera  tua  vino  fragrätia  :  vngetis  optimis.  //  etc.  Fol.  52": 
Alexädri  grammatici  due  partes  //  Tercia  videlicet  et  quarta  iiniunt  //  fe- 
liciter.  //    Fol.  52^  vacat. 

III.  IVl>.  Fol.  1":  Tertia  et  Quarta  partes  doctri  //  nalis  magiftri 
Alexandri  cü  com  //  |mento  valde  vtili  textus  dante  in  s  //  telligentiam 
fummariam.  Qua  //  rum  tercia  docet  de  quantitate  fyl  //  labarum.  Quarta 
v*o  de  accentu  //  atione  cum  nouis  quibufdam  fen  //  tentiarum  additionibus.  /; 
(Typi  iidem  sunt  ac  supra.)  Fol.  1^:  (  )  l^]liora  funt  vbera  tua  vino  fra- 
gräcia  vngetis  optimis.  Ca  //  etc.  Fol.  ult.":  C  Alexandri  grammatici  due 
par  =  //  tes.  Tercia  videlicet  et  Quarta  fini  s  //  unt  feliciter.  C  Deo  gracias. /; 
F<tl.  idt.'^  vacat. 

Monachii,  B.  Reg.  (I.  IL  JII.  IV".  et  I.  IL  IlL  IVK  sinyy.  voll. 
cofii])7-eh.  / IIL  IV^.  niutil.] ) ;  Londinii,  Mus.  Br.  (L  IL  III.  IV^.  mio  vol. 
compreh.);  Heidelheryac,  B.  Vn.  (L  mutil.).  Cf.  Hain  no.  695.  721.  725. 
JII.  IV^.  Hainio  iynot.     De  typoyrapho  vide  adnot.  ad  nr.  122. 


Doctriiialis  libri  typis  descripti  CCXXXIII 

151. 
Coloniae,  Henr.  Quentell,  a.  1500,  d.  XIV.  m.  Aug.     Partes 

I.  IL  cum  glosa  notabili.    ?  foll.  s.  num.,  c.  sign.,  typi  Goth.,  in  4^ 
I.    Pars    prima    cum    fententiis    notabilibiis    et   vocabiilonim    hioida 

oxpofitione  eic.     Coloniae  per  Henrioum  Quentell,  ir)(X). 

IT.    Fol.  1":    Glofa  notabilis   fecunde   par  //  tis  Alexandri  cum  inter- 

linialibus    expofitionibus    textus    eiufdem    in    //    planiffimis    fententijs    etc. 

SeqiiÜKr  tcon  xylogr.:  magisirmn  cum  discipulis  repraesentans.    Fol.  idt.^: 

Impreirum  in  fancta  Colonia  per  Henricum  Quentell  circa  fummum.   Anno 

in  //  carnacionis  dominice  M.CCCCC.  Menfis  Augufti  die  XDIT.  //    Fol.  ult.^  vacat. 
De  parte  I.  cf.  Hain  no.  694.    Pars  II.,  ciims  exemplar  Detmoldae 

in  B.  Prov.  asservatur,  Ilainio  ignota  est. 

152. 
Brixiae,  lac.  Britanniens,  a.  1500,  d.  XXVI.  m.  Aug.     Doc- 

trinale  cum  commento  [Ludovici  de  Guaschis].     82  foll.  s.  num., 

c.  sign,  aii — lii,  typi  Rom.  (in  textu)  et  Goth.  (in  comment.),  in  4^. 

Fol.  1^:  Doctrinale  cum  //  commento.  //  Opus  alexandri  grammatici 
pro  eruditione  pue  //  rorum  Incipit.  //  Ifte  liber  diuiditur  in  tres  libros  etc. 
Fol.  2^:  Scribere  clericulis  paro  doctrinale  //  nouellis  //  Quia  textus  eft 
planus  non  indiget  explanatione.  Sed  tamen  pro  forma  //  etc.  Fol.  39^: 
Hie  iubet  ordo  libri  uocü  regime  referari.  //  Fol.  o,9«:  Pandere  ^ppofui  p 
uerfus  fyllaba  queq).  //  Fol.  82:  Impreffit  hoc  utile  opus  Alexädri  grämatici 
fü  //  mo  ftudio  et  diligetia  lacob^  Britanic^  civis  In  //  alma  civitate  Brixie 
die  XXVI.  Augufti.  M.CCCCC.  //  Regiftrum  //  a  b  c  d  e  f  g  b  i  k  1  omnes  funt 
quaterni  preter  h  qui  eft  duernus. 

Tridefiti,  B.  TJr.  Hainio  ignot.  —  lacohus  Britanniens  ah  a.  1484 
Brixiae  artem  tgpogr.  professns  est.  Cf.  Hain-Bnrger  p.  50  sq.  Cnins 
viri  liheri  aut  nepotes  in  illa  nrbe  recentissimas  Doctrinalis  editiones 
paraverunt.     Vide  nr.  262 — 266. 

153. 

Parisiis,  Andreas  Bocardus,  a.  1500 — 1501.     Partes  I. — III. 

cum  explanationibus  loannis  Synthen   et  annotationibus  lodoci 

Badii  Ascensii.     4  foll.  s.  num.,  +  Fol.  II-CXXXVIII  -  142  foll. 

et  Fol.  II— CII  et  88  foll.   s.  num.,   c.  sign,  a — fiiij  et  Aij — Niiij 

et  aaij — mmiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

I.  Fol.  1^:  Doctrinalis  magi  //  ftri  Alexädri  de  villa  dei  pars  prTa  // 
ab  lohäne  Sinthenio  cum  änota  //  tionibus  Afcenfianis  diligeter  ex  //  pla- 
nata.  //  Sequitur  insigne  typogr.  cum  nionogrammate  et  siibscriptione  lihrarii: 
lEHAN.  PETIT.  Fol.  P:  C  lodocus  Badius  Afcenfius  Religiofis  admodü 
et  cum  //  primis  eruditis  patribus  Egidio  ghijs  et  Andree  terrebur  //  go 
fcholafticorum  domus  fratrü  diui  Hieronymi  Gandaui  //  rectoribus  et  pre- 
ceptoribus  optimis  :  ceterifq)  eiufdem  do  ;  //  mus  venerandis  columinibus 
Salutem  etc.;  suhscript.:  Ex  officina  noftra  litteraria  Parrbißis // ad.  XV.  ca- 
lendas  feptembris.  Anno  M.CCCCC.  Fol.  2":  Proemiü  doctrinalis  magiftri 
alexädri.//  (S)Cribere  clericulis  paro  doctrinale  nouellis.//    Fol.  CXXXViij«: 


CCXXXIV  Bibliographia 


C  Finis  glofematum  loannis  Synthenii  mille  locis  //  antea  deprauatorum 
aut  errore  authoris  a  vero  ab  //  horreiitium:  nunc  vero  fumma  accuratione 
caftigatoi;.  cum  annotationibus  afcenfianis:  iniprelTo^  q)  diligen  //  tiffime 
ab  optinio  calcographo  magiftro  Andrea  Bo  ;  //  cardo  in  illuftriffimo 
parrhifiorum  gymnasio  Anno  //  M.CCCCC.  Ad  VI.  calendas  nouembris.  // 
Fol.  OXXXViii«'  vacat. 

IL  Fol.  1^:  Secüda  pars  Do  //  ctrinalis  cü  declarationibus  lo  c  //  annis 
Sinthen  Et  additionibus  //  lodoci  Badii  Afcenfii.  //  Sequittir  idetn  insigne 
ac  suxtra,  Fol.  1^  vacat.  Fol.  II:  C  lohänis  Sinthenii  grammatici  in  fe- 
cundam  Alexandri  //  partem  vtiliffima  lucubratio  cum  afcenfianis  addi- 
tionibus //  caftigatius  imprelTa.  //  C  Incipit  prologus  //.  Fol.  Cij* :  C  Finiunt 
glofemata  lohannis  Sinthenii  //  in  Alexandri  fecundä  partem  diligetius 
ca  5  //  ftigata  et  annotata.  Impreffa  folcrti  opera  //  et  gnauitate  Magiftri 
Andree  Bocardi  :  in  //  Tclyto  parrhifio^  gymnafio  :  hoc  iubileo.  XXX.  //  Ad 
fextum  Calendas  Decembris  //. 

Illa.  Fol.  i«:  Tertia  pars  doctri  //  nalis  Alexädri  hec  tria  otines 
capita  //  De  verfificatoria  2  fyllabai^  quätitate.  //  De  profodia  accentuüq) 
ratione.  //  De  figuris  et  dicendi  tropis.  //  Ab  lodoco  Badio  Afcefio  diligeter 
explanata  j  ml'tis  änotametis  aucta  //.  Sequüur  idem  insigne  ac  siipra. 
Fol.  60^:  Et  hec  in  alexandrum  //.  Sequuntur  quaedam  commentariola 
lodoci  Badii.    Finis  deest. 

III^.  Fol.  1^:  Tertia  pars  doctrina  //  lis  Alexandri  hec  tria  cötines 
capita.  //  De  verfificatoria  et  fyllabaiü  quätitate.  //  De  profodia  accentuüq) 
ratione.  //  De  figuris  et  dicendi  tropis.  //  Ab  lodoco  Badio  Afcenfio  diligeter 
explana ;  //  ba  et  multis  annotamentis  aucta.  //  Sequitiir  idem  insigne  ac 
supra.  Fol.  1^:  lodocus  Badius  Afcefius  loanni  de  Thalaru  //  et  Antonio 
dars  canonico  diui  loänis  lugdunen  etc.;  suhscript.:  Ex  ofRcina  no  //  ftra 
litteraria  etc.  mille  =  //  fimo  quingentefimo  primo.  Fol.  88^:  C  Habes  igitur 
pubes  ftudiofa  Doctri  //  nale  explanatum  ad  fümum  vfq)  quan  //  ta  maxima 
datum  eft  accuratione.  Si  //  qua  oberrata  offendes  caftigato.  Im  s  //  preffioni 
autem  extremam  manu  impo :  //  fuit  diligentiffimus  calcographus  Ma;  //  gifter 
Andreas  bocardus  ad  id®  lunias.  //  M.CCCCC.  //  |[  Deo  fint  gratie.  // 

Quedlinhnrgi,  B.  Ggm.,  (I.  IL  HI.^);  Parisiis,  B.  Maz.  (I.  [titiilus 
deest]  II.  III.(^).  Ilainio  ignot.  —  Andreas  Bocardius  a.  c.  1494  Parisiis 
ofßcinam  instituerat.     Cf.  Hain-Burger  p.  40. 

154. 

Sine  loco  et  typographi  nomine  (Daventriae,  Rieh.  PafTraet), 
a.  1500.  Wilhelmi  Zenders  de  Werdt  opus  minus  II.  partis. 
122  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Uiiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1":  Opus  minus  fe  s // cüde  partis  Alexandri  in  ? // troductoriO 
ad  opus  //  maius  eiufdem  perutile.  //  Fol.  P:  Prohemium  //  (  )Irca  prin- 
cipium  partis  fecüdo  Alexandri  Quorit  primo  //  etc.  Fol.  ,?«:  HIc  iubet 
ordo  libri  vocum  regimen  referari  //.  Fol.  122^:  |[  Finit  dei  gratia  opus 
minus.  Secunde  ptis  Alexandri  (sie)  pro  //  pueris  clare  breuiteiq)  in- 
ftruedis.   per   Guilhelmum    zenders    de   //   werdt   collectn   (sie)   Et   q   illic 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXXXV 

breuitatis  gratia.  ne  pueris  faftidium  //  ex  ^plixitate  generet  omilTa  funt.  in 
opere  maiori  cü  plurimis  //  elegätijs  i  queftionib®  feitii  dignis  in  fcholis 
difputädis.  ar-  //  gumetis  2  replicis  annxeis  (sie)  vt  in  logica  Petri  hyfpani 
fecim''//  colligütur  2  abfoluuntur  feliciter.  Anno  diii.  M.CCCCC.  //  Fol.  122^  vacat. 
Monaehn,  B.  Reg.;  Londinii,  Mus.  Br.;  Maihingae,  B.  Princ.  Cf. 
Hain  no.  769.  —  Typt  Richardi  Paifraet  Daventriensis  esse  videnUir. 

155. 
Parisiis,  Bertholdus  Renbolt,  a.  1500.    Doctrinale  cum  Facini 
Tibergae  interpretatione.  126  foll.  s.  num.,  c.  sign.,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1«:  Facini  Tibergae  In  //  Alexädrü  Interptatio.  //  Seqtntur  icon 
xylogr.:  duo  leones  insigne  typographi  ctmi  monogrammate  portantes ;  infra: 
M.  RENBOLT.  //.  Fol.  1^:  Facini  Tibergae  in  alexandrü  interpretatio. 
Ex  pri  5 // fciano  ad  illu.  ludouicü  marchione  falutiarum.  //  Fol.  2^,  l.  9.: 
(f)Cribere  clericulis  paro  doctrTale  nouellis  //.  Fol.  59^:  (H)Ic  iub)  ordo 
libriuocü  (sie)  regime  ref'ari  //.  Fol.  80^ :  (P)  Andere  ^ppofui  p  verF  f3dlaba 
quQq3  //.  Fol.  126^:  Facini.  Tibergae  in  Alexandrum  expofitio  a  Paulo. 
Mal  //  leolo  denuo  exacte  recognita  :  p  induftriofum.  Cbalcographü  // 
BertoldQ  Renbolt.  Parifiis  in  vico  Sorbone  imprelTa  :  finem  //  fortita  eft 
foelicem  Tertio  kaledas  lunias.  Anno  chrifti  Mil  //  lefimo  Quingentefimo.  // 
Fol.  126^  vacat. 

Frihurgi  Brisg.,  B.  Un.;  Parisiis,  B.  Nat.  Hainio  ignot.  —  De 
Bertlioldo  Remholt  Argentinensi,  Ulrici  Geringii  socio,  cf.  adnot.  ad  nr.  21 
et  Hain-Burger  p.  117  sq. 

156. 

Norimbergae,  Hieron.  Holzel  de  Traimstein,  anno  1500. 
Partes  I.  —IV.  cum  glosa  notabili.  104  et  94  et  36  foll.  s.  num., 
c.  sign,  aij — niij,  et  aij  (sie) — Miiij  et  aaij — eeiiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

I.  Fol.  1^:  Prima  pars  doctrinalis  Alexandri  cü  fente  //  tijs  nota- 
bilibus  et  vocabuloril  lucida  ex ;  //  pofitiöe  nönuUifq)  annexis  argumentis.  // 
Sequitur  icon  xylogr. :  magister  virgam  manu  tenens,  ante  eiim  9  discipuli. 
Fol.  P:  icon:  Christus  in  cruce;  ante  etim  vir  quidam  sanctus,  ad  cuius 
pedes  iacet  leo.  Fol.  2^:  Prologus  //  (  )Anq3  paruulis  lac  vobis  potum  /y 
dedi  etc.  Fol.  104^  (a  riihricatore  sign.  108):  Expofitio  exemplorü  textus 
prime  partis  Alexädri  equiuocorü  2  fy  //  nonomorü  etc.,  l.  2.  inf.:  ImprelTa 
per  Hiero-  //  nimü  Holczel  de  Traunftain.  In  famofa  ciuitate  Nurembergefi. 
An  //  no  falutis  Millefimo  quingentefimo.  //    Fol.  104^  vacat. 

II.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecunde  partis  Alexan // dri  cum  inter- 
liniaribus  expofitionibus  textus  eiufdem  in  planiffi ;  //  mis  fententijs  fub- 
iunctis  ppulchre  ordinatis  queftionibus  atq)  //  argumentis  etc.  Fol.  1^: 
Prohemium  in  fecundam  //  fol.  2^:  partem  Alexandri  //.  Fol.  94^:  Ex- 
plicit  feliciter  Secüda  pars  Alexädri  cü  glofis  metrorü  interlinealib®  pla  // 
niffimifq)  etc.,  l.  2.  inf.:  per  Hieronimü  Holczel  imprelTa  in  famofa  ciuitate 
Nurenbergeii.     Anno  incar  //  nationis  dominice.  M.CCCCC.  //     Fol.  94^  vacat. 

III.  IV".  Fol.  1^:  Tercia  et  quarta  partes  doctrinalis  magiftri  // 
Alexandri   cum    commento   valde   vtili   textus   dante   intelligentiam   fum- 


CCXXXVI  Bibliogiaphia 


nia :  //  riam.  Quarum  tercia  docet  de  quantitate  fyllabarum.  quarta  ¥o  de 
acoen  -.  \\  tuatione  cum  nouis  qiiibufdam  fententiarum  additionibus.  //  Se- 
quitur  eadetn  icon  atque  in  1.  Fol.  P\  Prolieiniuni  //  (  )Eliora  funt  vbera 
tiia  vino  fragrantia  viiguetis  optimis  Canti.  j.  //  Fol.  36^:  Alexädri  grämatici 
(lue  partes,  tercia  vic)  j  quarta  liniunt  feliciiter  (sie)  II  ImpfTe  Nunuberge  p 
hieroniniü  holczel  de  Traunftain  Anno.  1500  //.     Fol.  36^'  vacat. 

Monachii,  B.  lieg.  Cf.  Hain  no.  673.  722.  742.  —  De  Hieronymi 
Holzel  sive  Iloelzel  de  Traiinstein  typographi  Norimhergensis  operihus  ns- 
que  ad  a.  1500  editis  vide  Hainium-Burgerum  p.  142. 

157. 
Norimbergae,  Ant.  Koberger,  a.  1500.     Partes  I. — IV.  cum 
glosa  notabili.     103  et  94  et  38  foll.   s.   num.,   e.  sign.  Ag — N4 
et  aa — nig  et  aag — eeg,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  Alexan-  //  dri  cum  fentetijs  nota- 
bilibus  2  vo  //  cabulorü  lucida  expofitöne  nönul  //  lifq3  annexis  argumentis.  // 
Fol.  2^:  Prologus  //  (t)Anquä  paruulis  vt  lac  potü  de  //  di  vobis  etc. 
Fol.  103^:  Expofitio  exemplorü  textus  prime  partis  Alexandri  equiuocoij,  ? 
fy-  //  nonomorü  etc.,  l.  3.  inf.:  ImprefTa  per  An  //  thoniü  Koberger  in  famofa 
ciuitate  Nurembergenfi,  Anno  falutis  //  Millefimo  quingentefimo  //. 

IL  Fol.  i":  Glofa  notabilis  fecüde  partis  //  alexandri  cum  inter- 
liniaribus  expofitionibus  textus  eiuf  5  //  dem  in  planifFunis  fentetijs  fub- 
iüctis.  perpulcre  ordinatis  //  queftionibus  atq)  argumentis  cum  replicis 
contra  eorüde  //  folutiones.  etc.  Fol.  V':  Proliemiü  in  fecüdam  //  fol.  2^: 
partem  Alexandri.  Fol.  94^:  Explicit  feliciter  Secüda  ps  Alexandri  cum 
glofis  inetroT^  interlinealibus  //  etc.,  l.  2.  inf.:  per  Antboniü  koberger  impffa. 
in  famofa  ciuitate  Nurembergen.  //  Anno  incarnatiols  dominice.  M.CCCCC.  // 
Fol.  94^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  1^:  Tercia  i  quarta  partes  //  doctrinalis  magiftri  Alexandri 
cum  come  //  to  valde  vtili  textus  dante  intelligentiam  //  fummariam.  Quarü 
tercia  docet  de  quan  //  titate  fyllabai}.  quarta  vero  de  accentua  -.  //  tione 
cum  nouis  quibufdä  fententiarü  ad  //  ditionibus.  //  Fol.  1^:  Prohemium  // 
(  )  Eliora  funt  vbera  tua  vino  fragrätia  vngentis  optimis  etc.  Fol.  38": 
Alexädri  grämatici  due  ptes  :  tercia  vic)  et  quarta  finiöt  //  feliciter.  Im- 
prelfe  per  Antboniü  koberger.  Anno.  1500.  //    Fol.  38^  vacat. 

Medelicae,  B.  Coen.  Parte.<^  1.  et  II.  Ilainio  ignot.;  partes  III.  IV. 
not.  no.  741. 

158. 

Lipsiae,  Baccalarius  Wolfgangus   de  Monaco,  impensis  lo- 

annis  Haller  Cracoviensis,    a.  1500.     Pars  II.  cum  commentario 

loannis  Glogoviensis.     Sign,  a — q,  typi  Goth.,  in  4*^. 

Fol.  1^:  Alexandri  (lallici,  quem  plurimi  ordinis  minorum  et  facre 
pagine  i)rofenbrem  excellentifllmum  katbalogoque  fanctorum  infcriptum 
alfirmant,  fecunda  pars  doc.'trinalis  fiii  de  artidciol'a  diclionum  conftructione 
ordine  et  regimine.  Lyptzk  15(X).  Fol.  V*:  Artis  grammatice  precepta 
Alexander  ille  Gallicus,  quem  plurimi  et  defpectuni  et  abijciendum  fomp- 


Doctrinalis  libri  lypis  dcscripti  CCXXXVII 

niant  etc.  Ego  Magifter  loh.  Glogoviensis  ahne  florentissimeque  Univer- 
sitatis  studii  Cracoviensis  Maioris  Collegii  artistarum  Collegiatus,  pro  hiude 
Dei,  gloria  famaque  Universitatis  nostre  et  pro  iuniorum  studentium  in- 
siitutione  questiones  etc.  recolligere  institui.  Imprefrum  autem  eft  hoc  opus 
ad  impenfas  optiini  humaniffimique  viri  domiiii  lohannis  Haller  Civis  Cra- 
covienfis,  virorum  doctorum  fautoris  excellentiffimi.  An.  1500. 

Cf.  Wisznietvski  Mich.,  Historyci  literataru  polshiej.  Totn.  HL 
Krakotv,  1841,  p.  302.  Hainio  iynot.  —  Wolfgancjus  Stoeckel  sive  Stecket, 
baccalanreus  Erfordiensts  et  civis  Ltpsiensis,  ah  a.  1495  in  hac  urhe  arti 
typographicac  operam  dedit.  Cf.  Hain-Burger  p.  316.  De  loanne  Haller 
lihrario  vide  adnot.  ad  nr.   184  et  223. 

159. 
Lipsiae,  Melchior  Lotter,  a.  1500.     Partes  I. — IV.  (pars  IL 
desideratur)   cum  glosa  iiotabili.     126  et    ?     et  44  foll.   c.  sign. 
A— X  et    ?    et  Aij— Giiij,  typi  Goth.,  in  4». 

I.  Fol.  1^:  Prima  pars  doctri  //  nalis  Alexädri  cü  //  fentencijs.  nota- 
bilibus.  z  vocabulorü  lucida  cxpofi  s // tione.  nönullifq)  annexis  argunietis 
cum  eorüdem  //  replicis.  termTationü  quoq)  finaliü.  declinationü  fc)  //  ac 
oiugationü.  in  foliorü  marginib^  nouiter  ad  no  //  ucUorü  in  grämatica  in- 
cipientiü  ^pfectü  adiüctis.  cü  //  qbufdä  alijs  additis  <p  in  fciecijs  aliqliter 
.pfectis.  //  Seqiiitiir  icon  xylogr.:  niagister  cum  2  discipiilis;  aupra  lemnisco 
inscripta  sunt  haec:  Accipies  täti  doctoris  dogmata  fancti  .*.  Fol.  l'^'. 
(  )Anquam  paruulis  vt  //  lac  etc.  Fol.  2^'".  Doctrinalis  alexandri.  //  C  Queri- 
tur.  qualis  fuit  grämatice  fcietie  inuentor.  etc.  Fol.  126^:  Expofitio  tcxtus 
et  exemplorü  prime  partis  Alexandri  etc.,  l.  2.  inf.:  Explicit  feliciter  Im- 
prelTa  per  Melchiar  (sie)  lotter  Anno  a  natiui  //  täte  chrifti  Millefimo  quin- 
gentefimo.  // 

III.  IV.  Fol.  i«:  Tertia  et  quarta  //  ptes  doctrinalis  mgri  Alexädri  // 
cü  ometo  valde  vtili  :  text^  dcäte  //  intelligentiä  fummariä.  Quai^  //  tertia 
docet  de  qutätitate  fyllaba  //  rü  Quarta  vero  de  accetuatiöe.  //  Sequitur 
eadem  icon  ac  supra.  Fol.  1^:  (  )Eliora  funt  vbera  tua  vino  fragrätia 
vngentis  optimis  Canti  s  //  corü.  j.  etc.  Fol.  44^:  Alexandri  grämatici 
quattuor  partes  fc)  pma  feeüda  ter  //  tia  et  quarta  cü  breui  ac  vtili  ex- 
pofitione  fhiiüt  foeliciter.  //  ImprelTe  Liptzk  p  Melchiore  Lotter.  Anno 
xpianiffimi  //  partus.  Millefimoquingentefimo.  (sie)  II    Fol.  44^  vacat. 

lenae,  B.   Un.  (I.) ;  Gottingae,  B.   Un.  (III.  1  V.J.    Hainio  ignot. 

160. 
Lipsiae,  Melch.  Lotter,  a.  1500.     Partium  I.  11.  textus  cum 
glosa  interlineali  etc.    46  foll.  s.  num.,  c.  sign.,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  i«:  Alexädri  prime  //  et  fecunde  i^tis  textus  cü  glo ;  //  fa  inter- 
liniali.  atq)  ppulcris  //  annotatis.  optime  emendaf.  //  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^: 
Prohemiü  pme  ptis  alexädri  //.  Fol.  46^:  Cömentarios  hofce  in  duas  // 
Alexan  s  //  dri  grämatici  partes.  Melchior  Lot  =  //  ter  diligenter  Liptzk  im- 
preffit  Anno  //  falutis  Quingentefimo.  // 

Bibliothecae,  in  qua  exemplar  inspexi,  noinen  ine  praeter iit.  Hain,  ignot. 


CCXXXVIII  Bibliogiaphia 


161. 
Coloniae,  Henr.  Quentell,  sine  anno  (c.  a.  1500).     [Timanni 
Kemeneri]  de  arte  grammatica  quatuor  partium  Alexandri  me- 
duUa  aurea.     246  foll.  s.  num.,  c.  sign.,  typi  Goth.,  in  4^ 

Cf.  Panzer  I.  p.  340  n.  470;  Hain  no.  727;  Holtrop  IL  276,  qut 
quidem  falso  opinatus  est  Itbrum  a.  1487 — 1490  eclitum  esse.  Cf.  adnot. 
ad  nr.  162. 

162. 

Sine    loco,    typogr.    nomine    et    anno    (Daventriae,    Rieh. 

Paff'raet,  c.  a.  1500).     [Timanni  Kemeneri]  de  arte  grammatica 

quatuor  partivnn  Alexandri  meduUa  aurea.    Partes  I.  IL    156  et 

56  foll.  s.  num.,   c.  sign,  aij — 2iiij  et  aij — kiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

I.  Fol.  1^:  De  arte  grammatica  qttuor  //  partimu  (sie)  Alexandri 
medulla  //  aurea  jam  emendata  :  veriffimorum  vocabulorum  //  iuterpretatione 
adaucta  etc.  Fol.  1^:  Ad  iuuentute  litterarmn  ftudiofam  loannis  Mur- // 
mellij  ruremundefis  in  aureä  medulla)  epigramma.  //  Seqmmtur  6  disticha. 
Fol.  2":  C  Timänus  Kemencrus  wernenfis  Irarij  ludi  möa-  //  fteriefiü 
weffcualie  rngf:  bonai^  iTai^  ftudiofis.  S.  D.  //  Fol.  4^:  (S)Cribere  clericul' 
paro  doctrinale  nouell'  //  etc.  Fol.  154^,  l.  14.:  Finis  iftius  Prime  partis  // 
fiue  Mednlle  Auree.  //    Fol!.  155  et  156  vacant. 

II.  Fol.  1^:  Medulla  aurea  in  diafin  //  tecticam  Alexandri  .jam 
emendata  :  et  faciliori  n  difpofita  ordine  :  cum  muitis  alijs  notabilibus  //  in 
priori  medulla  omiira.  (sie?)  II  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  C  Epiftola  in  re- 
giminum  vires  //  modofq)  fignificandi  //.  Fol.  56^:  C  Finis  fecunde 
partis  //.    Fol.  56^  vacat. 

Cf.  Caniphell  no.  1071  et  1072.  Editio  quam  Camphellius  a.  c.  1498 
confectam  esse  viilt,  ante  a.  1500  cadere  non  jjotest,  quoniam  Timanntis 
Kemenerus  hoc  ipso  anno  '(jijinnasiurcha\  ut  in  Miirmellii  epigramrnate 
appeUatta;  f actus  est  (cf.  Reichling,  loh.  Murmellius  p.  32);  neque  jmsteriori 
anno  adscrihenda  est,  quia  a.  1501  'Medulla  dcnuo  castiyata'  in  lucem 
edita  est  (cf.  nr.  167). 

163. 

Daventriae,  lac.  de  Breda,  a.  1501.     Wilhelmi  Zenders  de 

Werdt  opus  minus  IL  partis.    102  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Riüj, 

typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  i«:  Opus  minus  i'e  ; // cüde  partis  Alexandri  in  = // troductoriO 
ad  opus  //  maius  eiufdem  //  perutile.  //  Fol.  1^:  Prohemium  //  (C)Irca 
principium  partis  fecüde  Alexandri  Querit  primo  //.  Fol.  2^:  C  Explicit 
Prologus  //.  Fol.  5«:  (H)Ic  iubet  ordo  libri  vocum  regimen  referari  //. 
Fol.  101^:  C  Finitur  dei  gratia  opus  n)inus  fcd'Q  partis  //  Alexandri  ,p 
pueris  clare  breuiterq)  inftituedis.  //  per  Wilhehnü  zenders  de  werdt  collectü 
Et  quQ  //  illic  breuitatis  grä.  ne  pueris  faftidiü  ex  ^plixita ;  //  te  generet. 
omilla  funt.   in  opere   maiori   cü  pluri  //  mis   elegätijs  i  queftionibus   fcitu 


I 


Doctriiialis  libri  typis  descripti  CCXXXIX 

dignis  in  fcho  //  lis  difputandis.  argumetis  2  replicis  annexis.  //  vt  in  logica 
Petri  hifpani  fecimus.  colligütur  et  //  abfoluütur.  ImprelTum  dauentri^  per 
me  laco  //  bum  de  Breda.   Anno  domini.  M.CCGCC.I.  //  vndecima   menfis  Fe- 
bruarij.  //    Fol.  102  vacat. 
Lunehurgt,  B.   Ur. 

164. 

Venetiis,  Lazarus  de  Soardis,  a.  1501.  Doctrinale  cum 
commento  [Ludovici  de  Guaschis].  66  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
A2 — H5,  typi  Goth.   (exceptis  2  ult.  lineis  subscriptionis),  in  4®. 

Fol.  i«:  Doctrinale  cum  comento.  (sie)  II  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^: 
C  Opus  alexandri  grammatici  pro  eruditione  puerorum  Incipit.  //  C  Ifte  liber 
diuiditur  in  tres  libros  partiales.  In  quoru)  primo  Alexander  tractat  d'  ethy- 
mo  // logia  etc.  Fol.  65^,  l.  6.  inf.'.  C  Doctrinale  Alexandri  grämatici  pro 
eruditione  puerorum  feliciter  explicit.  //  Venetijs  per  Lazarum  de  Soardis.  // 
MGGGGI.  die.  XV.  lulij.  //  Cum  priuilegio.  //  Laus  fummo  regi  dicatur  uo- 
cibus  oris  :  //  Quod  iam  non  ceiret  merces  condigna  laboris.  //  Fol.  66^: 
Ad  Lectorem  //.  Sequimticr  3  clisticha;  dcinde  FINIS.  et  insiync  ttjpographi. 
Fol.  66^  vacat. 

Borna e,  B.  Angel ica;  Senae  Itiliae,  B.  Ur.;  Vindohonae,  B.  Coen. 
Schotten;  Veronae,  B.  Ur.  —  Lazarus  de  Soardis  sive  de  Isoardis,  ortus 
Saviliam,  in  urbe  Langohardiae,  qiii  ah  a.  c.  1490  Venetiis  preliini  coti- 
stituit,  praestantiorihiis  Italortim  typographis  adnumerandiis  est.  De 
operihus,  quae  usqiie  ad  finem  illius  saeculi  ex  oificina  eius  exierimt,  cf, 
Hain-Burger  p.  153. 

165. 

Argentinae,  sine  typogr.  nomine,  a.  1501.  Partes  I. — IV. 
cum  glosa  notabili.  135  et  124  et  47  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
^2 — Z4  et  Aa — U5  et  aa2 — hhi,  typi  Goth.,  in  4^. 

I.  Fol.  1^:  PRima  pars  doctrinalis  //  niagiftri  Alexandri  cum  fenten- 
tijs.  notabili;  //  bus.  2  vocabulorum  lucida  expofitiöe.  non  ;  //  nullifq3  annexis 
argumentis  cum  eorundem  //  replicis  etc.  Seqiiitur  icon  magistri  cum  4 
discipulis.  Fol.  P :  Glofa  notabilis  //.  Fol.  135^:  Expofitio  textus  et 
exemploi;,  prime  partis  magiftri  Alexander  (sie)  II  etc.,  l.  2.  inf.:  Explicit 
feliciter.  ImprelTa  Argentine  anno  domini  //  M.  d.  j.  Finita  circa  leftum  fancti 
Gregorij  pape.  //    Fol.  135^  vacat. 

IL  Fol.  1^:  GLofa  notabilis  fecunde  //  partis  Alexädri  cü  inter- 
linealib'  expofitio  //  nib'  text^  eiufde  in  planiffimis  fententijs.  //  fubiüctis 
ppulcre  ordinatis  qftionib'  atq)  //  argumetis  etc.  Sequitur  eadein  icon  ac 
supra.  Fol.  P:  Glofa  notabilis  //.  Fol.  124^:  |i^f*  Explicit  finaliter  fcd'a 
p"  Alexandri  cü  glofa  (sie)  metroi;,  interli- // nialib'  etc.,  l.  2.  inf.:  Impffa 
Argentine  //  Anno  2c  M.  d.  j.  Finita  circa  feftü  Gregorij  pape.  //   Fol.  124^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  P:  TErtia  l  quarta  partes  do  ;  //  ctrinalis  magiftri 
Alexandri  cü  cömento  val  ?  //  de  vtili  textus  dante  intelligentia)  fum- 
mari  5  //  am.  Quarum  tertia  docet  de  quantitate  fylla  ^  //  barum.  Quarta 
vero  de  accentuatione  cü  no    //  uis  quibufdam  fententiarum  additionibus.  // 


CCXL  Bibliograpliia 


Seqiiitur  eadcm  icon  ac  sapra.     Fol.  1^\   Proheinium  //.     Fol.  47^,  l.  ult.: 
Vel  magis  ignola.  die  alcliitrop  elTe  cauillam  //.     Fol.  47^  vacat. 

Giessae,  B.  Uri.  (I.  IL  III.  IV.  huo  col.  comphrch.) ;  Araur/iae, 
B.  Prot:  (I.  IL). 

166. 
Daventriae,  lac.  de  Breda,  a.  1501,  in  prof.  Matthaei  apost. 
Pars  I.  cum  glosa  loaiinis  Synthen.     131  foll.  s.  num.,   c.  sign, 
^^'j— y"j\  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1":  Glofa  priine  partis  Aloxä // dri  loannib  Synthen  //.  Fol.  1^ 
cacat.  Fol.  2^:  Glofa  primc  //  (  )  Cribere  elerieulis  paro  doetrinale  // 
nouellis  '/.  Fol.  ISP':  C  Finiüt  fuper  Prima  parte  doctri ;  //  nalis  Alexädri 
lionorabil'  viri  loänis  //  fynthcn  eopiilata  Dauentrie  funi  ■  //  nia  diligetia 
nouiter  emendata.  Im  //  prella  p  me  lacobü  de  Breda.  Anno  dili.  M.CCCCCj.  in 
,pfefto  Matthei  apl'i  //.     Fol.  13 P  vacat. 

Giessae,  B.   Un.;  Lipsiae,  B.   Un.;   Vrattslaviae,  B.   Un. 

167. 
Coloniae,  lo.  Koelhoff,  a.  1501.    [Timann i  Kemeneri]  de  arte 
grammatica  quatuor  partium  Alexandri  medulla  aurea.     Pars  1. 
c.  sign.   Aij — ciij;   partibus   II.  et  III.   desunt  compluria  folia  in 
eo  exemplari,  quod  inspicere  licuit;  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^'.  Medulla  aurea  de  //  arte  grammatiea  ([uattuor  partium  // 
Alexandri  /  de  mendis  ineuria  Im-  //  prello^;,  admiffis  iä  denuo  eaftigata  // 
et  interpretatiöe  vocabulorü  veriffima  adaucta.  //  precipue  eorü  in  quibus 
lingua  latina  apud  Ger-  //  manos  longo  tempore  defecit.  Que  (i  diligenti 
re  //  uolueris  animo  quiequid  hactenus  barbarizanti  //  um  more  eructafti 
iam  lingua  latina  exprimes.  //  non  minus  mature  (]•  lepide  //.  Fol.  P:  De 
titulo  l  vtilitate  prefentis  libri.  //  Ad  luuetutem.  littcrarü  ftudiofam  //  lo- 
annis  Murmellii  Ruremüden-  //  lis  in  aureä  medulla  Epigramma.  //  Se- 
quiodur  6  didtrha.  Fol.  2^:  Proemiü  in  Medulla  aureä  //  Timänus  keme- 
nerus  wernefis  lit-  //  terarij  ludi  Monafterienlium  Weftphalie  magi-  //  fter. 
bonarü  litterarü  ftudioßs.  S.  d.  //  Fol.  ult.^^:  Finis  iftius  Prime  ptis  fiue 
Medulle  Auree  imprell'e  in  Alma  //  vniuerfitate  Colon.  i>  me  loannem  Koel- 
hoff Anno.   CCCCCj.   jc.  //    Fol.  ult.^ :  insiyne  typoyraphi. 

II.  Fol.  1^:  Medulla  aurea  in  //  Diafinteticam  Alexandri  iam  emen- 
data. 2.  fa  //  eiliori  difpolita  ordine  cum  mult*  aliis  notabi  //  libus  in  priori 
medulla  omiffis.  //    In  /ine  mutila. 

IIL  IV.  Fol.  i«  (titulus)  deest.  Fol.  ^«:  Commendatio  artis  poetice  // 
(  )  Oeticä  primä  phia)  prifcos  //  eelebrantes  etc.  Fol.  c/«  (c.  siyn.  AiiJ^, 
/.  12.'.  C  Sequitur  Textus  //  (  )  Andere  propofui  p  uerl'us  fyllaba  (jueq)  //  etc. 
Li  fifie  uiutila. 

Frihnryi  Brisy.,  B.  Un.  (I.—III.  uno  vol.  comphreh.) ;  Vindobonae, 
B.  Cocii.  ScJiotten  (I.j.     De  typoyraplio  cide  adnot.  ad  nr.  116. 


i 


I 


Doctriiialis  libri  lypis  doscriptJ  CCXLI 

168. 

Sine  loco  et  typogr.  noraine  (Coloniae,  lo.  Koelhoff),  a.  1501. 

[Timanni  Kemeneri]  medulla  aurea  in  III.   partem  et  IV.  pars 

cum   accentuum   et  figurarum  grammat.   descriptionibus.     52  et 

30  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — liij  et  Aij — Eiij,  typi  Goth.,  in  4^^. 

III.  Fol.  i«:  Medulla  xVurea  in  //  Terciä  ptem  Alexä  //  dri.  ex  veiiffimis 
atq)  ^pbatiffimis  iam  aucto  //  rü  edita  fcript*  Qua  facile  quifq)  bonai^  ar;//tiurn 
fiudiofus  :  mefcri  dignitate  f3dlabarüq3  //  quätitatem  offendet  q)  veriffime.  // 
Seqiiüiir  tcon  xylogr.  ctini  inscriptione:  Sancta  barbara.  Fol.  1^:  C  In 
diuinam  (P)  Oeticä  ante  ceteras  artes  inuentä  //  Ad  lectorem  Epigramma.  // 
Fol.  2^:  Commendatio  artis  poetiee  //  Poeticam  primä  pIiTam  //  prifcos 
celebrantes  etc.  Fol.  52^:  C  Finit  tercia  pars  Alexandri  //  de  quantilate 
fyllaba^  cü  com  =  //  mentarijs  ex  diuerfis  dictis  po  //  etarurn  2  prifcorum  2 
]}ouiffit: // moruni  nouiter  deductis. //  Fol.  52^:  icon  xylogr.:  Maria  diadema 
capite  (jerens  et  Anna  niater,  qvae  lestwi  tnfantem  mann  ducunt. 

IV.  Fol.  1^:  Quarta  pars  Alexandri  cü  ve=//  riffimis  l  accentuum  : 
figurarü  grämaticaliü  defcriptio  ::  //  nibus  Colo^^q)  rhetorico^  annexibus.  // 
Sequitiir  cadcm  icon  ac  supra,  sed  aliter  marginata.  Fol.  P  vacat.  Fol.  5«: 
Conunendatio  Profodie.  //  Fol.  30^,  l.  2.  inf.:  Finita  Anno  incarnatöis 
Milleßmo  quingen  //  tefimo  primo  Natiuitat*  lohannis  baptifte.  // 

Dusseldoiyii,  B.  Prov.  (partis  III.  ultimum  fol.  deest) ;  Bonnae, 
B.   U71.  (partis  III.  tituliis  deest).  —  De  loco  et  tijp)ographo  cf.  nr.  172. 

169. 
Norimbergae,  Ant.  Koberger,  a.  1501.     Partes  I. — IV.  cum 

glosa   notabili.      103   et  94   et  38  foll.    s.    num.,    c.   sign.,    typi 

Goth.,  in  4«. 

L  Fol.  1  (titulus)  deest  unico,  quod  nohis  innotuit,  exemplari. 
Fol.  2^:  Prologus  //  (  jAnquä  paruulis  lac  vobis  potü  dedi  etc.  Fol.  5«: 
Scribere  clericulis  etc.  Fol.  103^:  Expofitio  exemploi^  textus  prime  partis 
Alexandri  equoco^  et  fyno  //  nomoi?,  etc.,  l.  3.  inf.:  Imprella  per  Antoniü 
ko  //  berger.  In  famofa  ciuitate  Nurembergenli.  Anno  falutis  Millefimo  // 
quingentefimoprimo.  (sie)  II    Fol.  103^  vacat. 

IL  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecunde  partis  Ale  //  xandri  cum  inter- 
linearibus  expofitionibus  etc.  Fol.  1^:  Probcmiü  in  fecüdam  fol.  2^: 
partem  Alexandri.  Fol.  4«:  Hie  iubet  ordo  libri  etc.  Fol.  94(^:  Explicit 
feliciter  Secüda  pars  alexandri  cü  glofis  metroi^  interlinearib^  pla  //  nif- 
fimisq)  etc.,  l.  2.  inf:  ImprelTa  p  Anthoniü  koberger.  in  famofa  ciuitate 
Nurenbergen.  Anno  incar  //  nationis  dnice.  M.CCCCCI.  //    Fol.  94^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  1^:  Tercia  et  quarta  partes  doctri  =  //  nalis  magifbri 
Alexandri  cü  cömento  valde  vtili  tex  //  tus  dante  intelligentiä  fümariä. 
Quarü  tercia  do  //  cet  de  quantitate  fyllabarü.  Quarta  vo  de  accentua  //  tione 
cü  nouis  qbufdä  fententiarü  additiöibus  //.  Sequitur  icon  xylogr.  magistrum 
cum  2  discipulis  repraesentans;  suiorcc  in  lemnisco  legitur  emhlema:  Ac- 
cipies  tanti  doctoris  dogmata  fancta.  Fol.  1^:  Prohemium  //  (m)Eliora 
funt  vbera   tua   vino   fragrantia   etc.     Fol.   38^:    Alexädri  grämatici   due 

Mouuinenta  Gerraaniae  Paedagogica  XU  A VI 


CCXLII  Bibliographia 


ptes.   tcrcia  vic)   2   qrta  fiiiiüt  feliciter.  ImpfTe   //  Nurmberge  p  Anthoniü 
Koberger.    Anno  dni.  M.CCCCCI.  //    Fol  38^  vacat. 

Maihinyae,  B.  Princ. 

170. 

Basileae,  lac.  de  Pfortzen,  a.  1501.    Partes  I.  II.  cum  glosa 

notabili.    112  et  100  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — yiiij  et  Aij — Uiij, 
typi  Goth.,  in  4». 

I.  Fol.  1^:  Prima  pars  doctrinalis  Alexan  //  dri  cum  fententijs  :  no- 
tabilibiis  et  vocabulorü  //  lucida  expofitione  :  nonnUis  annexis  argumc-  //  tis 
cü  corundem  rcplicis  :  ad  noiiclloi^  in  grä  ;  //  matica  incipientiü  profectum  : 
cum  quibufda)  //  alijs  additis  ,p  in  fcietijs  aliqualitcr  ^puoctis.  //  Sequüur 
icon  xylogr.:  anyelus  utraqiie  mmiu  clijjieuni  teiiens.  Fol.  P:  Glofa  nota- 
bilis  //  (t)Anquä  paruulis  lac  //  potü  dedi  vobis  etc.  Fol.  112^:  Expofit.io 
lexius  2  cxeploT^  pme  j^tis  Alexandri  :  equocoi^  fynonimoi?,  cü  dif-  //  etc., 
l.  2.  i?if.:  ImpIIa  Bafilee  //  p  magil'trü  lacobü  de  pfortzen.  Anno  a  nati- 
uitale  xpi.  M.CCCCCI.  // 

II.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecunde  partis  //  Alexandri  cum  inter- 
linealibus  expofitionibus  textus  eiufdom  in  planiffimis  //  fententijs  fub- 
iunctis  per  pulcbre  (sie)  ordinatis  :  queftionibus  argumentis  cü  rcpli-  //  eis 
cötra  eorundc  fohitiones.  etc.  Deinde  seqintur  eadem  icon  ac  supra.  Fol.  P: 
Glofa  notabilis  //  (Q)Uampulcra  (sie)  tabernacula  tua  //  etc.  Fol.  100^: 
C  Explicit  feliciter  Secüda  pars  Alexandri  cü  glofis  mctro^  inter-  //  li- 
ncarib':  etc.;  l.  2.  inf.:  Impreffa  Baßlee  per  magiftrü  la-  //  cobum  de  Pfortzen. 
Anno  natiuitatis  dominice.  M.CCCCCI.  //    Fol.  100^  vacat. 

Monachii,  B.  lie<j.  (2  exenqü.)  —  De  tijpo(jra2)lio  vide  adnot.  ad  nr.  139. 

170*. 
Basileae,  Nie.  Kesler,  a.  1501.     Doctrinale  cum  expositione 

[Ludovici  de  Guaschis].     113  foll.  s.  num.,  c.  sign.  A^ — T4,  typi 

Goth.,  in  40. 

Fol.  1^:  Textus  Alexandri  cum  //  parva  et  utili  expofitiöe.  //  Sequüur 
icoH  xylogr.  fUjuras  nfjmholicas  evangelistarum  cum  eorum  nominihus  et 
litteras  mitiales  IHS  repraesentans.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  Ifte  liber  di- 
vidit  in  tres  libros  partiales.  In  quoi^  primo  Alexäder  tra  ;  //  etat  etc. 
(  )cribere  clericul'  paro  doctrTale  nouell'  //.  Fol.  53^:  Hie  iubet  ordo  libri 
vocum  regimen  referari  //.  Fol.  78^:  (P) andere  ^ppofui  p  verfus  fyllaba 
(juec]).  //  In  /ine:  Alexandri  grämatici  opus  cum  brevi  ac  utili  expofitiöe 
Imprelfum  Basilee  per  Nicolaü  Kefler  anno  domini  MCCCCI  die  vo  ij  menfis 
Marcij.  // 

Araugiae,  B.  Prov.  (olim  coenohii  Wettingiani). 

171. 
Coloniae,  Henr.  Quentell,  a.  1502,  d.  XV.  Kai.  lan.     Pars  I. 

cum  glosa  notabili.     124  foll.  s.   num.,  c.    sign,   aij — viiij,  typi 

Goth.,  in  40. 

Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  Ale  - // xandri  cum  fententijs.  nota- 
bili;// bus.  et  vocabulorum  lucida  expofitione,  nonnullifq)  annexis  ar//gu- 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXLIII 

mentis  etc.  Sequitur  icoa  xyloyr.  rnrnjistrum  cum  3  discipiilis  reprciesentmts. 
Fol.  124'^:  Exarata  //  accuratiffimo  cü  ftudio  Colonic  in  officina  infigni 
faluberrime  //  meniorie  Henrici  Quentell.  Anno  virginci  partus  chrifbi-  // 
fore  virginis  Marie  fccüdo  fup  millefimü  et  quingentefimü  //  decima  quinta 
calendas  lanuarias.  //    Fol.  124^  vacat. 

Detmoldae,  B.  Prov. 

172. 

Coloniae,  lo.  Koelhoff,  a.  1502.    [Timanni  Kemeneri]  medulla 

aurea  in  III.  partem  et  IV.  pars.  28  et  30  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
A — I  et  a — e,  typi  Goth.,  in  4^ 

III.  Fol.  1^:  Medulla  aurea  in  tertiam  partem  //  Alexädri  ex  veriffimis 
atq3  probatiffimis  iä  auctoru)  edi  //  ta  fcriptis.  Qua  facile  quifq3  bonaru) 
artiü  ftudiofus  me  //  tri  dignitate  fyllabarumq)  quätitate  offendet  q)  vcrif- 
fime.  //  Sequitur  icon  xylogr.:  siih  astris  conspicimitur  coniiüures  viri,  e 
qiiibus  cluo  ntanuiu  tauquam  iiircüUes  attollunt.  Fol.  28":  Finit  Tertia 
pars  Alexandri  de  quätitate  fyllabarü  //  cum  cömentariis  ex  diverfis  dictis 
poetarum  et  prifcorum  //  et  nouiffimorum  noviter  deductis.  //  Sequitur  icoii 
xylogr.:  vir  et  viulier  ante  mensam  vel  altcire  stantes.  Fol.  28'^  insigne 
typographi. 

IV.  Fol.  i«:  Quarta  pars  Alexandri  cum  veriffi  //  mis  et  accentuum 
et  figurarum  grämaticalium  defcriptio  //  nibus  Colorumq)  rhetoricorum 
anexibus.  Sequitur  eadent  icon  ac  supra.  Fol.  30^:  Finita  Anno  incar- 
natönis  millefimo  quingente  //  fimo  fecundo  Anthonii  abbatis  Per  me  lo- 
lianne  //  Coelhoeff  ImprelTum  etc. 

Vindohonae,  B.  Coen.  Schotten. 

173. 
Venetiis,  sine  typographi  nomine,  a.  1502.     Partium  I.  IL 

textus  cum  continuationibus  etc.  46  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — fiiij, 

typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  i«:  Prima  et  fcd'a  partes  //  Alexandri  :  cum  fuis  //  cötinuationi- 
bus  exemplorüq3  fi  //  gnis  in  mars  //  gine  pofi  s  //  tis.  //  Fol.  1^:  C  Regiftrü 
prime  partis  Alexandri  oftendens  numerü  capitulorü  eins  Et  qd  //  etc. 
Fol.  2^:  Prohemium  Alexandri  //  (S)Cribere  clericulis  paro  doctri-  ^  nale 
nouellis.  //  etc.  Fol.  32^:  Explicit  prima  pars  Alexandri.  //  Fol.  33^:  Sc- 
cunda  pars  //  (h)Ic  iubet  ordo  libri  vocum  regi-  //  men  referari.  //  etc. 
Fol  46^:  C  ImprelTum  Venetijs.  M.CCCCC.ij  //. 

Romae,  B.  Cors.  —  Not.  a  Panzero  VIII.  p.  357  no.  151. 

174. 
Lipsiae,   Melchior   Lotter,    a.    1502.      Partes   I. — IV.    cum 

glosa  notabili.     122  (?)  et  110  et  36  foll.,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Exemplar,  quod  inspeximus,  initio  mutilum  est.  Textus  incipit 
sign.  G:  Hos  casus  neutri  quartüq3  decet  p  a  poni  //  (v.  80).  Fol.  iilt.^: 
Expofitio  textus  2  exemplorü  prime  partis  Alexandri.  equiuocorü  et  //  etc., 
l.  2.  inf.:  ImprelTa  p  Melchiar  (sie)  Lotter.  An  s // no  a  natiuitate  chrifti. 
Millefimo  quingentefimo  fecundo.  // 

XVI* 


CCXLIV  Bibliographia 


IL  Fol.  1^:  Glofa  iiotabilis  fe  //  cunde  partis  Alexädri  cum  interli  // 
nialib^  expofitöibus  textus  eiufde  //  in  plaiiiffimis  fentecijs  fiibiüctis  ppulcre 
ordinatis  //  queftiöibus  etc.  Deinde  sequitur  insigne  Lipsiense  cum  suh- 
scripttone:  ImprelTum  Lyptzk.  //  Fol.  P:  Glosa  notabilis.  //  QVam  pulcra 
tabernac'la  //  etc.  Fol.  110«^:  Explicit  feliciter  fcd'a  pars  Alexandri  cü 
glofis  metrorü  interlinealib'  //  etc.,  l.  3.  inf.\  ImprelTa  Lyptzk.  Anno  in- 
carnalionis  dominice.  //  Millefimo  quingentefimo  fecüdo.  die  vero  pen- 
ultima  deceinbrib.  //  Per  Melchior  (sie)  Lotter  concivem  Lyptzenfem.  // 
Fol.  110^  vacat. 

IIL  IV.  Fol.  i«:  Tercia  Et  Quarta  //  partes  doctrinalis  magiftri 
Alexan;//dri  cü  cömeto  valde  vtili  textus  däte  //  intelligetiä  fummariä. 
Quarum  ter  //  cia  docet  de  quantitate  fyllabarum.  //  Quarta  vero  de  ac- 
centuatione  cü  //  nouis  quibufdä  fenteciaij,  additionib^  //  Fol.  P:  Pro- 
hemium  //  (  )Eliora  funt  vbera  tua  vino  fragrätia  etc.  Fol.  36^:  Impreffum 
Lyptzk  per  Melchior  (sie)  Lotter.  //  Anno  Millefimo  quingentefimo  fecüdo.  // 
Fol.  36^  vacat. 

Vratislaviae,  B.   Un.;  Budapestini,  B.  Mus.  Hiiny. 

175. 
Basileae,   lac.  de  Pfortzen,  a.  1502.     Partes  IIL   IV.   cum 

commento.  46  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Giiij,  typi  Goth.,  in  4^ 
Fol.  i«:  Tertia  et  quarta  partes  doctri ; // nalis  magiftri  Alexandri 
cum  cömento  valde  //  vtili  textus  dante  intelligentiä  fümariä.  Qua  //  rum 
tertia  docet  de  quätitate  fyllabai^.  Quar  //  ta  vo  de  accentuatiöe  cum  nouis 
(piibufdam  //  fententiarum  additionibus.  //  Sequitur  icon  xylogr.:  angelus 
utraque  manu  clf/peum  tenens.  Fol.  P:  Prohemium  //  (M)Eliora  funt  vbera 
tua  vino  //  etc.  Fol.  i?«,  /.  6.:  (P)  Andere  ^ppofui  per  ver  //  fus  fyllaba 
queq3  //  etc.  Fol.  46^:  Alexandri  grämatici  due  partes  :  tertia  videlicet  2  // 
quarta  finiunt  feliciter.  ImpITe  Bafilee  p  lacobü  //  de  Pfortzen.  Anno  dni 
M.ccccc.ij.  //    Fol  46f>  vacat. 

'    Monachii,  B.  Reg.;  Stuttyardiae,  B.  Reg. 

176. 
Daventriae,    Rieh.    Paffraet,    a.    1503,    d.    XXII.    m.    Mart. 
Wilhelmi    Zenders    de    Werdt    opus    minus  I.   partis.      126  foll. 
s.  num.,  c.  sign.  Aij — Xiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  i«:  Opus  minus  Prime  par  //  tis  Alexandri  cum  quefti  //  unculis 
de  optimis  moribus  et  virtutibus  in ;  //  terpofitis  cum  queftionibus  fententias 
textus  //  declarantibus  fcitu  dignis  :  cum  argumentis  2  //  eorundem  folu- 
tionibus  in  fcholis  difputandis  //  pro  pueris  inftituendis  diligenter  collectis.  // 
Fol.  l'>  vacat.  Fol.  2^:  C  Ad  omnes  fcholarum  rectores  :  ut  iuuenes  a 
pueritia  virtutibus  :  optimis  moribus  inftitu // antur  exhortatio. //  Fol.  125^: 
C  Finit  Prime  partis  Alexandri  no  =  //  uum  connnentum  perutiie.  cum 
(juefti  //  unculis  de  moribus  :  virtutibus  atq)  //  vitijs.  Per  Wilhelmum  Sen- 
derum pro  pueris  inftituendis  collectum  YA  ii  Dauentrie  per  Richardum 
pafi'raet.  /;  diligenter  imprelfum  Anno  domini,  //  M.CCCCC.iij.  Vicefima  fe- 
cun  //  da  Martij.  //     Fol.  126  vacat. 

Gudfifi-hijti,  B.  Duc;  Monasteril,  B.  Paul. 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXLV 

177. 
Coloniae,    Henr.    Quentell,    a.    1503.      [Timanni   Kemeneri] 
medulla  aurea  in  II.  III.  IV.  partes  Doctrinalis.     38  et  76  foll. 
s.  nnm.,  c.  sign.  A2 — G3  et  A2 — N4,  typi  Goth.,  in  4^. 

II.  Fol.  i":  Medulla  aurea  //  in  Sintaxim  Alexädri  iä  eme  //  data  et 
faciliori  difpofita  ordine.  cum  nuiltis  aliis  notabilibus  in  //  priori  medulla 
omiffis.  //  Fol.  1^:  C  Epiftola  cötra  regiminü  vires  modofq)  fignificädi.  // 
Fol.  5«:  C  Proemia.  //  HIc  iubet  ordo  libri  vo  //  cum  regimen  referari  //. 
Fol.  38^:  C  Auree  Medulle  fequüdi  operis  Alexandri  gräma  //  tici.  in  ci- 
uitate  Monafterienii  affabre  collecte  In  pcla  5  //  ra  vero  officina  bone  me- 
morie  honefti  Henrici  Quetell  //  Colonie  exarate  finis  imponit  poptatus. 
poffcridie  Ca  //  lendas  lunias  Anno  poft  lubileü  tercio.  //    Fol.  38'^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  i":  MEdulla  aurea  //  in  terciü  et  quartum  Alexandri  // 
grämatici  Doctrinale.  ex  approbatiffimis  Auctorum  edita  fcriptis  //  Qua 
facile  quifq3  bonar^  Artiü  ftudiofvis.  metri  dignitate  fyllaba-  //  rumq)  quan- 
titatem  offendit  q)  veriffime.  //  Fol.  1^:  C  In  diuinam  Poeticä  ante  ceteras 
artes  inventam  //  Ad  lectorem  Epigramaton  //.  Fol.  49^:  Finitur  pars 
tertia  Doctrinalis  Alexandri  natione  Nor  //  manni  de  fyllabarü  quätitate 
cü  cömentarijs  ex  multorü  //  monumetis  poetai^  tarn  prifcorum  q)  neoteri- 
corum  la  //  boriofe  deductis.  //  Sequitur  quarta.  //  Fol.  49^:  Incipit  quarta 
pars  Doctrina  //  lis  etc.  Fol.  76^:  ....  De  //  mü  vero  in  caftiffima  libroi; 
officina  colende  memorie  Henrici  Quentell  //  ciuis  (dum  in  humanis  ageret) 
Agrippineii.  Colonie  lioneftiffimi.  fatis  //  exacte  publicata.  Anno  chriftianorum 
tercio  poft  millefimum  quinquiefq)  //  contefimum.  pridie  Nonas  Octobres.  // 
Fol.  76^  vacat. 

Sangallif  B.  Coen. 

178. 

Daventriae,  Rieh.  Paffraet,  a.  1503,  m.  Aug.  in  profesto 
Laurentii.  Partes  III.  IV.  cum  connnento.  48  foll.  s.  num., 
c.  sign,  aij — Hiij  (sie),  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Tercia  i  Quarta  partes  //  doctrinalis  magiftri  Ale  //  xandri 
cum  cömento  valde  vtili  text"  dante  in  //  telligetiam  fummariä.  Quaij 
tercia  docet  de  //  quätitate  fyllabatj-.  Quarta  vero  de  accetua  //  tiöe  cü 
nouis  quibufdä  fentetia^  additionib^  //  Fol.  1^:  (  )Eliora  funt  vbera  tua 
vino  fragrätia  vngetis  optimis.  Ca:  //  ticoi^  pmo  etc.  Fol.  48^:  C  Alexandri 
grammatici  due  par ; // tes.  tercia  videlicet  et  quarta  fmi ; // unt  feliciter. 
ImprelTe  Dauentrie  //  per  me  Richardum  paffraet.  Anno  //  dni  M.CCCCC.üj. 
Mefis  Au  I  //  gufti  In  profefto  Laurentii.  //    Fol.  48^  vacat. 

Gottinyae,  B.  Un.;  Detmoldae,  B.  Prov.;  Vratislaviae,  B.   Un. 

179. 
Basileae,  lac.  de  Pfortzen,  a.  1503.    Partes  I.  IL  cum  glosa 

notabili.     112  et  100  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — yiiij  et  Aij — Uiij, 

typi  Goth.,  in  4«. 

I.  Fol.  :Z«:  Prima  pars  doctrinalis  Alexan  //  dri  cum  fententijs  :  no- 
tabilibus et  vücabulorü  //  lucida  expofitione  :  nönullis  annexis  argumen  //  tis 


CCXLVI  Bibliographia 


cü  eoniiidem  replicis  :  ad  iiouellorü  in  grä  5  //  niatica  incipientiü  profectü : 
cum  quibufdä  alijs  //  additis  .p  in  fcientijs  aliqualiter  prouectis.  //  Sequitur 
icon  xylo(jr.:  miyelus  iitraqiie  manu  hisigne  tenens.  Fol.  112^:  C  Expofitio 
toxt^  2  oxeniploi;,  pnie  ptis  Alexädri  :  eqiiocoT>  fynonymo!;  cü  diffe  -  11  ren- 
tialibiis  vfib'  etc.,  ].  2.  in  f.:  explicit  felicitor.  ImpfTa  BaPdoo  p  //  magiftrü 
lacobü  de  pfortzen.  Anno  a  natiuitate  xpi.  M.CCCCC.üj.  // 

IL  Fol.  i«:  Glofa  notabiiis  fecunde  partis  //  Alexandri  cum  inter- 
linoalibus  cxpofitionibus  textus  eiufdem  2  planiffimis  fen // tentijs  fubiunctis 
porpulchre  ordinatis  :  queftionibus  etc.  Sequitur  eadeni  icon  ac  fiupra. 
Fol.  100^:  C  Explicit  felicitor  Scd'a  pars  Alexandri  cum  glofis  metroi^ 
interlinea  //  rib®  etc.,  l.  2.  inf.:  Impreffa  Bafiloe  p  magiftrü  lacobum  de 
pfortzen  :  //  Anno  natiuitatis  dominice.  M.CCCCC.üj.  // 

Stuttgardiae,  B.  Reg, 

180. 

Londinii,  Wynkyn  de  Werde,  sine  anno  (c.  a.  1503).  Doc- 
trinalis  textus  cum  sententiis  et  constructionibus  et  vocabulorum 
interpretationibus  etc.     Typi  Goth.    in  4^ 

Cf.  Brunei,  5  e'clit.  p.  168.  —  Wynkyn  sive  Wynandus  de  Worde 
Lothar  in  gie7isis,  umts  e  ,sociis  Gnilelmi  Caxton,  Angliae  prototypograjihi, 
cuiufi  ofßcinam  materiamqne  hereditate  accepit,  ah  a.  c.  1495  ad  a.  1534 
artem  typographicam  professus  est,  et  id  quideni  nsqne  ad  a.  1502  JJ'^est- 
monasterii,  deinde  Londinii  *at  the  sun  in  Fleet-StreeV .  Hie  vir  ad  artem 
illam  in  Angelia  excolendam  certe  jdnrimuni  contidit;  opera  igitur  typis 
eins  descripta  hodie  omnia  in  maximo  pretio  sunt.  Cf.  Dictionnaire  de 
qeogr.  p.  754. 

181. 

(Zwollis),  Arnoldus  Kenipensis,  a.  1504.  Pars  I.  cum  Her- 
manni  Torrentini  commentariis  et  pars  II.  cum  commentariolis. 
104  foll.  c.  num.  +  8  Ibll.  s.  num.  ==  112  foll.  et  36  foll.  s.  num., 
c.  sign.  Aiij — viij  et  Aiij — Giij,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^:  C  Folio  primo  //  Titulus  hui^  opis  ^  //  C  Hermanni  Tor- 
retini viri  doctiffimi  cömetaria  pul  ;  //  cherrima  in  primä  parte  doctri- 
nalis  Alexädri.  cü  accu  //  ratiore  vocabuloi^  interptatione.  qbufdä  medofis 
fup ;  //  uacaneis  t  obfcuris  verfib'  vi'  reiectis  vel  in  veriores  :  //  planiores 
mutatis  etc.;  sequuntur  12  lineae  tituli,  deinde:  C  Item  in  obtrectatores 
eiufdem  apologia.  //  Ar.  KEMPIS  //.  Sequitur  insigne  typographi:  duo  clypei, 
in  quorum  dextro  duo  gladii,  in  sinistro  criix  est.  Fo.  Ciiij*:  C  Hie  fine 
accipiüt  ometaria  doctiriimi  viri  Ilermäi  Torretini  T  p  5 // mä  pte  Alexädri 
iä  tertio  caftigata  diliget'(j)  correcta  addit'  T  mergle  (sie)  II  t'mTationib^ 
cü  cüct*  vocabul"  2  not'  arihtmetic^  (sie)  ic  cü  Apologia  I  ob  //  trectatores 
p  me  A.  kepefi.  äno.  M.CCCCC.iiij.  (laledis  Martijs  //.  Sequuntur  8  foll.  indicis 
et  in  ulfiuii  folii  j^ftyino  arersa  carmina  quaedam  BartJiolomaei  Coloniensis 
et  Ifcr))ianni  Torrentini. 

II.  Fol.  1":  Titulus  hui*  opis  ^  //  C  Commentariola  fecunde  partis 
doctrinalis    magiftri    //    alexandri    cum    fententijs    ?    vtilioribus    quibufdam 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCXLVIl 

puDC  //  tis  etc.;  sequuntur  8  lineae,  deinde  ideni  insigne  ac  supra.  Fol.  2^: 
(  )Ic  iubet  ordo  libri  vocum  regimen  referari  //.  Fol.  36^:  C  FINEM 
HIC  ACCIPIVNT  COM  //  mentariola  fecuride  partis  doctrinalis  alexandri 
cum  //  continuatione  textus  et  notis  virium  in  mergine  (stcj  qnib'  //  priores 
libri  omnes  hoc  vfq)  in  tempus  caruerunt.  // 

Londinii,  Mus.  B7\  —  A^moldtis  Kempensis  tertius  typographns 
Zwollensis  fuit;  praecesserunt  eum  Petrus  de  Os  de  Breda  (vide  nr.  28) 
eiusque  filius  Timannus  de  Os. 

182. 

Zwollis,  Wilh.  et  Arnold.  Kempenses,  a.  1504.  Partium  I.  IL 
textus  cum  notis  in  margine  positis.  24  et  18  foll.  s.  num., 
c.  sign.  Aiij — eiij  et  Aiij — diij  (sie),  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  i«:  Titulus  hui^  opis  ^  //  C  Alexandri  textus  prime  partis 
bene  emendatus  cum  //  notis  et  expofitione  vocabulorum  non  inter  verfus 
fed  //  in  mergine  (sie)  pofitorum  vt  eo  facillius  (sie)  peruuli  (sie)  textum 
me  //  moriter  difcere  valebunt  (sie)  per  liermannum  torrentinum  //  femper 
ftudiofe  iuuentuti  quantum  poteft  bil  cöfulente.  //  Sequitnr  insigne  typogr., 
qiiod  in  no.  181  descripsimus.  Fol.  1^  vaeat.  Fol.  24^:  C  Finis  prime 
partis  alexandri  cum  vulgari  in  //  terpretatione  vocabulorü.  etc.;  l.  3.  in  f.: 
per  me  wilbelmum  //  Kempenfem  äno  quingentefimo  quarto  altera  //  die 
marci  euangelifte.  // 

IL  Fol.  1^:  Titulus  hui°  opis  ^  //  C  Incipit  fundametü  gmatice 
de  regimle  dcönü  eo  or  //  dine  q  alexäder  T  fcd'a  fui  doctrinalis  pte  pro- 
cedit.  pluribus  verfib^  //  obfcuris  et  fuperuacaneis  reiectis  atq)  quibufdam 
planiorib'  ap  ?  // pofitis  etc.;  sequimtiir  9  lineae  textus,  deinde  idem  insigne 
ac  supra.  Fol.  18^:  C  Finis.  fwollis  per  me  arnoldum  kempen  //  C  AR- 
NOLDVS.  KEMPEN  //  CIVIS  ZWOLLENSIS.  //  Seqicitur  idem  insigne 
ac  supra. 

Londinii,  Mus.  Br.  (partes  I.  et  II.  uno  vol.  compreh.). 

182*. 

Coloniae,  Henr.  Quentell  (f),  a.  1504.    Timanni  [Kemeneri] 

medulla  aurea  in  syntaxim  Alexandri.  37  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
Aij— G3,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  1^:  Medulla  aurea  //  in  Sintaxim  Alexädri  iä  eme  5  //  data,  z 
longo  faciliori  difpofita  ordine.  cum  multis  alijs  notabilib^  //  in  priori  me- 
dulla omiffis  //.  Sequitur  icon  xylogr.  magistrum  cum  3  discipulis  reprae- 
sentans.  Fol.  1^:  Epiftola  cötra  regiminü  vires  modofq)  fignificandi  //. 
Fol.  3^:  Proemiü  //  (H)Ic  iubet  ordo  libri  vocü  //  regimen  referari.  // 
Fol.  37^:  C  Auree  Medulle  fequüdi  operis  Alexädri  grämatici  natöe  // 
Normäni  T  ciuitate  Monafteriefi  p  magiftu  Timänü  illic  Re  //  ctore  affabre 
coUecte.  In  pclara  ¥o  officina  bone  memorie  ho  //  nefti  Henrici  Quetell  Co- 
lonie  iä  denuo  a  varijs  labeculis  tu  //  chalcographoT^  inadue  rtentia  (sie) 
tu  prioris  exemplaris  inepti  //  tudine  omifßs  caftius  exarate  finis  Tponit 
poptat^  poftridie  //  Nonai;-  lunij  Anno  poft  lubileü  magnü  quarto.  // 
Fol.  37^  vacat. 

Cassellis,  B.  Gideonis   Vogt. 


CCXLVITI  Bibliographm 


183. 

Antverpiae,  Henr.  Eckert  de  Homberch,  a.  1504,  d.  XVIII, 
ni.  Oct.  Wilhelmi  Zenders  de  Werdt  opus  iiiiniis  II.  partis. 
104  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Riüj,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  i":  Opus  minus  //  Secunde  partis  ak'xandri  introducloriü  ad 
opus  //  malus  oiufdcm  perutilo.  //  Secpiüiir  icon  xijloyr.  Christum  reprae- 
sentans;  supra  lemnisco  inscripta  sunt  verha:  Ego  fum  via,  voritas  et  vita. 
Fol  1^  eadem  icon.  Fol.  ^«:  C  Prologus.  //  Fol.  103^:  C  Fiuit  dei  gratia 
opus  minus  fcd'e  pari'  Alexädri  //  pro  pueris  clare  breuiterq)  inftituondis.  p 
Wilhel  =  //mum  zendors  de  werdt  colloctum  Et  que  illie  breui // tatis  gratia. 
ne  pueris  faftidiü  ex  prolixitatc  gencre  //  tur.  omilla  funt.  in  opere  maiori 
cü  plurimis  elegä  //  tijs  J  queltionib^  fcitu  dignis  in  feholis  difputfidis  //  ar- 
gumentis  2  replicis  annexis.  vt  in  logica  Petri  //  hifpani  fecim^  coUigütur  j 
abfoluütur.  ImprelFu)  Antwerpie  per  me  Henricum  eckert  de  hombercli  // 
Anno  dni.  XVC.iüj.    xvüj.  menfis  Octobris  //.    Fol.  104  vacat. 

Guelferhijti,  B.  Duc;  Maihingae,  B.  Princ;  Monacliii,  B.  Reg. 
(titulus  deest).  —  De  tgpograx>ho  cf.  adnot.  ad.  nr.  103. 

184. 

Sine  loco  (Metis),  Caspar  Hochfeder,  impensis  loannis 
Haller  Cracoviensis,  a.  1504.  Pars  II.  cum  comnientario  loannis 
de  Glogovia.     Typi  Goth.    in  4^. 

Fol.  1«:  Exercitiü  fcd'e  par ; // tis  Aliexandri  (sie)  mgri  //  ioh'is  de 
Glogouia  //.  Sequitur  ico7i  xylogr.  insignia  Lithuaniae,  Poloniae  et  urhis 
Cracoviae  rejyfaesentans.  Fol.  1^:  Sintaxis  commendatio.  //  Alexandri 
Galliei  que  plurimi  //  ordinis  minoi^  et  saere  pagine  profeirore  exeollentiffima 
catha  //  logo(i3  fanctorü  infcriptum  affirmäfc  Secüda  pars  doctrinalis  //  fui  de 
artificiofa  dictionü  confbructione  ordine  et  regimine  cum  //  cöpendiofa 
elucidatione  iunioi^  inftitutione  p  magr'm  loan  s  //  nem  Glogouienfem  in 
vniuerlitate  florigera  Cracouienü  bre ;  //  uiter  in  vnum  recollecta.  //  etc. 
Imprellum  aüt  eft  hoc  opus  ad  impenfas  optimi  humaniffi  s  //  miqj  viri 
domini  lohannis  Haller  Ciuis  Gracouienfis,  viroi^  //  doctorü  fautoris  excel- 
lentiffimi.  Arte  aüt  folertis  viri  Cafparis  //  Hocbfeder.  Anno  xpi  lefu  faliia- 
toris  currente.  1504.  Nunc  //  vero  propolitum  in  nomine  eiufdem  faluatoris 
eiufq)  genitricis  //  Mariae  virginis  digniffime.  Feliciter  incipio. 

Cracoviae,  B.  Uti.  (fragmentum  14  foUorum).  Cf.  de  Jiac  editione 
lanozki,  Nachricht  von  dene?i  in  der  Zalusldschen  Bibliothek  sich  befinden- 
den raren  polnischen  Büchern.  IV.  Theil  (Breslau  1753),  2^-  HO  n.  XXVI. 
—  Caspar  Ilochfeder,  antea  tgpographus  Norinihergensis,  annis  1500  et  1508 
Doctrinale  Metis  edidit  (vide  nr.  150  et  213).  loatines  Haller,  Norimbergae 
natus,  cuius  impensis  haec  editio  ])arata  est,  tarn  a.  1500  loannis  Glogo- 
riensis  comnientarium  iti  II.  partem  Doctrinalis  Lipsiensibus  typis  exscri- 
bendnm  curavet^at  (vide  nr.  158).  Duo  praeterea  editioncs  eius  siimptibus 
Cracoviae  confectae  sunt  (vide  nr.  223  et  247). 

184*. 
Parisiis,  lod.  Badius  Ascensius,   a.  1504,  d.  VIII.  Kai.  Sept. 

Partes   I. — III.   cum   Syntheniis   et   Ascensianis   explanationibus. 


Doctrmalis  libri  typis  dcscripti  CCXLIX 

8  foll.    s.   num.  +  Fo.  CXIV  =  122  foll.   et  8  foll.  s.   num.  +  Fo. 
LXXX  =  88  foll.  et  Fo.  LXXII,  typi  Goth.,  in  4«. 

I.  Fol.  i":  Doctriimlis  inagirtri  alexandri  de  villa  dei,  //  Pars  prima  : 
cum  finthcniis  et  Afcenfcianis  explicationibus  //  4E  Ad  quas  addita  funt 
recentius  ab  Afcenfio  fequentia.  //  etc.  Deinde  sequitur  insigne  lihrarii  in 
inferiore  ^^ar^e  .suhscription:  lEHAN  :•:  PETIT.  Infra  legitur:  C  Q^ie 
omnia  ab  ipfo  Afeenfcio  diligentius  recognita  et  .  .  //  a  venüdantur  in 
vico  fancti  lacobi  fub  leone  argenteo  .  .  .  //  c  fancti  liylarii  e  regione 
coUegii  italorü  in  edib  .  .  .  (Exemplar  in  locis,  quos  punctis  distinximus, 
conscissum  est.)  Fol.  1^:  lodocus  Badius  Afcenfcius  Religiofis  admodü  et 
cum  primis  eru  //  ditis  patribus  Egidio  ghiis  et  andree  terreburgo  fcho- 
lafbicorum  //  domus  fratrum  diui  Hieronymi  Gandaui  rectoribus  et  prae- 
ceptori  //  bus  optimis  :  cetcrisq)  eiufdera  domus  venerabilibus  columinibus  // 
Salutem  dicit.  //  suhscr.  Ex  offi  //  cina  noftra  litteraria  Parrhifiis  ad  X  ca- 
ledas  feptembris.  Anno  MDlllI  //.  Fo.  CXIIII«:  C  ImprelTum  eft  hoc  opus 
folerti  animaduerfione  ipfius  Afcenfcij  ad  octa  //  uum  calendas  Septembris 
anni  MCCCCCllll  //.     Fo.  CXIIII«'  vacat. 

IL  Fol.  1^:  Secunda  pars  doctrinalis  Alexandri  de  regimine  //  et 
conftructione  grämaticali  cum  explanationibus  lo  //  annis  synthenii  et  lodoci 
Badij  Afcenfii.  //  Addite  autem  funt  etc.  Deinde  sequitur  insigne  lihrarii 
ideni  quod  supra.  Infra:  Venüdatur  autem  parrhifijs  fub  leone  argenteo// 
in  via  fancti  iacobi.  Et  pro  foribus  collegij  italorum  //.  Fol.  1^:  Prenota- 
meta  Afcefiana  in  fecüdä  parte  doctrinalis  //.  Fol.  6'«:  loannis  Sinthenij 
in  fecundam  Alexandri  partem  pnotamenta  //.  Fol.  .9«  (c.  num.  Fo.  \): 
De  regimine  dictionum.  Capituhnn  octauum.  //  lohannis  Sinthenii  Octaui 
capituii  (sie)  explanatio  //.  Fo.  LXXX«:  C  Finitur  fecunda  pars.  //  Fo. 
LXXXfe  vacat. 

III.  Fol.  1^'.  Tertia  Pars  doctrinalis  magiftri  Alexandri  //  Cum  ex- 
planatione  Afcenfiana  in  multis  caftigata  //  etc.  Deinde  sequitur  insigne  lihra- 
rii idem  ac  stcpra.  Infra:  Que  omnia  diligentius  coimprelTa  venundantur 
par  //  rhifiis  in  via  regia  diui  iacobi  sub  leone  argenteo  :  et  in  //  monte 
diui  hilarij  e  regione  collegij  italici.  //  Fo.  LXXII«:  Finis  doctrinalis 
Alexand  .  .  .  me  explanati  :  2  aucti  ut  in  ...  milTum  eft.  //  ImprelTa 
autem  .  .  .  accuratione  Afcensia  .  .  .  no  dni  millefimo  .  .  .  (Exemplar  in 
locis  punctis  distinctis  mutilatum  est.)     Fo.  LXXIP  vacat. 

Äherdonae,  B.  Un.  Dcscriptionem  hcnigiie  ad  me  misit  vir  rev. 
Archihaldus  R.  S.  Kennedy,  univ.  Äherdonensis  pi-ofessor.  —  lodocus 
Badius  Ascensius  —  natus  est  enim  Äscae  in  vico  prope  Bruxellam  sito  — , 
pjrimum  magister  Imgiiae  Latinae  et  Graecae,  quam  Ferrariae  a  Baptisto 
Gitarino  didicerat,  ideniqiie  Liigdunensis  typographus,  c.  a.  1495  Parisiis 
prelum  illud  Ascensianum  constituerat,  ex  quo  p>raecipua  antiquorum  re- 
centiorumque  auctorum  opera  adnotationihus  eius  illustrata  exierunt.  Doc- 
trinalis explanationes,  castigationes  additionesque  Ascensianae  una  cum 
Synthenii  commentariis  jni^mun  a.  1500  Parisiis  apud  Andream  Bocardum 
editae  sunt  (vide  nr.  153) ;  aliae  editiones  usque  ad  tertium  decennium  se- 
cutae  sunt  (vide  nr.  204,  210.  216.  217.  25S**.  ,?5(9-**.  260.).    Mortuus 


CCL  Bibliographia 


est  aiitem  a.  e.  1535.     Cf.  Hain-Burger  2>-  10,  Zedier,   TJniv.-Lexicon  III. 
p.  96  sq.,  Diction7iaire  de  geoyr.  }).  999. 

185. 
Lipsiae,  Melchior  Lotter,   a.  1504.     Partium  I.  II.   textus. 
46  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Hiij,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  1  (tüvh(s)  deest  eocemplari,  quod  wfra  coinmeriwrahitur.  Fol.2<^: 
Proliomiü  prime  partis  alexandri  //  (  )  Cribero  cloriculis  paro  doctri  //  nale 
noiiollis.  //  etc.  Fol.  32^:  (  )Ic  iubot  ordo  libri  uocum  regi  //  men  re- 
ferari  etc.  Fol.  46^:  Imprefl'um  Liptzk  per  Melchiorem  //  Lotter.  Anno 
dni  XV.C.iiij.  // 

Maihingae,  B.  Princ. 

186. 

Argentinae,  lo.  Pryss,  a.  1504.  Partium  I.  IL  textus. 
43  folL  s.  num.,  c.  sign,  aij — giiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Textus  magi  //  ftri  Alexandri  //.  Seqiiitur  wMgne  typogr. 
coloratiini.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  Proheiniiim  Alexandri  //  SCribere  cle- 
riculis  paro  doctri  //  nale  nouellis  //.  Fol.  30^':  C  Finis  prime  partis  Ma  // 
giftri  Alexandri.  //  Fol.  31^:  Incipit  fecunda  pars  //  Hlc  iubet  ordo  libri 
vocum  re  = // gimen  referari.  //  Fol.  43^:  C  Finis  fecunde  partis  magiftri // 
Alexandri.  //  C  Impreflum  Argentine  per  boneftnm  //  lolianne  Prijfs  :  in 
edibus  zum  tbier  //  garten.  Anno.   MCCCCC.iüj.  // 

Salisburgi,  B.  puhl.  (Sttidien-B.). 

187. 

Erfordiae,    Wolfgangus    Schenk,    a.    1504.  Partium    I.   IL 

textus  cum  glosa  interlineali.    44  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Hiij, 
typi  Goth.,  in  4o. 

Fol.  1^:  Alexandri  prime  i  ii  fecunde  partis  textus  cum  glofa  //  inter- 
liniali*  atq)  ppulchris  anno  ;  //  tatis  optime  emendatis.  //  Seqnityr  icon 
xglogr.:  ßgura  masc.  et  fem.  clypeinn  tenentes;  siipra  lemnisco  inscriptits 
est  annns  1504.  Fol.  P  vacat.  Fol.  5«:  Prefatio  //  (  )Cribere  clericulis 
paro  doctrina  //  le  nouellis,  //  etc.  Fol.  30^:  Finit  (sie)  prima  pars  doctrinalis 
Alexandri.  //  Sequitur  pars  Secunda  //.  Fol.  43^:  Finit  prima  et  fecunda 
partes  Alexan  //  dri  ImprelTe  Erffordie  ^  Wolffgan  =  //  gü  Scbenken  Anno 
Millefimo  Qu!  //  gentefimo  quarto.  //   Sequitur  insigne  typogr.    Fol.  44  vacat. 

Oxoniae,  B.  Bodl.  —  Wolfgattgus  Schenk  Erfordiae  a.  1499  primmn 
occnrrit  (cf.  Hain-Burger  j).  288).  A.  1501  suh  noniifte  Ltipamhuli 
Ganymedis  Prisciamim  edidit;  in  subscriptione  se  designat  Hypograplmm 
in  arte  sua  adhuc  novitiuin'.     Cf.  Dictionnaire  de  g^ogr.  p.  464. 

187*. 
Coloniae,  Henr.  Quentell  (f),  a.  1505.     Timanni  Kemeneri 
(juatuor   partium   medulla   aurea.      Partes   I.   II.    145   et    ?    foll. 
s.  num.,   c.  sign,  aij — oiij   et  aij — ?  (partis  II.  exemplar   unicum 
in  tine  nuitilatum  est),  typi  Goth.  (fol.   V'  typi  Rom.),  in  4^ 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  COLI 

I.  Fol.  1^:  (M)  Edulla  aurea  //  quattuor  partiü  fiue  opeyj  Ales  //  xandri. 
de  mendis  inciiria  impreirorum  admiffis  iam  denuo  cafti-  //  gata.  Et  ala- 
maiiiea  expofitione  illuininata.  Et  non  paiicis  voca-  //  bulis.  et  exemplis 
poeticis  adaucta.  Que  li  diligeti  reuoliieris  ani-  //  ino  Quicquid  hactenus 
barbarizantiü  more  eructafti.  iam  lingiia // latina  exprimes  nö  minus  mature 
q3  lepide  //.  Fol.  1^:  De  titulo  &  vtilitate  prefentis  libri  //  Ad  iuuetute 
litteraR  ftudiofam  loänis  murmellij  //  Ruremuiulefis  in  aureä  medullä  Epi- 
gramma  //.  Sequuntur  6  disticha.  Fol.  2^:  Proemiü  in  Medullä  aureä  // 
C  Timannus  Kemenerus  Wernenfis  litterarij  ludi  Mo-  //  nafterienfium  weft- 
phalie  Magifter  bonarü  litterarum  //  ftudiofis.  S.  d.  Fol.  145^,  l.  3.  inf.: 
C  Finitur  aurea  medullä  pmi  operis  Doctrinalis  Alexädri.  In  //  edibus 
colende  memorie  Henrici  Quentell.  fub  anno  virginei  part®  //  M.CCCCC.V.  ad 
fine  Marcij  Colonie  enucleatius  Imprella  //.    Fol.  145^  vacat. 

II.  Fol.  1^:  Medullä  aurea  //  in  Sintaxim  Alexädri  iä  eme // data  ^ 
longe  faciliori  difposita  ordine.  cum  multis  alijs  notabilib^  //  in  priori  me- 
dullä omissis  //.  Inp'a  sequitur  icon  xylogr.  magistrum  cum  3  diseipulis 
repraesentans.  Fol.  1^:  Epiftola  cötra  regiminü  vires  modofq)  fignificandi  //. 
Fol.  34^,  l.  ult.:  ...  es  pprie  ancedentis  et  relatiui  funt  varie.  // 

Upsaliae,  B.  Un.  (I.  II.);  Cassellis,  B.  Gideonis  Vogt  (I.). 

188. 
Daventriae,  lac.  de  Breda,  a.  1505  m.  Dec.     Partes  III.  IV. 
cum  commento.     48  foll.  s.  num.,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1^:  Tercia  et  quarta  partes  //  doctrinalis  magiftri  Alexädri  cfl 
cömento  valde  //  utili  textus  dante  intelligentiä  fummariü  (sie)  qua  //  rum 
tercia  docet  de  q3titate  fyllabaTj,.  Quarta  vero  //  de  accentuatöe.  cum  novis 
quibufdam  fententia^^  //  additionibus.  //  Sequitur  icon  xylogr.  evangelistariim 
figuras  sgnibolicas  repraesetitans.  Fol.  48:  Alexandri  grämatici  due  partes 
tercia  videli  //  cet  2  quarta  finiüt  feliciter.  ImprelTe  Dauetrie  p  me  lacobü 
de  breda.  M.CCCCC.V.  penul  //  tima  menfis  Decembris.  // 

Hagae  Comitum,  B.  Reg. 

188*. 

Coloniae,  liberi  Henr.  Quentell,  a.  1505.     Partes  I.  IL  cum 

Hermann!   Torrentini   et  Kemponis  Thessaliensis    commentariis. 

85  foll.   c.  num.  +  1  fol.  s.   num.  =  86  foll.   et  51  foll.  s.   num., 

c.  sign,  aj — piiij  et  Aij — liiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1  (titulas)  deest  in  exemplari  adhibito.  Fol.  2^:  (  )Uot 
extant  edita  iampridem  in  Alexandrum  noftrum  Omenta  //  ria.  ut  Angularis 
impudentie  videri  poflit  in  eüdem  plura  ofcribe  //  re.  Verütame  si  qs  lit- 
teratOT^  diligenti  etc.  Textus  incipit:  Rectis  as  es  a  dat  declinatio  prima  // 
Fol.  85^:  Hie  finem  accipiunt  cömentaria  doctiffimi  viri  Hermanni  Torren- 
tini in  primam  partem  doctrinalis  Alexandri  iam  tercio  caftigata  diligen- 
terq)  recognita  etc.,  l.  3.  inf.:  ImprelTa  Colonie  in  penatibus  Quentell 
Anno  a  natali  chriftiano.  M.  quingentefimo  qnto  ad  finem  lunij, //  Fol.  86: 
C  Bartholomei  Colonienfis  viri  litteratiffimi  in  hoc  opus  hexaftichon,  // 
C  Hermanni  Torrentini  Epigräma  ogdoaftichum  ad  inuidum.  // 


CCLII  Bibliographia 


II.  Fol.  1"-:  Cömentaria  clariffima  in  fecundam  partem  doctrinalis 
Alexaiidri  ab  eruditiffiino  viro  Kempone  ThelTalienli  Hollandie  magiftro 
bonarum  Artium  Parrhifieiifi  pro  anhelantibus  Syntaxim  potiffimaiii  grafiia- 
tice  fpeciem  luculonter  intelligero  iain  dudum  in  lucem  edita.  Fol.  49^: 
Cömentaria  non  parinn  Irugifera  in  fequüda)  partom  Doctrinalis  Alexandri 
natione  Normanni  p  eruditiffiinum  virum  Keniponem  Tbedalienfem  Hol- 
lädie  etc.,  l.  3.  inf.:  IniprelTa  Colonie  in  edibus  liberonun  bone  recorda- 
tionis  Henrici  QiiontoU  Anno  poft  verbuni  in  carneni  adventum  M.  d.  quinto 
Kl'is  lulij. 

AraiKjiae,  B.  FroiK 

189. 

Londinii,  Rieh.  Pynson,  a.  1505.  Textus  Alexandri  cum 
sententiis  et  constructionibus.     50  foll.,  typi  Gotli.,  in  4^. 

Cf.  Brimet,  5.  edit.  p.  168.  —  Richardus  Pynson,  Rotoiucuji  ortufi, 
ah  a.  1493  ad  a.  1531  Londinn  artein  ttjpo(jrai)]iicam  exercuü.  Cf.  Die- 
tümnaire  de  yeoyr.  2^-  754;  de  operihiis  eins  tisqne  ad  saec.  XV.  vnle 
Hainium-Buryerum  p.  253. 

190. 

Daventriae,  lac.  de  Breda,  sine  anno  (c.  a.  1505).  Com- 
mentaria  a  Torrentino  et  Kempone  castigata.    Typi  Goth.    in  4'*. 

Camphellius,  qui  no.  138  edüioneiit  notacü  ex  Catal.  B.  Heherianae 
XIII.  no.  162,  addidü:  'C^est  p^id  etre  iine  edition  du  seizieme  stiele'. 
Qiwd,  si  coimnentatores  respncis,  duhiiare  non  potes. 

191. 
Antverpiae,  Henr.  Eckert  de  Homberch,  a.  1506,  m.  Mart. 
et  Apr.    Wilhelmi  Zenders  de  Werdt  opus  minus  1.  et  IL  partis. 
110   et   106  foll.    s.    num.,    c.   sign,   aij — tiij    et  Aij — Riiij,    typi 
GoHi.,  in  40. 

I.  Fol.  1^:  C  Opns  minus  Primc  partis  Alexan  //  dri  cum  queftiüculis 
et  optimis  mori  //  bus  2  virtutib^  interpofitis  cü  queftionibus  //  fnTas  text^ 
declarätibus  fcitu  dignis.  cü  argu  //  mentis  eorundem  folutionibus  in  fcholis 
di-  //  fputandis  pro  pueris  inftituendis  diligenter  collectis  //.  Fol.  1^  vacat. 
Fol.  i?«:  Ad  omnes  fcholarium  rectotes  (sie)  :  vt  iiiucnes  //  a  puericia  vir- 
tutibus  et  optimis  moribus  in  --  //  ftituantur  exhortatio  //.  Fol.  110"^:  C  Finit 
Prime  partis  Alexandri  nouü  com;//mentü  per  \ti\e.  (sie)  cü  queftiunculis 
de  moribus  //  virtutibus  atq)  vitijs  Per  wilhelminji  Sen  //  derum  pro  pueris 
inftituendis  collectum  Et  //  Antwerpie  per  Henricum  eckert  diligenter  // 
imprelfum  Anno  domini.  M.CCCCC.VI.  //  Undccima  de  (sie)  Menüs  marcij  n. 
Fol.  110^  vacat. 

II.  Fol.  ^":  Opus  minus  //  Secunde  partis  Alexandri  introductorium 
ad  //  opus  malus  eiufdem  perutile.  //  Sequitiir  icon  xyloyi'.:  Christus 
dextrani  numuni  tollens,  ."iinistra  terrae  ylohuni  tenens.  Fol.  1^  vacat. 
Fol.  <?«:  Prologus.  //  Fol.  105'':  C  Pinitur  dei  gra  opus  minus  fcd'e  ptis 
Aiexä5//dri  j)  pueris   c-lai'e   broulterq)    inftituedis.  p  \V'il- // lielmü  zenders 


Docirinalis  libri  typis  descripti  CCLIII 

de  werdt  collectiim  etc.,  l.  3.  inf.\  ImprefTuin  Antwcrpie  per  mo  Hcnricum  // 
eckert  de  homberch.  Anno  dili.  M.CCCCC.VI.  XVll  //  die  menfis  Aprilis.  // 
Fol.  106  vacat. 

BruxeUae,  B.  Heg.  (L);  Limehurgi,  B.  Ur.  (IL).  -—  De  tf/poyrapho 
vide  adnot.  ad  in:  103. 

192. 

Coloniae,  liberi  Henrici  Quentell,  a.  1506.  Wilhelmi  Zenders 
de  Werdt  opus  minus  I.  et  II.  partis.  118  et  102  foll.  s.  num., 
c.  sign.  Aij — Xiiij  et  Aij — Siiij,  typi  Goth.,  in  4*^. 

I.  Fol.  1"':  (O)Piis  minus  +  // Prime  partis  Alexädri  ex  po;//tiffimis 
graminaticorü  flofciilis  decerptü  cum  queftiuncu-  //  lis  de  optimis  moribus. 
i  virtutib'  intcrpofitis.  cü  queftio-  //  nibus  fententias  textus  declarantib'  fcitu 
dignis.  cum  argu  //  mcntis  j  eorundem  folutionib'  in  fcholis  difputandis 
,p  pue  //  ris  faciiiter  inftituendis  diligenter  collectis.  //  Fol.  1^ :  C  Ad  omes 
fcholarü  rectores.  vt  iuuenes  a  puero  vtu  -  ji  tib'  i  optimis  morib'  in- 
ffcituant.  Exhortatio.  //  Fol.  118<^:  ^  Finitur  Prime  parotis  Alexädri  vti- 
liffime  nouü  cömetü  //  perutile.  cum  queftiüculis  de  morib'.  virtutib'  atq) 
vicijs  //  Per  Gvilhelmü  Senden!  de  weert  pro  pueris  clare  inffci  //  tuedis 
coUectü  Et  Colonie  apud  Quetell  Anno  fexio  fu  //  pra  Millefimü  quingete- 
fimü  fideliter  impre/rum.  verfus  //  calcem  ]\Iartij  //.     Fol.  118^  vacat. 

IL  Fol.  1^:  Opus  minus  fe  -  il  cunde  partis  Alex  //  andri  intro- 
ductoriu)  ad  opus  //  maius  perutile  //.  Fol.  P:  Proemium.  //  Fol.  102^: 
C  Finitur  dei  gratia  opus  minus  fcd'e  partis  Alexandri  ,p // pueris  clare  bre- 
uiterq)  inftituedis.  p  Guilhelmü  zenders  de  //  werdt  collectü  etc.,  l.  2.  inj'.'. 
Imprellum  Colonie  //  in  domo  Quentell.  Anno.  M.CCCCC.VI.  //    Fol.  102^  vacat. 

Parisiis,  Mus.  Paedag.  (I.  IL);  Stiittgardiae,  B.  lieg.  (L);  Darin- 
üadii,  B.  31.  Duc.  (IL). 

193. 

Coloniae,  liberi  Henrici  Quentell,  a.  1506.  Partes  I.  II. 
cum  glosa  notabili.  124  et  116  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — viiij 
et  Aij — Siiij,  typi  Goth.,  in  4'^. 

I.  Fol.  1^  (tüulus)  ehest.  Fol.  2«:  Proemium,  //  Fol.  124'':  C  Fx- 
pofitio  textus  2  exemplo^  pme  partis  Alexandri  equoco  //  rum  j  fynonymoi^ 
cum  difierentialib'  verfib'  valde  pulchris.  etc.,  l.  5.  mf.:  Explicit  feliciter 
Fxara  //  ta  accuratiffimo  cü  ftudio  Colonie  in  officina  honefto^  liberorum  // 
faluberrime  memorie  Henrici  Quetell.  Anno  virginei  partus  chri ; // ftiferc 
virginis  Marie  fexto  fuper  millefimum  2  quingentefimum  //  altera  poft 
corporis  chrifti  //.    Fol.  124^  vacat. 

n.  Fol.  P'-'.  Glofa  notabilis  fecüde  partis  //  Alexädri  cü  interliniarib' 
expofitiöib'  textus  eiufde  in  planiffimis  //  fentetijs.  fubiüctis  ppulcre  ordinaf* 
queftionib'  atq)  argumetis  cü  //  replicis  etc.  Deinde  sequitur  icon  xglogr. 
magistrum  cum  3  discipulis  repraesentans.  L'ol.  P:  Glofa  notabilis.  // 
QUam  pulcra  tabernacula  tua  Jacob  2  tetoria  tua  //.    Fol.  tat.  cleest  exemplari. 

Marhurgi  Hess.,  B.  Un.  Pars  IL,  tit  ex  typis  elucet,  ex  eadem 
officina  prodiit  et  in  exemplari  Marhurgensi  cum  parle  L  coniuncta  est. 


CCLIV  Bibliographia 


194. 
Basileae,    sine   typogr.    nomine   (Michael    Furter)    a.    1506. 
Partes  I. — IV.  cum  glosa  notabili.    112  et  100  et  42  foll.  s.  num., 
c.  sign,  aij — xiiij  et  Aij — Rv  et  Aij — Giiij  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^:  Prima  pars  doctrinalis  Alexan-  //  dri  cum  fententijs  :  no- 
tabilibus  et  vocabulorü  //  lucida  expofitione  :  nönuUis  amiexis  argumen  //  tis 
cum  eorüdem  replicis  :  ad  nouelloi^  in  grä ;  //  matica  incipientiü  profectum  : 
cum  quibufdam  //  alijs  additis  ^p  in  fcientijs  aliqualiter  ^puectis.  //  Sequitur 
icon  xyloijr.:  cmyeliis  iitraqtie  manu  clypeum  tenens.  Fol.  1^:  Glofa  nota- 
bilis  //  (t)  Anquä  paruulis  lac  //  etc.  Fol.  112^:  C  Expofitio  tcxtus  et  exem- 
\)\o^  primc  partis  Alexandri  :  equiuocoii  synonymoi^  //  ctc^  l.  2.  inf.:  Im- 
prefla  Bafilee.  Anno  incarnatiöis  dominice.  Millefimo  quin  //  gentefimo  fexto.  // 

IL  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fecüdc  partis  Ale  //  xandri  cü  interlineali- 
bus  expofitionib®  textus  ciufde  2  planiffi  //  mis  fententijs  fubiunctis  etc. 
Deinde  eadeni  icon  ac  sup)'ci  sequitur.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  //  QUä 
pulchra  tabernacula  tua  la  //  cob  etc.  Fol.  100^:  C  Explicit  feliciter  Scd'a 
pars  Alexandri  cO  glofis  metroi^  interli  s // nearibus  etc.,  l.  2.i?if.:  Impreffa // 
Balilee  Anno  natiuitatis  dominice.  M.CCCCC.VI.  //  Sequitur  insi(j7ie  typoyr. 
Fol.  100^  icon  xyloyr.  anyelum  repraesentans;  supra  legitur:  Ein  gut 
feiig  iar.     (Cf.  ?ir.  195.) 

III.  IV.  Fol.  i«:  Tertia  et  quarta  partes  //  doctrinalis  magiftri 
Alexandri  cum  cöme  //  to  valde  vtili  text^  dante  intelligentiä  fum  //  mariam. 
Quarum  tertia  docet  de  q3titate  //  fyllabarum.  Quarta  vero  de  accetuatione  // 
cü  nouis  quibufdä  fentetiai^  additionib^  //.  Sequitur  eadem  icon  ac  supra. 
Fol.  1^:  Prohemium  //  MEliora  funt  vbera  tua  vino  fra  =  //  grantia  etc. 
Fol.  42^:  Explicitus  eft  alexander  grämaticus  //  cum  brcui  et  vtili  expo- 
fitione. Imprellus  Bafilee  Anno  domini  //  Millefimo  quingentefimo  fexto.  // 
Sequitur  insiyne  typoyr.   Fol.  42^  icon  xyloyr.:  niayister  in  cathedra  stans. 

Monachii,  B.  Rey.;  Erfordiae,  B.  Hey.;  Einsidlae,  B.  Coen.  —  Quod 
ad  lypoyraphum  attinet,  cf.  nr.  195. 

195. 

Basileae,  Michael  Furter,   a.    1506.  Partium  I.   IL  textus 

cum  alteratione    etc.     46  foll.   s.   num.,  c.   sign.   Aij — Gv,  typi 
Goth.,  in  40. 

Fol.  1^'.  [T]Extus  Alexandri  //  cum  vtili  et  fuccincta  alteratio ;  //  ne ; 
notatifq)  in  margine  adiun  //  ctis.  //  Sequitur  icon  xyloyr.  leonem  reprae- 
sentans, qui  clypeum  tenet;  supra  lemnisco  inscriptum  est:  MICHAEL 
FVRTER  DE  AVGVSTA.  Fol.  1^  icon  xyloyr.  anyelum  rejjraesentans ; 
supra  leyitur:  Ein  gut  selig  iar.  Fol.  2^:  Prefation  //  Scribere  clericulis 
pa  //  ro  doctrinale  nouellis.  //  etc.  Fol.  32^^ :  (H)  Ic  iubet  ordo  libri  //  vocum 
regimen  etc.  Fol.  45^:  Prima  2  fecunda  partes  Alexandri  :  //  ImprelTe 
Bafilee  :  Anno  Millefimo  //  quingetcfimo  fexto  :  Die  vo  vicefima  //  Augufti  : 
Finiunt  feliciter.  //  Fol.  46(':  insiyne  typoyraphi.  Fol.  46^'  icon  xyloyr.: 
niayister  in  cathedra  stans. 

Ein.sidlae,  B.  Coen. 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLV 

196. 
Lipsiae,  Melchior  Lotter,  a.  1506.    Partes  I. — IV.  cum  glosa 

notabili.     122  et   110  et  36  foll.  s.  num.,   c.  sign.  Aij — Xiij  et 

Aaij — Ssiiij  et  Aij — Fiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^1  Prima  pars  doctri  //  naiis  Alexädri  cü  //  fententijs  nota- 
bilibus  l  vocabulo  //  rum  lucida  expofitione.  nönullifq)  //  annexis  argumentis 
cum  eorundem  replicis.  terminationü  quo-  //  q)  finalium.  declinationum  fc) 
ac  cöiugationum  in  foliorü  mar-  //  ginibus  nouiter  ad  nouellorum  in  gram- 
matica  incipientiü  profe  //  ctum  adiunctis.  cü  quibufdam  alijs  additis  pro 
fcicntijs  aliqua-  //  liter  profectis.  //  Sequüur  insujne  Lipsiense;  deinde: 
ImprefTum  LjqDtzk.  //  Fol.  1^:  Prohemium.  //  Tanquam  paruulis  ut  lac  //  etc. 
Fol.  122^:  C  Expofitio  textus  et  exemplorü  etc.,  l.  2.  t?if.:  ImprelTa  p 
Melchior  (sie)  Lotter.  Anno  //  a  natiuitate  chrifti  Millefimo  quingente- 
fimo  fexto.  // 

II.  Fol.  1«:  Glofa  notabilis  fe  //  cunde  partis  Alexädri  cü  intcrlini  // 
alibus  expofitiöibus  textus  eiufde  //  in  planiffimis  fentecijs  fubiüctis  ppulcre 
ordinatis  queftionibus  //  etc.  Deinde  sequüur  insigne  Lipsiense;  tnfra: 
ImprelTum  Lyptzk.  //  Fol.  1^:  Glofa  notabilis.  //  Qvam  pulcra  taber- 
nacula  //  etc.  Fol.  110^:  Explicit  feliciter  fcd'a  pars  Alexandri  cü  glofis 
metrorü  interlinialib®  //  etc.,  l.  3.  inf.:  Impreira  Lyptzk.  Anno  incarnationis 
dominice.  Mil  //  lefimo  quingentcfimo  fexto.  die  vero  penultima  decembris. 
Per  Melchior  (sie)  II  Lotter  conciuem  Lyptzenfem.  //    Fol.  110^  vacat. 

IIL  IV.  Fol.  1^:  Tercia  Et  Quarta  //  partes  doctrinalis  magiftri 
Alexan  s  //  dri  cü  cömeto  valde  vtili  textus  dante  //  intelligetiä  furamariä. 
Quarum  ter  s  //  cia  docet  de  quantitate  fyllabarum.  //  Quarta  vero  de  ac- 
centuatione  cü  no  //  uis  quibufdä  fenteciai;.  additionib^  //  Fol.  P:  Pro- 
hemium. //  (  )Eliora  funt  vbera  tua  vino  fragrätia  etc.  Fol.  36^:  ImprelTum 
Liptzk  per  Melchior  (sie)  Lotter  //  Anno  Millefimo  quingentcfimo  fexto.  // 
Fol.  36^  vacat. 

Lix>siae,  B.   Un.;  Gothae,  B.  Duc;  Upsaliae,  B.  Un. 

197. 
Lipsiae,    Melchior  Lotter,    a.  1506.     Partium  I.  IL  textus. 

46  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Hiij,  typi  Goth.,  in  4*^. 

Fol.  i«:  Textus  prime  //  et  fecüde  partim;  //  um  alexandri.  //  Sequitur 
icon  xylogr.  St.  Michaelem  repraesentans.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  Pro- 
hemiü  prime  partis  alexandri.  //  Fol.  46^:  ImprelTum  Liptzk  per  Melchiorem  // 
Lotter  Anno  dni.  XV.c.Vl.  // 

Monachii,  B.  Reg. 

198. 

Trecis,  loannes  Lecoq,  a.  1506.    Doctrinale  cum  glosa  Fo- 

caudi  Monieri.    94  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aiij — riij,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  1  (tituliis)  deest  ei  exemplari,  qiiod  inspeximus.  Fol.  2^:  Prolo- 
gus.  //  (A)Lexandrum  fuo  m  doctrinali  Tterpretatur  //  etc.;  l.  31.:  (S)  Cribere 
clericulis  paro  doctrinale  nouellis  //.  Fol.  46^:  (H)Ic  iubet  ordo  libri 
vocum  regime  referari  //.     Fol.  62^'.  (P)  Andere  ^ppofui  per  verfus  fyllaba 


CCLVI  Bibliog-raphia 


queq)  //.  Fol.  94^:  C  Doctrinale  Alexandri  cum  fingulari  et  vtili  //  glofa 
fcietifici  Focaudi  monieri  exactiffimc  eme  //  datuin  ot  in  textu  2  in  glofis  etc., 
l.  3.  inf.:  Trecenfi  imprelTum  //  per  lohannem  Lecoq.  Finit  feliciter.  Anno 
dni  //  Millefimo  quingentefinio  fexto.  //  Fol.  94^  icon  xijlogr.  intcriora  con- 
clavis  repraesentans;  a  sinistra  parte  2^lf(tet(s  est  lihris  replelus,  a  dextra 
vir  doctus  sedet  sinistro  hracliio  innixus,  dextra  inami  chartam  ienens. 

Basileae,  B.  Un.  Unde  corrigendum  est  Dictionnaire  de  geogr.  p.  1255, 
uhi  affintiatur  loanneni  Lecoq  sive  Le  Coq  a.  cleminn  1509  ofßcinani  typogr. 
Trecis  aperuisse.     Cf.  pixieterea  Hain-Biirger  s.  v.  Le  Coq. 

199. 

Argeiitinae,  Matthias  Hupfuft,  a.  1506.     Partes  1. — IV.  cum 

glosa  notabili.     113  et  96  et  42  foll.   s.  num.,  c.  sign,  aij — viij 

et  Aij — Riiij  et  Aaij — Hhiiij,  typi  Goth.  et  Rom.  (in  textu,  prima 

linea  titulorum  ac  subscriptione  partium  III.  IV.  typi  Rom.),  in  4^. 

I.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  prime  //  partis  Alexandri  cum  interliniaribus 
cxpofitio-  //  nibus  eiufdem  in  planiffimis  fentetijs.  Cum  vo  //  cabulorum  lucida 
expofitione.  Et  directorij  folia  //  tim  remiffione.  Subiunctis  perpulcrc  ordi- 
natis  //  qucftionibus  atq)  argumentis  :  cum  replicis  eo  =  //  rundem  nouitcr 
emendatis.  //  Sequüiir  icon  xylogr.:  angelus  sudarium  Christi  tenens. 
Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^'.  Alphabetarius  et  primo  de  Ira  A  //  Fol.  113^:  Ex- 
plicifc  huius  doctrinalis  pars  prima  //.     Fol.  113^  vacat. 

II.  Fol.  1^:  Secunde  partis  alexandri  //  glofa  notabilis  cum  inter- 
lincaribus  expofitionibus  textus  //  eiufdem  in  planiffimis  fententijs  fub- 
iunctis  per  pulcre  (sie)  or  =  //  dinatis.  queftionibus  atq)  argumentis  cum 
replicis  contra  //  eorundem  folutiones  öibus  qui  defiderät  füme  necelfaria.  // 
Fol.  1^:  Prefatio  //  (B)Utirü  i  mel  cöedet  puer  //.  Fol.  96^:  Explicit  foe- 
liciter  Secüda  pars  Alexandri  cum  glofis.  //    Fol.  96^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  1^:  Tertia  2  quarta  partes  do  //  ctrinalis  magiftri  Alexädri 
cum  -cömento  //  valde  vtili  textus  dante  intelligentiam  fum  //  mariä.  Quarü 
teriia  docet  de  quantitate  fil  //  labarum  :  quarta  vero  de  accentuatiöe  cum  // 
nouis  quibufdä  fententiarü  additionibus. //  Fol.  1^:  Inten tio  autoris// (M)Eliora 
funt  vbcra  tua  etc.  Fol.  42<^:  Alexandri  grammatici  due  partes,  tertia  vi// 
delicet  &  quarta  finiunt  feliciter.  Imprelfe  per  Matliiam  hupfuff  Ciuem 
Argentineii  //  Anno  düi  Millefimo  quingentefimofexto  (sie)  II.   Fol.  42^  vacat. 

Monachii,  B.  Reg.  (L—IV.);  Frihnrgi  Brisg.,  B.  Un.  (HL  IV.); 
Araiigiae,  B.  Prov.  (III.  IV.).  —  Matthias  Iliqjfuff,  Argentinae  natus, 
inde  ah  a.  1496  ihi  tgpographtis  fuit.     Cf.  Hain-Burger  p.  146. 

200. 
Argentinae,  sine  typogr.  nomine  (Matth.  Hupfuff),  a.  1506. 
Partium   I.  II.   textus.     34  foll.   s.   num.,   c.   sign,   aij — giij,   typi 
Goth.,  in  40. 

Fol.  1^:  Textus  ma  //  giftri  alexan  //  dri  de  villa  dei.  //  Fol.  1^  icon 
xglogr.  tnagislrKui  cum  3  discipiilis  repraesentans.  Fol.  2^'.  Prohemium  // 
Scriberc  clericulis  paro  doctrinale  noucllis  //  de.    Fol.  24^:  Finit  prima  pars 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLYII 

Alexaiidri.  Scquitur  fecuiida  pars.    Fol.  34^:  Finitur  prima  et  fecunda  pars 
Alexandri  //  ImprelTa  Argentine  Anno  1506.    Fol.  34^  vacat. 
In  B.  Canonicorum  Suncti  Floriani  Äustr. 

201. 
Sine  loco,  typogr.  nomine  et  anno  (Parisiis,  Petrus  le  Dru, 
c.  a.  1506).     Doctrinalis  textus.     52  foll.  s.  num.,  c.  sign,  b — g, 
typi  Goth.,  in  16«. 

Fol.  i«  171  exemplari,  quod  mspicere  licuit,  superlüiim  est.  Fol.  1^: 
C  Prologus.  //  SCribere  clericulis  paro  doctrinale  //  nouellis.  Fol.  22"; 
l.  11.:  HIc  iubet  ordo  l'bri  uocü  rgime  r'f'ari  //.  Fol.  31^,  l.  15.:  PAndere 
^ppofui  p  vF  fillaba  queq)  //.  Fol.  52^:  C  Finis  //  FOcaudi  monieri  in 
magiftri  Alex  //  andri  de  villa  dei  Landes  Carmen  //  Incipit  metricum.  // 
Fol.  52^:  C  Finis  textus  Alexandri  vna  cum  //  verficulis  monieri.  +  // 

Basileae,  B.  Uti.  —  '-Ij/P^  ndem  sunt,  quibus  impressum  est  opiis- 
culum  cum  hac  editione  uno  volumine  comprehensum :  Seneca  de  quatuor 
virtutib®  car '  //  dinalibus  etc.  Parisius  per  magiftrum  Petruni  le  Dru.  1506. 
nie  ab  a.  1496  Parisiis  ofßcinayn  ajMruerat.     Cf.  Hain-Buryer  p.  92. 

202. 
Sine  loco  (Parisiis),   Denis  Rose,    sine   anno    (c.  a.   1506). 

Doctrinalis  textus.  40  foll.  s.  num.,  c.  sign,  b — e,  typi  Goth., 
in  120. 

Fol.  1^:  Textus  Alexandri.  //  Sequitur  insigne  Ujpoyraphi  cmn  nto- 
noffrannnate  D.  R.;  in  superiore  maryine  legitur:  DENIS  +0+  ROSE;  in 
inferiore:  ALAVENTVRE;  deinde:  Denis  Rofe.  Fol.  P  vacat.  Fol  2^: 
(f)Cribere  clericulis  paro  doctrinale  nouellis  //.  Fol.  40^:  (d)  Octrinale  dei 
virtute  iuuante  peregi  etc.,  l.  ult.:  C  Finis  //. 

Parisiis,  B.  Nat.  —  Dionysius  Rose  sive  Eoce  vel  Bosse  a.  c.  1498 
Parisiis  ofßcinam  instituerat.     Cf.  Hain-Burger  s.  v.  Roce. 

203. 
Daventriae,  lac.   de  Breda,  a.  1507,  d.  IV.  m.   lun.     Par- 
tium  I.  II.   textus   cum  alteratione.     40  foll.   s.   num.,    c.  sign. 
Aij  (?)— Giiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1^:   Textus  Alexandri  cum //  li   fuccincta  alteratione. 

Notatifq)  in //  iunctis.  //    Sequitur  icon  xylogr.:  duos  episcopos  re- 

praesentans;  super  caput  prioris:  Scüs  lebuin^,  alterius:  Scüs  Robouid^ 
Fol.  40"''.  C  Finit  prima  et  fecüdapars  (sie)  Alexädri.  Impreüa  //  Da- 
uentri^  p  me  lacobum  de  Breda.  Anno  dni.  //  M.CCCCCVij.  iiij.  die  Menfis 
lunii  //.    Fol.  40^  vacat. 

Moguntiae,  B.  Ur.  (prima  exemplaris  folia  mutilata  sunt). 

204. 
Parisiis,  lodocus  Badis  Ascensius,   a.  1506 — 1507.     Partes 

I. — III.  cum  Ascensianis   explanationibus,   castigationibus  et  ad- 

ditionibus.     8  foll.    s.  num.  +  Fo.  LXIIII  -  72   foll.    et  80  foll. 

MoDumenta  Germaniae  Paedagogica  XXI  ^YH 


CCLVIII  Bibliognipliia 


s.  iium.  et  Fo.  LXXVI  +  4  foll.  s.  num.  =  80  ibll.,  typi  Rom.  (in 
textu)  et  Goth.  (in  commentario),  in  4". 

I.  Fol.  i«:  Doetrinalis  magiftri  Alexandri  de  villa  doi.  cum  //  Afcon- 
lianis  explanationibus  caftigationibus  et  ad  //  ditionibus.  Addita  enim  funt.  // 
Examen  de  noTe  pronoTe  2  verbis  cü  ei^  explaiialiöe  //  Formatioiies  patro- 
iiymicorü.  graduü.  diminutiuo  //  rü.  polleflluorum.  2  cetero^^  denoTatiuoi;,  cü 
textu.  //  De  generibus  nominü  regule  generales  cü  textu.  //  De  numeralibus 
nominibus  regule  mFle  cü  textu.  //  De  formatiöib^  vboii  ab  alexan.  pter- 
miffoT;.  cü  tex.  //  De  formaliöib^  pticipioij.  i  verbaliü  regule  cü  tex.  //  Nee 
pauciora  funt  ceteris  partibus  :  vt  in  iplis  videbitur  :  adiuncta.  //  Sequiiniur 
5  didicha;  deindc:  Que  oTa  ab  ipo  Afcenfio  dilige  //  tius  recognita  et  co- 
imprclla  //  venüdantur  in  monte  //  fancti  Hilarij  e  res  //giöe  collegii  Ita // loi;- 
in  edib^  //  Afcefii.  //  ^  //  Fol.  P:  lodocus  Badius  Afcenfius  eruditis  cul- 
tiorum  //  litterarum  preceptoribus.  S.  //  snhscr.  l.  2.  tnf.:  Ex  edibus  noftris 
ad  Idus  Auguftas  Anni  Millefimiquingen  ; // tefimifexti.  (^sj'c;^ //  Fo.  LXIIIl'': 
Finis  priniQ  partis  grämaticQ  Alexädrine  cü  eme  //  dationib^  additiöib^  & 
caftigationib^  afcefianis.  // 

II.  Fol.  I«:  Sj'ntaxis  Afcenfiana.  //  Secunda  pars  ac  Cap.  Vlll  // 
lodoci  Badii  Afcenfii  in  Secundä  parte  do-  //  ctrinalis  Alexädrini  breuis  & 
dilucida  explanatio.  //    Fol.  80^:  Finitur  fecunda  pars.  // 

III.  Fo.  I«:  Tertia  pars  principalis  doetrinalis  Alexädri  //  cum  inter- 
pretatione  Afcenfiana.  //  Fo.  LXXVI'':  Finis  doetrinalis  Alexandri  dili- 
gentiffime  ab  Afcenfio  //  explanati  emcdati  &  aucti  :  vt  in  frötibus  pmilTum 
eft.  //  Sequütur  pro  orthograpliia  eiufde  pceptiüculae.  //  Fol.  SO^:  tL  Finis 
compendij  Afcenfiani.  //  /.  2.  inf.:  Ex  officina  noftra  ad  nonas  Aprilis. 
M.  //  Dvn.  Apud  Parrbifios.  //    Fol.  80^  vacat. 

llerhipoli,  B.   Un.  —  De  typographo  vide  adnot.  ad  nr.  184"^. 

205. 

Coloniae,  liberi  Quentell,   a.  1507.     Partes  I.  IL  cum  Her- 

manni  Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis  commentariis.    6  foll. 

s.  num.  +  85  foll.  c.  num.  +  1  fol.   s.  num.  =  92  foll.  et  50  foll. 

s.  num.,  c.  sign,  ai — piiij  et  Aij — liiij,  typi  Goth.,  in  4^, 

I.  Fol.  i«:  HErmäni  Tor  //  rentini  inter  Grammaticos  no  //  ftre  tem- 
peftatis  viri  litteratiffi  ; // mi  comentaria  pulclicrrima  T  primä  ptem  doetrinalis 
Alexädri.  cü  //  accuratiffima  vocabuloi;.  interpretatione.  qbufdä  mendofis 
fuper  //  uacaneis  2  obfcuris  verüb'  vel  reiectis  vel  in  veriores  et  planiores  // 
mutatis.  Continet  liic  permulta  fcitu  digniffima  q  nullis  alijs  ha  //  bet  glolTe- 
matis  Sunt  aüt  hec  comentaria  tertio  caftigata  diligen  //  terq)  ab  ipo  auctore 
recognita  Additis  in  margine  terminationib'  //  cunctifq)  vocabulis  2  notis 
aritinneticis  in  fingulas  paginas.  vt  //  facilius  inueniant  quecunq)  vocabula. 
Eft  preterea  i)fectior  2  ples/znior  vocabuloi^  Index  vel  tabula,  nihil  penitus 
pretermittens.  fed  //  facillime  defideratum  oftendens.  //  C  Item  in  obtrec- 
tatores  eiufdem  Apologia  //  Et  Epigrammata  duo.  //  Fol.  91^  (c  num. 
LXXXV*:  C  Hie  fine  aceipiüt  comentaria  litteratiffimi  viri  Hermanni  // 
Torrentini  in  primä  partem  doetrinalis  Alexandri  iam  ter  //  cio  caftigata  etc.., 


Doctriiialis  libri  lypis  descripti  CCLTX 

l.  3.  inf.:  Impfra  Colonie  in  penaiib'  Liberoiü  //  Quentell.  Anno  a  naiali 
chriftiano.  M.  quingentefimo  fe  =  //  ptimo  ad  finem  lulij.  //  Fol.  92^:  C  Bai- 
tholomci  Colonienfis  viri  littGratiffimi  //  in  hoc  opus  Hexafticon.  //  /.  9.: 
C  Hernianni  Torrentini  Epigramnia  //  ogdoafbichuni  ad  inuidum.  //  /.  19.: 
Telos  //. 

II.  Fol.  1^:  COmmetaria  //  in  fecüdä  par  //  tem  doctrinalis  Alexandri. 
ab  //  cruditiffimo  viro  Kepone  Thef  //  falienfi  Hollandie.  magiftro  bonaruni 
Artium  Panhifienfi  pro  //  anhelantibus  Syntaxim  potifrirnam  graiTiatice 
fpeciem  liiculcn  //  ier  intelligere.  iam  dudum  in  lucein  edita.  //  Fol.  49^: 
C  Commentaria  non  parum  frugifera  in  fequüda)  par  //  teni  Doctrinalis 
Alexandri  natione  Normanni.  p  eru  //  ditiffimuni  virum  Keinponem  ThefTa- 
lienfem  Hollä // die.  etc.,  l.  3.  inf.:  Iniprelfa  Colonie  in  Edib' // ingeniiorum 
Liberorum  Quentell.  Anno  poft  vcrbi  in  //  carnem  aduentum.  M.  d.  feptimo  //. 
Fol.  50  vacat. 

Bonnae,  B.   Un. 

206. 

Argentiiiae,  lo.  Prüss,  a.  1507.    Partes  I.  II.  cum  Hermanni 

Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis  commentariis.  6  foll.  s. 
niira.  +  Pag.  I-LXXXVI  =  92  foll.  et  52  foll.  s.  num.,  c.  sign, 
ij — iiij  +  A — Piiij  et  Qij — Oiij,  typi  Rom.,  in  4". 

I.  Fol.  1^:  HErmäni  Torren  =  //  tini  :  inter  grammaticos  noftrae 
tempeftatis  viri  doctiffinii  //  Cömentaria  in  primam  partem  doctrinalis 
Alexan  //  dri  :  cü  vocabulorü  interpraetationc  :  quibufdä  //  mendofis  fupua- 
caneis  &  obfcuris  verfi  ;  //  bus  :  vel  reiectis  /  vel  in  veriores  &  pla  //  niores 
mutatis.  Demü  diligeter  //  ab  auctore  recognita.  Addi  //  tis  in  margine 
termina  =  //  tionib^  /  cüctifq)  //  vocabulis  :  cü  //  dictionü  //  Indi  //  ce  //.  Fol.  92"' 
(c.  nuiri.  LXXXVI«^:  C  Finiunt  cömentaria  doctiffimi  Hermanni  Torrentini 
in  //  primam  partem  doctrinalis  Alexandri  etc.,  l.  4.  inf.:  Iprefl'a  Argetin^ 
in  aedibus  zum  //  Thiergarte.  loannis  pryß  Ciuis  ibi  //  dem.  Anno  dei  in- 
carnationis.  //  M.CCCCC.vn.  //    Fol.  92''  vacat. 

IL  Fol.  1^:  COmmentaria  cla  //  riffima  in  fecundam  partem  doc- 
trinalis Alexandri :  //  Ab  cruditiffimo  viro  kempone  Tbeflalienfi  //  Hollandiae  / 
magiftro  bonarum  artiü  Par  //  rbifienfi  :  ,p  anhelantibus  Syntaxim  //  potiffimä 
grämaticae  fpeciem  //  funditus  intelligere  /  cxa?  // ctiffime  in  lucem  //  edita.  // 
Fol.  5j?^:  C  Commentaria  non  parum  frugifera  in  fequundam  //  partem  Doc- 
trinalis Alexädri  /  natione  Normanni  :  //  etc.,  l.  12.  inf.:  Impreffa  ArgentinQ  // 
In  penatibus  l^u  //  ftri  :  vulgo  //  Zum  //  Thiergar  //  teil  (sie)  :  opifice  lo  //  anne 
Prüf :  Anno  //  M.CCCCC.vn.  quo  de  //  us  factus  //  eft  ho  //  mo.  //    Fol.  52  vacat. 

Darnistadii,  B.  M.  Duc.  [liofh.]  (I.  II.);  Lipsiae,  B.  Un.  (I.  IL); 
Maihinf/ae,  B.  Princ.  (I.);   Vinciobonae,  B.  Caes.  (II.). 

207. 
Basileae,  lac.  de  Phortzen  s.  Pfortzheym,  a.  1507.     Partes 

I. — IV.    cum   glosa    notabili.      112    et   100    et  42   foll.    s.   num., 

c.  sign,  aij — xv  et  Aij — Rv   et  AAij — GGiiij,  typi  Goth.,  in  4". 

I.    Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  Alexan  ;  //  dri  cum  fententijs  :  no- 

tabilibus  :  vocabuloTf  //  lucida  expofitiöe  :  nönuUis  annexis  argume  s  //  tis 

xvn* 


CCLX  Bibliographia 


cum  eorunde  replicis  :  ad  nouelloij  in  grä ;  //  matica  incipientiü  profectü  : 
cum  quibufdam  aliis  additis  ^p  in  fcietijs  aliqualiter  ^puectis.  //  Sequitur 
icon  xylogr.  (eadem,  ut  videtur,  atque  infra),  qiiae  quidem  exemplari  ad- 
Jnbüo  excisa  est.  Fol.  1^:  Glosa  notabilis  //  (t)Anquä  paruulis  lac  po ; // 
tum  etc.  Fol.  112^:  C  Expofitio  textus  etc.,  l.  2.  inf.\  ImprelTa  Basilee 
per  magiffcü  (sie)  lacobum  de  Phortzen.  Anno  incarnatio  5  //  nis  dominice 
Millefimo  quingentefimo  feptimo.  // 

II.  Fol.  1^:  Glosa  notabilis  fecüde  partis  Ale  //  xandri  cü  iterlinea- 
libus  expofitiöib^  textus  eiufde  et  planiffi  s  //  mis  fententijs  fubiunctis  etc. 
Deinde  sequitur  icon  xylogr.:  angelus  utraque  manu  clgpeum  gerens  (cf. 
nr.  146.  170.  194.).  Fol.  1^'.  QVam  pulchra  tabernacula  tua  //  etc. 
Fol.  100<^:  C  Explicit  feliciter  fecüda  pars  Alexädri  etc.,  l.  3.  inf.:  Im- 
prelTa //  Basilee  per  magiftrü  lacobü  de  Phortzen.  Anno  domini  Mil-  //  lefimo 
quingentefimo  feptimo.  //    Fol.  100^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  1^:  Tertia  2  Quarta  partes  doctri-  //  nalis  magistri 
Alexandri  cum  cömento  //  valde  vtili  etc.  Deinde  sequitur  eadem  icon, 
quae  parti  II.  subiecta  est.  Fol.  1^:  MEliora  funt  vbera  tua  vino  fräs// 
grantia  etc.  Fol.  42<^:  Expliciüt  tertia  et  qrta  ptes  alexandri  grä  //  matici 
cü  breui  i  vtili  expofitiöe.  ImprelTe  Bafilee  p  Mgrm  locabum  (sie)  II  de 
Pfortzheym  äno  domini.  Millefimo  quingentefimo  feptimo.  //   Fol.  42^  vacat. 

Batishonae,  B.  Prov.  —  De  tgpographo  vide  adnot.  ad  nr.  139. 

.  ^^^* 
Sine  loco,  typogr.  nomine  et  anno  (Parisiis,  impensis  Ber- 

nardi  Aubri,  c.  a.  1507).     Partes  I. — III.  cum  Herm.  Torrentini, 

Kemponis  Tessaliensis,  Andreae  Gutterii  commentariis.     10  foll. 

s.  num.,  +  142  foll.  c.  num.  =  152  foll.,  typi  Goth.  et  Rom.,  in  4^ 

Fol.  l^i  Doctrinale  totius  grämati  //  ces  artis  :  in  Unum  compendiofe 
digeftumopus  (sie)  iuxta  ipfi  s  //  us  fpecierum  pofitiue  Dyafinthetice  :  pro- 
fodieq)  calculatio  s  //  nem  ab  eruditiffimis  huius  fcientie  profefforibus  dili- 
geter  (sie)  :  //  gnareq)  excufum  :  etc.,  l.  12.:  Hermannus  Torrentinus  in 
primam  parte  //  Kempo  TefTalienfis  in  fecundam  partem  //  Andreas  Gutterius. 
Cerafian®  T  tertiä  parte  (sie)  II  etc.  Deinde  sequitur  insigne  lihrarii  cum 
inscriptione :  BERNARD  AVBRI  et  subscriptione:  C  Veneunt  in  bibliopolio 
Bernardi  Aubri  fub  Diui  //  Martini  fbemmate  :  in  vico  lacobeo.  //  Fol.  I: 
(R)Ectis  as.  es.  a.  dat  declinatio  prima.  //  Fo.  LXX«:  APOLOGIA  HER- 
MANNI  TORRENTINI  OBTRE  //  CTATORIBVS  RESPONDENTIS.  // 
Fo.  CXVI*:  C  Totius  doctrinalis  grammatie  (sie)  fciente  (sie)  finit // com- 
pendiofa  exaratio  :  Impenfis  prouidi  viri  //  Bernardi  obri.  // 

Parisiis,  B.  Nat. 

208*. 

Sine   loco,   typogr.   nomine   et  anno   (Parisiis,   lean  Petit, 

c.  a.  1507).  Partes  I. — III.  cum  Herm.  Torrentini,  Kemponis 
Thessaliensis,  Andreae  Gutterii  commentariis,  e  quibus  pars  III.  in 
exemplari  adhibito  deest.  Pars  I.  :  10  foll.  s.  num.  +  Fo.  XX  +  Fo. 
CIV  =  134  foll.,  typi  Goth.  (in  foliis  LXX  et  LXXI  typi  Rom.),  in  4o. 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLXI 

Fol.  1^:  Doctrinale  totius  grämati  //  ces  artis  :  in  Unum  compendiofe 
digeftum  opus  iuxta  ipfj//ius  fpecierum  pofitiue  Dyafmthetice  :  profodieq) 
calculatio5//nem  ab  eruditiffimis  huius  scientie  profefToribus  diligeter:  (sie)  II 
gnareq)  excufum  :  etc.,  l.  12.:  Hermannus  Torrentinus  in  primam  parte  // 
Kempo  TelTalienfis  in  fecundam  partem  Alexandri  //  Andreas  Gutterius, 
Cerafian^  T  tertiä  parte  (sie)  etc.  Deinde  seqiiitiir  insigne  ty2Jographi  cum 
suhscriptione:  lEHÄN  X  PETIT.  Fol.  1^:  Decafticum  ad  librum.  Fo.XX«: 
C  Prefacio  in  librum.  //  Fo.  I:  (R)Ectis  as.  es.  a.  dat  declinatio  prima.  // 
Fo.  LXX«:  APOLOGIA  HERMANNI  TORRENTINI  OBTRE  //  CTATO- 
RIBVS  RESPONDENTIS.  //  Fo.  LXXI«,  l.  3.  inf.:  Finiunt  Commentaria 
Hermanni  Torrentini  //  grammatici  in  primam  partem  //  Alexandri.  // 
Fo.  LXXP :  De  regimine  //  Hie  iubet  ordo  libri  //  etc.  Fo.  XCIV^  (p7'o  CYV) : 
De  impedimentis  //.  Cetera  desunt. 

Aberdonae,  B.  Un.  Descri])tionem  deheo  viro  rev.  Archibaldo  E.  S. 
Kennedy,  professori  universitatis  Aherdonensis. 

209. 
Daventriae,  lac.  de  Breda,  a.  1508,  in  prof.  Mariae  con- 
ceptionis.      Pars    I.    cum    Hermanni    Torrentini    commentariis. 
1    fol.    s.    num.  +  Pag.   II-LXXXI  +  9   foll.    s.    num.  -  90   foll. 
c.  sign.  Aij — Piiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1":  Titulus  huius  operis  Her  //  manni  Torrentini  viri  doctiffimi 
cometaria  pul  //  cerria  in  pmä  ptem  doctrinalis  Alexädri  cü  accu  s  //  ratiore 
vocabulo^  interptatöe  qbufda)  medofis  //  fupuacaneis  i  obfcuris  v'fib^  vi' 
reiectis  vel  in  ve  //  riores  :  planiores  mutatis  etc.  Fol.  P :  Proemium  //. 
Pag.  LXXXP:  C  Hie  fine  accipiüt  cömentaria  doctiffimi  viri.  //  Hermäni 
Torretini  in  pmä  pte  Alexädri  iam  ter  //  cio  caftigata  diligeterq)  correcta.  etc.; 
l.  2.  inf, :  ImprelTum  Dauetrie  p  me  lacobü  de  breda  An  //  no  dni.  M.ccccc.vüj. 
In^pfefto  marie  oceptois.  //  Foll.  82^—90^  sequuntur  Bartholomaei  Colo- 
niensis  hexastichon,  Hermanni  Torrentini  epigramma  ad  invidtim,  index 
(15  pagg.),  Petri  Nehemii  Droshagii  (sie)  epigramma  in  hoc  opus  Tor-^ 
rentini.    Fol.  90^  vacat. 

Oxoniae,   B.   Bodl. 

209*. 

Coloniae,  liberi  Quentell,  a.  1508.  Pars  L  cum  Hermanni 
Torrentini  commentariis.  6  foll.  s.  num.  +  Pag.  prima — Pag» 
LXXXV  =  91  foll.  c.  sign.,  typi  Goth..  in  4«. 

Fol.  i«:  HErmäni  Tor  //  rentini  inter  Grammaticos  no  //  ftre  tempe- 
ftatis  viri  litteratiffi  //  mi  cömentaria  pulcherrima  in  pmä  parte  doctrinalis 
Alexädri.  cü  //  accuratiffima  vocabulorü  interptatöne.  qbufdam  mendofis 
fuper  //  vacaneis  i  obfcuris  verfib'  vel  reiectis  vel  in  veriores  l  planiores  // 
mutatis  Cötinent  hie  permulta  fcitu  digniffima  q  nullis  alijs  ha  //  beut 
gloITematis.  Süt  aüt  hec  cometaria  tertio  caftigata  diligeter  //  q)  ab  ipo 
auctore  recognita  Additis  in  margine  terminatöib'  cun  //  ctifq)  vocabulis  t 
notis  arithmeticis  in  fingulas  paginas.  ut  facili  //  us  inveniant  quecunq) 
vocabula  Eft  pterea  perfectior  J  plenior  vocabulorü  Index  vel  tabula,  nihil 


ÜCLXli  Bibliographia 

penitus  ptermittens  fed  facilli  //  me  defideratü  oftendens  u  C  Item  in  ob- 
treotatores  eiufdem  Apologia  //  C  Kt  epigrammata  duo  //  Fol.  91^  (c.  7ium. 
LXXXV^^ :  ImprelTa  Colonie  in  penatib'  liberorü  //  Quentell.  Anno  a  natali 
chriftiano  M.  quingötefimo  octa  //  vo  ad  finem  Septembris.  // 

Monasterüj  B.  Paul. 

210. 

Parisiis,  Gaspardus  Philippe,  a.  1508.     Partes  I. — III.  cum 

Syntheniis    et    Ascensianis    explanationibus.      8    foll.    s.    num. 

+  114   foll.    c.   num.  -  122    foll.,    et   2   foll.    s.   mim.  +  80   foll. 

c.    num.  =  82    foll.,    et    76    foll.   c.   num.,    c.   sign.   Aaij — Aaiiij 

+  aj — piij  et  A.j — K.iiij  et  aaij — kkiiij,  typi  Goth.,  in  4°. 

I.  Fol.  1":  C  Doctrinalis  magiftri  alexandri  de  villa  dei.  //  Pars 
prima  :  cum  fintheniis  et  Afcenfianis  explanationibus  :  //  etc.  Dei72de  sequi- 
tnr  icon  xijlocjr.:  2  dracones  insigne  lihrarii  tenentes;  in  imo  margwe  w- 
scriptio  est:  PONSET.  LE.  PREVX  :  //  C  Venundantur  parifiis  a  Poncetto 
le  preux  eiufdem  ciui  ?  //  tatis  Bibliopola  ad  fignum  ponti  ftagnei  in  vico 
fancti  la  //  cobi  prope  diui  yuonis  edem  commorante.  //  Fol.  122^  (c.  imni. 
CXiiij^:  C  ImprelTum  eft  hoc  opus  folerti  animaduerfiöe  Gafpardi  Philippe 
ad  octa  =  //  uum  kalendas  Octobris  anni  MCCCCCVüj.   //    Fol.  122^  vacat. 

IL  Fol.  1^:  Secunda  pars  doctrinalis  Alexandri  de  regiminc  //  et 
conftructione  grämaticali  cum  explanationibus  lo // annis  fynthenii  etlodoci 
Badii  AfcenOi  //  etc.  Deinde  segtiitur  eadem  icon  ac  supra,  qiiae  quidem 
in  exemplari  adhibito  exp^-essa  non  est.  Fol.  82^  (c.  num.  LXXX^ :  |[  Fini- 
tur  fecunda  pars.  //    Fol.  82^  vacat. 

III.  Fol.  1(^1  Tertia  pars  doctrinalis  magiftri  Alexandri.  //  Cum 
explanatione  Afcenliana  in  multis  caftigata.  //  etc.  Deinde  sequitur  insigne 
lihrarii  hac  inscriptione  circimidatum :  EN  DIEV  EST  MON  ESPERANCE 
et  suhscriptum:  Francoys  Regnault.  //  C  Venundatur  parifius  a  Francifco 
regnault  eiufde  ciuitatis  :  Bibli  //  opola  ad  fignuj  fancti  Claudii  in  vico 
fancti  lacobi  prope  coUegium  //  mathurinorum.  //  Fo.  LXXVP':  Finis  doc- 
trinalis Alexandri  diligentiffime  ab  Afcenfio  //  explanati  emendati  et  aucti  : 
vt  in  frontibus  premilTum  eft :  //  Sequuntur  pro  ortographia  eiufdem  pre- 
ceptiuncule  //  (quae  quidem  in  exemplari  adhibito  desunt). 

Friburgi  Brisg.,  B.  Un.;  Salisburgi,  B.  Coen.  —  Caspar us  Philippe 
a,  1500  j^f^o  Joanne  Parvo  (de  quo  vide  adnot.  ad  nr.  121)  libros  im- 
pressit.    Cf.  Hain-Burger  p.  241. 

211. 

Phorcae,  Thom.  Anseimus  Badensis,  a.  1508.     Partes  I.  II. 

cum  Hermanni  Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis  commen- 

tariis.     8  foll.  s.   num.  +  Pag.  I-CXiiij  (pro  XCiiij)  =  102  foll.   et 

54  foll.  s.  num.,  typi  Goth.  (excepta  partis  I.  tituli  linea  prima),  in  4^. 

I.  Fol.  1^:  Hermanni  Torrentini  inter  gramma  //  ticos  noftrQ  tem- 
peftatis  viri  doctiffimi  Commentaria//in  primam  partem  doctrinalis  Alexädri/ 
cum  voca  //  bulorum  interpretatione  /  quibufdä  mendifis  //  etc.    Fol.  1^  vacat. 


Doctrinalis  libri  typis  descripli  (XJLXltl 

Fol.  102^:  Finiiint  commentaria  Hermanni  //  Torrentini  grammatici  //  a 
nobis  diligonter  //  reuifa.  // 

II.  Fol.  1^:  Comnietaria  clariffima  in  fecundä  //  partem  doctrinalis 
Aloxandri.  Ab  eriiditiffimo  iii  //  ro  Kempone  Theiralienfi  Hollandiae  /  ma- 
giftro  //  etc.  Fol.  54^:  C  Phorce  in  aedibus  ThomQ  Anshelmi  Badenfis  // 
Anno  domini.  Miliefimo  quin-  //  gentefimo  octauo  //  Mense  dece  //  bri.  //  Se- 
qtiitur  insifjne  typographi.    Fol.  54^  vacat. 

Tnhingae,  B.  Un.;  Frihurgi  Brlsg.,  B.  Un.  —  Thomas  Änsehnns 
Baden siSf  ah  a.  1488  typographus  Argentinen.sis  (cf.  Hain-Burger  p.  7), 
a.  1500  novam  artem  Phorcam  introduxü,  tibi  usque  ad  a.  1510  (vide 
nr.  224)  commorattis  est.  Annis  1511—1515  Tnhingae  artem  typogr. 
exercuit  (vide  nr.  228.  231.  287.),  quo  tempore  Philipj)0  Melanchtlione 
correctore  usus  est.  In  de  ah  a.  1516  doctissimus  ille  vir  Hagenoae  typo- 
gra])hus  invenitur.  Cf.  Dictionnaire  de  ge'ogr.  x>-  599  et  1266,  in  quo 
quidem  altero  loco  adnotationes  ex  nostris  conigendae  sunt. 

212. 

Lipsiae,  Melch.  Lotter,  a.  1508.     Partes  I. — IV.  curn  glosa 

notabili.  124  et  110  et  36  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Xiij  et 
Aaij — Ssiiij  et  Aij — Fiij,  typi  Goth.,  in  4". 

I.  Fol.  1^:  Prima  pars  doctri  //  nalis  Alexädri  cü  //  fontentiis  nota- 
bilibus  i  vocabulo  //  rum  lucida  expofitiono.  nönuUifq)  //  annexis  argumötis 
onm  eorundö  replicis.  terminatio  ;  //  num  quoq)  finalium.  declinationum  fc) 
ac  cüiugatio ; // num  etc.  Fol.  124^:  C  Expofitio  textus  z  exemplorü  etc., 
l.  2.  in  f.:  Im  //  prefTa  p  Melchiar  (sie)  Lotten  Anno  2c  M.CCCCC.Vin.  // 

II.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fe  //  cunde  partis  Alexädri  cü  interlini  // 
alibus  expofitiöibus  textus  eiufde  //  in  planiffimis  fententijs  fubiunotis 
ppulcre  ordinatis  //  queftiöibus  etc.  Sequitur  insigne  cum  suhseripfione, 
idem  ac  in  nr.  196.  Fol.  110^:  Explicit  feliciter  fcd'ä  pars  Alexädri  cü 
glofis  metrorü  in  //  terlinialib^  etc.,  l.  2.  inj'.:  ImprelTa  Lyptzk.  Anno  Je 
Miliefimo  qn  ;  //  gentefimo  octauo  p  Melchiar  Lotter  ociue  Liptzenfem.  // 
Fol.  110^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  i«:  Tercia  Et  Quarta  //  partes  doctrinalis  magiftri 
Alexan  //  dri  cü  cömeto  valde  vtili  textus  däte  //  intelligetiä  fummariä.  // 
Quarum  ter  //  cia  docet  de  quantitate  fyllabarum  //  Quarta  vero  de  acceii- 
tuatiöe  cü  no ; // uis  quibufdä  fentetiai^  additiöib^  //  Fol.  36^:  Imprefl'um 
Liptzk  per  Melchiar  Lotter  //  Anno  Miliefimo  quingetefimo  octauo  :  // 
Fol.  36^  vacat 

Gottingae,  B.   Un.;  Upsaliae,  B.   Un. 

213. 
Metis,  Casp.  Hochfeder,  a.  1508.     Partes  L— IV.  cum  glosa 
notabili.      112  et   100  et  42  foll.  s.   num.,  c.   sign,  aij  — tiiij   et 
Aij — Riiij  et  aaij — ggüij,  typi  Goth.,  in  4''. 

I.  Fol.  i«:  C  Prima  pars  doctrinalis  Alexä  //  dri  cum  fententijs  : 
notabilibuf  //  i  vocabulorü  lucida  expofiti  //  one  :  riUnnullis  annexis  ar  /,  gu- 


CCL^IV  Bibiiographia 


mentis  cü  eorunde  re  //  plicis  :  ad  nouellorü  in  //  grämatica  incipieti  //  um 
^pfectü  :  cü  quis  //  biifdä  alijs  addi  //  tis  ,p  in  fcietijs  //  aliqualiter  .p  //  uectis.  // 
Seqiiiiw'  tcon  xyloyr.  maxjistrum  cum  3  dtscipulis  repraese?itans.  Fol.  1^: 
Glofa  notabilis  //  TAnq)  paruulis  lac  potü  dedi  vobis  :  in  //  quit  pauhis  etc. 
Fol.  112^'.  C  Expofitio  textus  et  exemplorü  prime  partis  Alexandri.  equo- 
coi^  fyno  //  nimo^  etc.,  l.  9. :  explicit  feliciter  //. 

II.  Fol.  1^:  C  Glofa  notabilis  fecunde  partis  Ale  //  xandri  cü  inter- 
linealibus  expofitöib^  //  textus  eiufde  2  planiffimis  fententijs  //  fubiüctis  : 
ppulcre  ordinatis  qftiöibus  //  etc.  Seqiiitur  eadem  tcon  ac  supra.  Fol.  1^: 
Glofa  notabilis.  //  QUam  pulchra  tabernacl'a  tua  //  etc.  Fol.  100^^:  C  Ex- 
plicit feliciter  fcd'a  pars  Alexädri  cü  glofis  me  //  troi^  interlinialib®  etc., 
l.  2.  inf.'.  ImprefTa  Metis  p  Cafparum  hochffeder  //  Anno  domini  Millefimo 
quingetefimo  octauo.  // 

III.  IV.  Fol.  i«:  C  Tertia  j  Quarta  partes  doctri ; // nalis  magiftri 
Alexandri  cum  cöme  //  to  valde  vtilis  (sie)  textus  dante  intelli  c  //  gentiam 
fummariam.  Quarü  ter;//tia  docet  de  quantitate  fyllabarum // Quarta  vero 
de  accentuatiöe  cum  //  nouis  quibufdam  fententiarum  ad  //  ditionibus.  // 
Fol.  1^:  MEliora  funt  vbera  tua  vino  fragrantia  :  vngentis  optimis.  //  etc. 
Fol.  42^:  C  Expliciunt  Tertia  et  Quarta  partes  //  Alexandri  grammatici 
cum  breui  et  vtili  //  expofitiöe.  ImprelTe  Met*  Anno  domini  //  Millefimo 
quingentefimooctauo.  (sie)  II. 

Heiligenstadii,  B.  Gym.  (I.  II.  III.  IV.);  Diisseldorpii,  B.  Prov. 
(I  II). 

214. 

Coloniae,  Quentell,  a.  1508.  Partes  III.  IV.  cum  commento. 
44  foU.  s.  nimi.,  c.  sign.  Aij — Hiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Tertia  et  quarta  partes  do  = // ctrinalis  magiftri  Alexandri 
cü  cömento  valde  vtili  textus  //  dante  intelligentiä  fummariä.  Quarü 
tertia  docet  de  qntita  //  te  fyllabarü.  Quarta  vero  de  accentuatione  cum 
nouis  qui  //  bufdam  fententiarum  additionibus.  //  Seqiiitur  icon  xylogr. 
mayistrum  cum  3  discipulis  i'epraesentans.  Fol.  P:  Proemium.  //  (M)Eliora 
funt  vbera  tua  vino  fragrätia  vngentis  optimis  Ca  //  ticoi^  etc.  Fol.  44^: 
C  Alexandri  grammatici  due  partes,  tercia  videli  //  cet  et  quarta  finiunt 
feliciter.  ImprelTum  Colonie  //  in  officina  quentell  Anno.  M.CCCCC.Vüj.  i 
Fol.  44^  vacat. 

Coloniae,  B.  Ur. 

215. 

Basileae,  sine  typogr.  nomine  (lac.  de  Pfortzen),  a.  1508. 

Partium  I.  II.  textus.    40  foll.  c.  sign.  Aij — Eiiij,  typi  Goth.,  in  4®. 

Fol.  1  (titulus)  deest  exemplari,  quod  nobis  innotuit.  Fol.  2":  Pre- 
fatio  //  (  )Cribere  clericulis  paro  doctrina  //  le  nouellis  Fol.  25^  (c.  sign. 
Diij  j)t'0  T>\):  (  )  Ic  iubet  ordo  libri  vocum  regi // men  referari. //  Fol.  40^: 
Finit  (,^ic)  prima  2  fecunda  partes  Alexandri.  //  ImprelTe  Bafilee.  Anno 
Millefimo  //  quingentefimo  octauo.  // 

Luhecae,  B.  Ui\ 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLXV 

216. 
Parisiis,    loannes  Gaultier   librarius,  nomen   typographi   et 
annus  desimt  exemplari  in  fine  mutilo  (c.  a.  1508).    Doctrinale  a 
lod.  Badio  Ascensio  explanatum.     Pars  III.     76  foll.  c.  num.  et 
sign,  aaij — kkiiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Tertia  pars  doctrinalis  magiftri  Alexandri.  //  Cum  explana- 
tione  Afcentiana  (sie)  in  multis  caftigata.  //  Cui  preterea  recens  addita 
funt  hec  rudimenta  //  etc.  Deinde  sequitur  icon  xylogr.  S.  Genovefam  (?) 
repraesentans  cum  siihscriptione :  M.  lEHAN  GAVLTIER;  deinde:  Venun- 
dantur  parifius  a  Magiftro  lohanne  gälte  //  ro  In  claufo  brunelli  in  Inter- 
fignio  diue  genouephes. //  Fol.l^:  Caput  decimum  De  arte  verfificatoria // 
Tertia  pars  principalis  doctrinalis  Alexandri  //  cum  interpretatione  Afcen- 
tiana //.  Fo.  LXX VI* :  Finis  doctrinalis  Alexädri  diligetiffime  ab  Afcefio  // 
explanati  emedati  et  aucti  :  vt  in  frötib^  pmifTu)  eft,  //  Sequuntur  pro 
ortographia  eiufdem  preceptiuncule.  //  Post  has  sequitur  aliud  eiusdem 
auctoris  commentariolum,  quod  quidem  in  hoc  exemplari  mutilum  est. 

Parisiis,  B.  S.  Genov. 

217. 

Parisiis,  de  Marnef,  sine  anno  (c.  a.  1508).     Doctrinale  a 

lod.  Badio  Ascensio  explanatum.     Pars  III.     76  foll.  c.  num.  et 

sign.    aaij. — kk.iiij.,    typi   Rom.    (in   textu)    et   Goth.    (in   com- 

ment.),  in  4°. 

Fol.  1^'.  Tertia  parf  doctrinalis  //  magiftri  Alexandri.  //  Cum  expla- 
natione  Afcentiana  (sie)  in  multis  caftigata.  //  Cui  preterea  recens  addita 
funt  hec  rudimenta  //  etc.  Deinde  sequitur  insigne  typogr.  cum  siih- 
scriptione: DE-  MARNEF  //.  Fol.  P:  Tertia  pars  principalis  doctrinalis 
Alexandri  //  cum  interpretatione  Afcentiana.  //  Fo.  LXXVP:  Finis  doc- 
trinalis Alexandri  diligentiffime  ab  Afcenfio  expla  s  //  nati  emendati  et 
aucti  :  vt  in  frontibus  premilTum  eft.  //  Sequuntur  pro  otographia  (sie) 
eiufdem  preceptiuncule.  //     Sequuntur  in  4  foliis. 

Parisiis,  B.  Maz.  —  Lihrum  hune  Godofredus  de  Marnef,  caput 
celeherrimae  gentis  typographorum,  prelo  siihiecisse  videtur.  Ille  a.  1481 
Parisiis  artem  suam  exercere  coepit.  Cf.  Dictionnaire  de  geogr.  p.  999 
et  Hain-Burger  p.  196. 

218. 

Coloniae,  Mart.  de  Werdena,  a.  1508 — 1509.     Partes  I.  IL 

cum  Hermanni  Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis  commen- 

tariis.    6  foll.  s.  num.  +  85  foll.  c.  num.  +  1  fol.  s.  num.  =  92  foll. 

et  48  foll.  s.  num.,  c.  sign,  a — q4   et  Ag — Ig,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^'.  HErmanni  Torretini  inter  //  Grammaticos  noftre  tem  // 
peftatis  viri  litteratiffimi  //  cömentaria  pulcherrima  in  primam  //  partem 
doctrinalis  Alexädri  cü  accu  j  //  ratiffima  vocabuloi;,  interpretatione  //  etc, 
Deinde:  C  Item  in  obtrectatores  eiufdem  Apologia.  //  C  Et  Epigrammata 
duo  //.    Fol.  9P  (c.  num.  LXXXV^^:  Hie  finem  accipiüt  commetaria  littera- 


CCL^Vi  Bibliographia 


tiffimi  viii  Hermfi ;  //  ni  Torrentini  etc.  ImprelTa  Colonie  p  Martina  //  de 
werdena  :  prope  domum  Confiilatus  :  in  vioo  Burgenfi  //  (vel  die  Bnrgerftraes) 
cömorantem.  Anno  diii  Millefi- // mo  Quingentefimo  octauo  In  vigilia  fancti 
Thome  apl'i.  //  Fol.  92^:  Bartholonioi  Colonienfis  viri  //  litteratiffimi  T  hoc 
opus  Hexafticö  //.  Deinde:  Herniäni  Torretini  Epigramma  //  ogdoaftichum 
ad  inuidum  //.    Fol.  92^'  icon  magistri  cum  4  disctjmlis. 

II.  Fol.  i«:  COmmentaria  in  Secun  //  dam  parte)  Doetrinalis  // 
Alexandri.  ab  eruditiffinio  viro  //  Kempone  TheiTalienfi  Hollädie  //  mgro 
bonai^  artiü  Parrhifienfi  ,p  anhelätib'  Syntaxim  potiffi  //  rnam  grämatice 
fpem  luculeter  Ttelligere  iam  dudü  in  hice  //  edita.  //  Sequitur  icon  eodem 
qnae  I.  parti  suhiecta  est.  Fol.  4S^:  Conimetaria  non  parnni  frugifera  in 
Se  //  cimdam  Partem  doetrinalis  Alexandri  //  natione  Normanni  etc.,  l.  5. 
in  f.:  ImprefTa  Colonie  per  Martinü  de  werdena  prope  do // mü  Confulat®: 
in  vioo  Burgefi  (vel  :  die  Bnrgerftraes)  //  cömorantem.  Anno  poft  verbi  in 
carnem  aduentum  //  Millefimo  Quingentefimonono.  (sie)  In  vigilia  Purifi- 
ca ;  //  tionis  beate  virginis  Marie.  // 

Londinii,  3lns.  Br.  (I.  II.);  Monasterii,  B.  Panl.  (IL). 

219. 
Norimbergae,  Hieron.  Höltzel,  a.  1508 — 1509.    Partes  I. — IV. 
cum   glosa    notabili.      104    et   94    et   38   foU.    s.   nnm.,    c.   sign, 
aij — niiij  et  Aij — Miiij  et  aaij — eeiiij,  typi  Goth.,  in  4". 

I.  Fol.  1^:  Prima  pars  doetrinalis  //  Alexandri  cum  fententijs  nota- 
bilibus  2  II  vocabulorum  lucida  expofitiöe  :  non;  //  nullifq)  annexis  Argu- 
mentis.  //  Sequitur  icon  magistri  cum  9  discipnlis.  Fol.  1^  icon  xglogr.: 
Christus,  ante  euni  vir  quidam  sanctus,  ad  cuius  ])edes  iacet  leo.  Fol.  104^: 
C  Expofitio  exemplorü  textus  prime  partis  Alexandri  equiuoco ;  //  rum  etc., 
l.  3.  in  f.:  ImprelTa  per  Hierony  ^  //  mum  Ilolt/.el.  In  famofa  ciuitate  Nurem- 
bergenfi.  Anno  falutis  noftre.  Millefimo  quingetefimo.  8.  //  Fol.  104^  vacat. 
'  II.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  Secü  //  de  partis  Alexfidri  cum  inter- 
linialibus  //  expofitionibus  textus  eiufdem  in  planiffimis  fententijs  fub- 
iun ;  //  ctis  ppulchre  ordinatis  queftionibus  atq)  argumentis  cum  //  re- 
plicis  etc.  Fol.  1^:  Probemium  //  (Q)Uampulcbra  (sie)  tabernacula  tua  //  etc. 
Fol.  94":  C  Explicit  feliciter  Sed'a  pars  Alexandri  cum  glofis  //  etc.,  l.  7. 
inf.:  p  Hie  //  ronymum  Hultzel  imprefia.  in  //  famofa  ciuitate  Nurem- 
ber  //  ge.  Anno  incarnatiöis  //  dnice.  Millefimo  //  quingentefimo  //  Nono.  // 
Fol.  94^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  i«:  Tercia  et  Quarta  par  s  //  tes  doetrinalis  Magiftri 
Alexan  ; // dri  cum  commento  valde  vtili  :  textus  dante  intelli ; // gentiam 
fummariam.  Quarum  Tercia  docet  de  //  quantitate  fyllabarum.  Quarta  vo 
de  accen  //  tuatiöe  cum  nouis  quibufdam  fenten  s  //  tiarum  additionibus.  // 
Fol.  1^:  (M)Eliora  füt  vbera  tua  vino  fragiä  //  tia  etc.  Fol.  SS«:  C  Alexan- 
dri grämatiei  (lue  partes.  Tercia  videlicet  2  Quarta  finiüt  feli  s  //  citer. 
ImpreO'e  Nurembergae  per  llieronymum  Iloltzel.  Anno  däi.  15()9.  // 
Fol.  38*^  vacat. 

Monachii,  B.  Beg.;  Batishonae,  B.  Prov.;  Salishurgi,  B.  Coen. 


Doctrinaiis  libri  typis  descripti  CCLXVII 

220. 
Phorcae,    Thomas    Anselmiis    Badensis,    a.    1509    m.    Nov. 

Partes  I.  IL  cum  Hermanni  Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis 

commentariis.    8  foll.   s.  num.  +  104  foll.   c.  num.  =-  1 12  foll.  et 

55  foll.  s.  num.,  typi  Rom.,  in  4^. 

I.  Fol.  1^'.  Hermanni  Torrentini  inter  gram // maticos  noftr(j  tepeftatis 
uiri  doctiffimi  Cömetaria  //  in  primam  partem  doctrinalis  Alexandri,  cü 
iioca  //  bulorum  interpretatione,  quibufdam  mendofis  //  fuperuacaneis  &  ob- 
fcuris  uerfibiis,  uel  //  reiectis,  uel  in  neriores  &  planiores  //  mutatis.  etc. 
Pag.  XCIIII*:  Finiunt  commentaria  Hermanni  //  Torrentini  grammatici  //  a 
nobis  diligenter  //  reuifa  //. 

II.  Fol.  1^:  Commetaria  clariffima  in  fecundä  //  partem  doctrinalis 
Alexandri  ab  eruditiffimo  ui  //  ro  Kempone  ThelTalienfi  Hollandiae,  ma- 
giftro  //  bonarum  artium  Parrbißenfi,  pro  anhe  //  lantibus  Syntaxim  po- 
tiffimam  grä  //  maticc  fpeciem  funditus  intel  //  ligere,  exactiffime  in  lu  //  cem 
edita  //.  Fol.  55^:  C  Phorce  in  aedibus  Thom^  Anflielmi  Badenfis  //  Anno 
domini.  Millefimo  quin  //  gentefmio  nono  //  Menfe  Nouem  //  bri.  //  Sequitur 
insigne  typographi.    Fol.  55^  vacat. 

Frihurgi  Brisg.,  B.  Un.  —  De  tgpogt^apho  vide  adnot.  ad  nr.  211. 

220*. 
Leydis,   lo.  Severi,   a.  1509.     Pars.  I.  cum  Hermanni  Tor- 
rentini commentariis.     1  fol.  s.  num.  +  Pag.  II— LXXXI  +  8  foll. 
s.  num.  =  89  foll.  c.  sign.  Aiij — Piij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Titulus  huius  //  operis  Hermäni  (ruhro  colore)  Torrentini  viri 
doctiffimi  omentaria  pulcherri  =  //  ma  in  pmam  ptem  doctrinalis  Alexandri 
cü  ac-  //  curatiore  vocabuloi^  interptatione  qbufdä  medo  //  fis  fupuacaneis  2 
obfcuris  verfib^  vi'  reiectis  vel  //  in  veriores  j  planiores  mutatis  etc. 
(Tüuhi.'i  variis  ornamentis  xylogr.  marginattts  est.)  Fol.  1^:  Proemium  // 
Pag.  ij«:  (  )Ectis  as  es  a  dat  declinatio  prima  //  Pag.  LXXXI'':  C  Hie 
üne)  accipiüt  cömetaria  dotciffimi  (sie)  vi  //  ri  Hermäni  Torretini  T  pmä 
pte  Alexädri  iü  //  tcio  caftigata  diligeterq)  correcta  etc.,  l.  2.  inf.:  Im- 
preffum.  Leydis  p  me  lohäne  fe  •  //  ueri.  Anno  dni.  M.CCCCC.IX,  Foll. 
82^ — 89^  .seqmmtur  Bartholomaei  Coloniensis  hexastichon,  Herrn.  Tor- 
renttni  ejngranmia  ad  imndum,  tabula  (14  pagg.).  Fol.  8W':  Finis  in- 
dictio  //  hui^  operis.  // 

Aherdonae,  B.  Un.  Descriptionem  deheo  viro  rev.  Ärchihaldo  B.  S. 
Kennedy,  professori  nniv.  Äherdonensis.  —  De  Joanne  Severi  (Severe) 
typograjjJio  Lngdnnensi  Batav.  rf.  Dictionnaire  de  geogr.  p.  771. 

221. 
Basileae,  lac.  de  Phortzheim,  a.  1509.     Partes  I. — IV.  cum 

glosa  notabili.     110  et  99  et  42  foll.   s.  num.,   c.   sign,  aij — xv 

et  Aij— Rv  et  AAij — GGiiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

I.  Fol.  i«:  Prima  pars  doctrinalis  Alexan  //  dri  cu)  fententijs  :  nota- 
bilibus  ^  vocabulorü  //  lucida  expofitiöe  :  nönullis  annexis  argume  //  tis  cu) 


CCLXVlli  'Bibliographia 


eorunde  replicis  :  ad  nouellorü  in  grä  //  niatica  incipientiü  profectü  :  cum 
quibufdam  //  alijs  additis  ^p  in  fcietijs  aliqualiter  .puectis.  //  Sequitur  icon 
xylogr.,  eadem  quae  in  no.  146.  170.  175.  all.  Fol.  P:  Glofa  notabilis  // 
(  )Anquä  paruulis  lac  po ; // tum  etc.  Fol.  110^:  C  Expofitio  textus  etc., 
l.  2.  inf.:  ImprelTa  Bafilee  per  magiftrü  lacobü  de  phortzheim.  Anno  //  in- 
carnatiöis  dominice  Millefimo  quingentefimonono  (sie)  //. 

II.  Fol.  i«:  Glofa  notabilis  feciide  partis  Ale  //  xandri  cü  inrerline- 
alibus  (sie)  expofitionib^  textus  eiufde  et  pla  //  niffimis  fentetijs  fubiüctis  : 
ppulchre  ordinatis  quefbionibuf  //  argumetis  etc.  Deinde  seqtiitiir  eadem 
icon.  Fol.  1^'.  Glofa  notabilis  //  (Q)Uam  pulchra  tabernacula  tua  //  etc. 
Fol.  99a:  |[  Explicit  feliciter  fecunda  pars  Alexandri  etc.,  l.  2.  inf.:  Im- 
prelTa Bafi-  //  lee  per  magiftrü  lacobü  de  Phortzheym.  Anno  domini  Mille- 
fi-  //  mo  quingentefimo  nono.  //    Fol.  99^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  i«:  Tertia  et  Quarta  partes  doctri  j  //  nalis  magiftri 
Alexandri  cum  commento  //  valde  vtili  textus  dante  intelligentiä  fum  // 
mariam.  Quarü  tertia  docet  de  quätitate  //  fyllabarü.  Quarta  vero  de  ac- 
cetuatiöe  cum  nouis  quibufdä  fententiai;,  additionibus  //.  Sequitur  eadem 
icon.  Fol.  1^:  Proemium  //  (M)Eliora  funt  vbera  tua  vino  fragrä // tia  etc. 
Fol.  42^:  Expliciüt  tertia  2  qrta  ptes  alexandri  gräma  //  tici  cü  breui  2  vtili 
expofitiöe.  Imprell'e  Bafilee  per  Magiftrü  lacobum  //  de  Pfortzheym  anno 
diii  Millefimo  quingentefimo  nono.  //    Fol.  42^  vacat. 

Monachii,  B.  Reg.;  Cassellis,  B.  Gideonis  Vogt.  —  De  typoyrapho 
vide  adnot.  ad  nr.  139. 

221*. 

Lipsiae,  Melch.  Lotter,  a.  1509.  Partium  I.  II.  textus. 
46  foll.  s.  num.,  c.  sign.,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1«:  Textus  prime  //  et  fecüde  parti  ?  //  um  alexandri  //.  Sequitur 
icon  xylogr.;  inf ra:  ImiireiTumhyptzk.  II  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  {  )Cribere 
clericulis  paro  doctrinale  //  etc.  Fol.  32^:  (  )Ic  iubet  ordo  libri  vocü  re- 
gimen  //  etc.  Fol.  45^:  Imprefl*um  Lyptzk  p  Melchiorem  //  Lotter  Anno 
dni.  'xv.cviiij.  //    Fol.  46  vacat. 

Heilig enstadii,  B.  Gymn. 

222. 

Antverpiae,  Michael  (Hillen)  de  Hoochstraten,  anno  1509. 
Textus  Alexandri  cum  notis  in  margine. 

Cf.  Catal.  Bihl.  della  Failli  (Änvers  1878)  no.  895. 

223. 
Cracoviae,  impensis  loannis  Haller,  a.  1510.     Pars  II.  cum 
commentario  loannis  de  Glogovia.     105  foll.,  s.   num.,  c.  sign, 
a — siij,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  1^:  Exercitiü  fcd'e  partis  //  Alexädri  magiftri  lo  //  hannis  de 
Glogouia.  //  Sequitur  icott  xylogr.  insignia  Poloniae,  Lithuaniae  et  urhis 
Cracoviae  7'epraesentans  una  cum  monogrammate  lihrarii  li-  Fol.  1^:  Sin- 
taxis  commendatio.  //  Alexandri  Gallici  que  plurimi  or  //  dinis  minoij  etc., 
ut  in  editione  a.  1504  (no.  184.);  l.  5.  ittf.:  ImprelTum  eft  aüt  hoc  opus 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLXIX 

ad  impenfas  optimi  liuma  //  niffimiq)  viri  diii  lohannis  Haller  Ciuis  Craco- 
uienfis.  viroi;.  do ;  //  ctoi^  fautoris  excelletiffimi  Anno  xpi  lefu  faluatoris  cur- 
rete.  1510  //  Nunc  vero  ^ppofitü  in  noTe  eiufde  faluatoris.  eiufq)  genitricis 
Marie  //  virginis  digniffime  Feliciter  incipio.  //  Fol.  105^:  Exercitiü  fecunde 
partis  Alexandri  Galli  //  Cracouie  impenfis  fpectabilis  viri  dni  lo  5  //  hannis 
haller  imprelTum  finitüq)  feliciter  //  in  vigilia  annunctiationis  Marie  vir- 
ginis illibate.  Anno  chriftiane  falutis.  Millefimo  //  quingentefimo  decimo.  // 
Laus  deo  gloriofo.  // 

Cracoviae,  B.  Un.  —  De  loannts  Haller  lihrarn,  civis  et  senatoris 
Cracoviensis  priorihus  Docttinalts  edüionihiis  vide  nr.  158  et  184.  Lide 
ah  a.  1510  proprtam  ofßcinam  Cracoviae  instüiiisse  videtur.  Nonnen  eins 
in  lihris  typis  expressis  conspicitur  tisque  ad  a.  1521.  Cf.  Dictionnaire 
de  geogr.  p.  372  sq. 

223*. 

Parisiis,  lodocus  Badius  Ascensius,  a.  1510.     Partes  I. — III. 

cum  Ascensianis  explanationibus,  castigationibus  et  additionibus, 
84  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — liiij,  et  84  foll.  s.  num.  c.  sign. 
A— Liiij,  et  Fo.  LXXVI  +  4  foll.  s.  num.  =  80  foll.  c.  sign,  a— kiiij, 
typi  Rom.  (in  textu)  et  Goth.  (in  comment.),  in  4^. 

1.  Fol.  1^:  Doctrinale  Alexandrinü  //  Cum  Afcenfianis  explanationi- 
bus :  caftigatiöibus  :  //  &  additionibus  compluribus  recentius  adiectis  :  // 
De  quibus  quidam  ad  ipfum  Afcenfium.  //  Seqimntur  5  disticha,  quae  in- 
cipiunt:  Prodit  Alexander  tunica  redimitus  honesta  //  Atq)  nouo  terfa 
pumice  vefte  falit.  //  etc.  Deinde  sequitiir  3  typographorum  operi  inten- 
torum  icon,  quae  inscripta  est:  prelü  afcefianü.  Infra:  Proftat  Parrhifiis  in 
vico  fancti  lacobi  in  aedibus  loannis  parui  :  &  ipfius  Afcenfii.  //  Fol.  l^i 
lodocus  Badius  Afcenfius  eruditis  cultiorum  lit  //  terarum  praeceptoribus.  S.  // 
siihscr.  l.  2.  inf.:  Ex  aedibus  noftris  ad  Idus  Dece // bris.  Anni  millefimi 
qningentefimi  decimi.  Fol.  84^:  Finis  primae  ptis  grämatice  Alexandrinae 
cü  eme-  //  dationib^  additionib®  &  caftigationib^  afcefianis.  // 

IL  Fol.  1^:  Syntaxis  Afcenfiana  //.  Fol.  44^:  C  Hec  funt  lector 
optime  quorum  aut  frigide  aut  parum  //  aut  omnino  non  meminit  Alexan- 
der :  vnde  ea  ad  frötem  //  fecunde  illius  partis  duximus  afferenda.  // 
Fol.  45^:  Secunda  pars  ac  Cap.  vni.  //  lodoci  Badii  Afcenfii  in  Secüdä  parte 
doctri  //  nalis  Alexandrini  breuis  &  dilucida  explanatio  //.  Fol.  84^:  Finitur 
fecunda  pars.  // 

III.  Fo.  I«:  Caput.  X.  de  arte  verfificatoria  //.  Tertia  pars  principalis 
doctrinalis  Alexandri  cum  in  //  terpretatione  Afcenfiana.  //  Fo.  LXXVI*: 
Finis  doctrinalis  Alexädri  rurfü  diligetilTle  ab  Afcefio  //  explanati  emen- 
dati  &  aucti.  vt  in  frötibus  pmilTum  eft.  //  Sequütur  pro  orthographia 
eiufde  pceptiüculae.  //  Fol.  80^^:  Finis  compendij  Afcenfiani  //  Habes  itaq) 
lector  fere  quae  grämatica  pftare  pöt.  etc.;  l.  2.  inf.'.  Ex  officTa  noftra  ad 
Caledas  Feb.  anni.  M.  D.  X.  Apud  Parrhifios.  //    Fol.  80^  vacat. 

Aberdonae,  B.  Un.  (I.  IL  III.  uno  vol.  compreh.).  Descriptionem 
mecum  communicavit  rev.  vir  Archibaldiis  R.  S.  Kennedy,  universitatis 
Aberdonensis  professor.   —   Pars   II L,   ut   ex   subscriptione    conicio,   ad 


CCLXX  Bibliographia 


priorem  qiianduin  cdüioncni  pcrtmere  videtur.    De  typoyrapho  cf.  udnot. 
ad  nr.  184*. 

224. 

Phorcae,  Thomas  Anselinus  ßadeiisis,  a.  1510,  m.  Dec. 
Partes  I.  IL  cum  Hermanni  Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis 
commentariis.  8  foll.  s.  num.  +  90  foll.  c.  num.  —  98  foll.  et 
52  foll.  s.  num.j  c.  sign,  typi  Rom.,  in  4^ 

I.  Fol.  i«:  Hermanni  Torrentini  inier  gram  //  maticos  iioftrQ  lepoftatis 
iiiri  doctinimi  Cömebaria  //  in  primä  parlcm  doctrinalis  Alexandri,  /  cü  uo- 
ca  //  bulorü  interpretatione,  quibufdam  mendofis  //  fuperuacaneis  &  obfcuris 
ucrfibus  uel  reic  //  ctis,  uel  in  ueriores  &  planiores  mu  //  tatis,  Demum  dili- 
genter  ab  //  auctore  recognila.  Addi  //  tis  im  marglnc  termi  //  nationibus, 
cun  //  ctifq),  uocabu  //  lis  cO  dicti  //  onü  in  //  dice.  //  (Tituliis  ruhro  colore 
cxaratus  est.)  Fol.  98^:  Finiunt  commentaria  Hermanni  //  Torreniini 
grammatici  //  a  nobis  diligenter  //  reuifa  //.  In  ultimi  folii  ixiyina  aversa 
(fol.  98^)  iüulus  est  hie: 

n.  Fol.  i«:  Commelaria  clariffima  in  fecundam  //  partem  docvrinalis 
Alexandri  ab  eruditiffimo  uiro  //  Kempone  TheHalienfi  Hollandiac,  magiflro 
bo  ii  narum  artium  Parrbifiensi,  })ro  anhcsbantibus  //  Syntaxim  potiffimam 
grammaticae  fpe  //  cium  funditus  inlelligere,  exactiffi  //  me  in  lucem  edila.  // 
Fol.  52^:  C  Pborce  in  aedibiis  Thomq  Anflielmi  Badenfis  //  Anno  domini. 
Millefimo  quiiigentolimo  //  decimo.  Menfe  dccembri  //.  Sequttur  insi'jne 
iijpoy rapid.    Fol.  52^  vacut. 

SaiKjalli,  D.  Coen.  —  De  tf/po(/rapho  cide  adnot.  ad  nr.  211. 

224*. 
Antverpiae,  Mich.  Hillen  de  Hoochstraten,  anno  1510. 
Partes  I.  II.  cum  Hermanni  Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis 
commentariis.  Fo.  LXXHI  +  4  foll.  s.  num.  =  77  foll.  c.  sign. 
Bi-rPiij,  et  58  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aiij — Liij  et  4  foll.  c.  sign. 
Mj— Mij  =  62  foll.,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1  (titulus)  dcest.  Fol.  5":  C  Dt;  prima  declinatione  //  REctis 
as.  es.  a.  dat  dcclinatio  prima  //  Fo.  LXXIH^:  Apologia  liermäni  torretini 
obtrectalorib^  refpödetis  //.  Fol.  77^:  C  Pctri  nehenn'j  drofhagii  (.sie)  ii 
Epigräma  in  elegä  //  tiffimü  opus  grämaticü  Hermanni  Torreniini  //  viri 
doclissimi.  Sequidiir  5  disticha;  deinde:  Et  hie  eil  Unis.  Deo  laus  i  gloria 
trinus  (sie),  ll  C  ImprefFum  Antwerpie  4.)  Miehaele  hillen  de  //  Hooch- 
straten <ppe  cemeteriü  bte  (sie)  Marie  virginis  //  Circa  tria  eandelabra 
Aimo  M.CCCCC.X.  menfis  //  Augufii.  //  Fol.  77^  icon  xylogr.  Adam  am  et 
Evnm  repraesentans;  in  nicdio  clypeus  est,  in  cuius  superiore  parte  aquila, 
in  inferiore  tres  turres  conspiciuntur. 

H.  Fol.  1^:  Secunda  comen  //  tariorü  keponis  //  (ruhro  colore)  ThelTa- 
lienfis  in  fecundä  doctrinalis  Alexandri  p ;  //  tem  editio  Poft  Cömentarios 
fequütur  carmina  l  epigranunata  eiufdem  Kemponis  //.  Sequitur  icori  xyloyr. 
4  elypeos  repraesentans;  in  media  icone:  ms.  Fol.  V>:  Prefatio  //.  Fol.  2"^: 
De    regimine    NoTatiui  //  HIc    iubct   ordo    libri    vocü   regimen    referari  //, 


Doctrinalis  libri  typis  doscripti  CCLXXI 

Fol.  58^:  Fiiiis  //  C  Secunda  cditio  cömentariorum  fccuiidc  partis  magiftii 
Keniponis  fineni  accipit.  //  Scquuniur  4  füll.  Keivponis  carndna  ci  c2)ifjrant- 
mata  contincntia.  Fol.  62^:  C  Impreiruin  Antwcrpie  Impciifis  michaelis 
hoocliftrate  //  Laus  deo  oninipoteiiti  //. 

Aherdonac,  B.  Un.  Descriptioneui  niecuni  coninmnicavü  vir  rcv. 
Ärchibaldiis  lt.  S.  Kennedy,  j^'^'ofessor  univ.  Äherdonensis. 

225. 
Sine   loco,    typogr.   nomine   et   anno  (Noriml)crgae,   Wolf- 
gangus Huber,  c.  a.  1510),     Doctrinalis  textus  cum  annotationi- 
bus  et  exemplis   in   margine  positis.     Partes  I.   et  11.     48  foll. 
s.  num.,  c.  sign.  Aij — Fiiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  i*:  Alexander  doctriiiale  dictus  cü  //  fuis  aiiiiotatiouib^  et 
exem  < // plis  in  margine  pofitis.  //  Sequüur  icon  xyloyr.:  mayider  dextra 
manu  lihnon,  sinistra  vir y am  tenens,  ante  eum  6  discipiili.  Fol.  1^:  icon 
xyloyr.:  Chridus  in  cruce  iie^idens,  sanctis  circumdatiis;  in  superiorc 
maryine  inscrijdio  leyitnr:  lefus  Celefte  Rofarium.  //  Fol.  2^'.  Prohemiü 
Alexandri.  //  (S)Cribere  clericulis  pa;//ro  doctrinale  nouellis  li.  Fol.  31^: 
Explicit  prima  pars  Alexandri.//    Fol.  48^:  Finit  fecunda  pars  Alexandri.// 

Vmdohonae,  B.  Caes.  —  De  loco  et  typoyraplio  cf.  no.  233. 

225*. 
Cadomi,  Michael  Angier  (librarius),  sine  anno  (c.  a.  1510). 

Doctrinale  cum  glosa  notabili.    Fol.  sign,  a — D,  typi  Goth.,  in  4". 

Fol.  i«:  Glofa  notabilis  fu  //  per  Alexandri  Doctrinale  in  quattuor  // 
partes  divifa,  cum  interlinearibus  tex  //  tus  expofitionibus,  atque  quibufdani 
que  //  ftionibus  fimulque  argumentis  cum  re  //  plicis,  iuvenibus  in  gramma- 
tica  docen  //  dis  apprime  neceffaria.  //  Sequitur  yrande  insiyne  typoyraphi 
cum  siihscriptione'.  11)  fönt  ä  vendre  au  Mont  Saint  Michel  a  Caen,  en  la 
maifon  Michel  Angier  pres  les  Cordeliers.  Fol.  1^'.  P.  E.  Mol  ihnen  fis  (^6tt;^ 
ordinis  fancti  Benedicti  ad  iuvcnes  epigramma.  Sequuntur  5  didiclia. 
Fol.  uU.^  eadem  icon,  quae  fol.  1^  suhiecta  est. 

Cenomanis  (au  Mann),  B.  Ur.  Descriptionem  liheralissime  »lecum 
communicavit  Leopoldus  Delisle.  —  De  lihrario  ex  eiusdem  viri  doctisstnii 
libello,  qui  inscribitur:  Fasai  sur  Vimprinierie  et  la  librairie  ä  Caen, 
de  1480  ä  1550  (Extraits  du  Bulletin  de  la  Societe  des  Antiquaires  de 
Norniandie,  Tome  XV.)  Caen  1891,  haec  conimemorare  liceat.  Michael 
Anyier,  natus  in  Andecavis,  j^ostquam  ab  a.  1500  Cadomi  in  Roberti 
Mace  taberna  libraria  mercaturam  cognovit,  a.  c.  1508  in  eadem  urbe  ac 
simul  Roiomayi  librariam  aperuit  et  Laurentio  Hostinyue  typoyraplio  ar- 
cessito  duobusque  e  familia  Roberti  Mace  sociis  assumptis  usque  ad  a.  1548 
maynam  et  copiosant  fecit  mercaturam. 

226. 
Antverpiae,    Michael    Hillenius    de    Hochstraten,    a.    1511, 

d.  IV.  m.   lan.     Pars  II.   cum   commentariis  Kemponis  Thessa- 

liensis,     62  foll.  s,  num.,  c.  sign.  Aiij — Mi  (?),  typi  Goth.,  in  4^ 


CCLXXII  feibliographia 

Fol.  i«:  Secunda  cömen  //  tariorü  keponis  (ruhro  colore)  li  Tlieira- 
lieiifis  in  fecundam  doctrinalis  Alexädri  //  partem  editio  Poft  Commentarios 
fequuntur  //  carmina  2  epigrammata  eiufdem  Kemponis  //.  Sequitur  icon 
xyloyr.:  qiiatuor  clypei  sanctos  quosdam  repr-aese'ntantes.  Fol.P:  Prefatio  //. 
Fol.  58^:  C  Finis  //  C  Secunda  editio  cömentariorü  fecunde  partis  //  ma- 
giftri  Kemponis  finem  accipiüt  //.  Fol.  62^:  C  ImprelTum  Antwerpie  per 
me  Michaelem  hillenium  //  [de]  hoclistraten  Anno  diii  Millefimo  quingen- 
tefimo  vnde  //  [cimo]  quarta  menfis  lanuarij.  Deo  gracias.  //  Sequitur  icon 
xyloyr.,  quae  quidem  in  exemplari,  quo  uti  nohis  licuit,  dilacerata  est. 

3foyu9itiae,  B.  Ur.  —  Subscrt2)tio  in  locis,  quos  uncis  inclusimtis,  a 
nohis  suppleta  est. 

226*. 

Basileae,  Adam  Petri  de  Langendorf,  a.  1511,  d.  VI.  Kai. 

Apr.    Partes  I. — III.  cum  Hermanni  Torrentini,  Kemponis  Thes- 

saliensis,  Andreae  Guterii  Cerasiani  commentariis.     Pars  L  :  40 

foll.  s.  num.  +  Fol.  I-CXV  +  3  foll.  s.  num.  =  158  folL,   c.  sign. 

AAij— CCiij  +  a— bv  +  Aa— Biiij  +  a— pg.     Pars  IL  III.  :  4  foll. 

s.  num.  +  Fol.  I-LXXXIIII  ==  88  foll.,  c.  sign.  A— K5,  typi  Goth. 

(in  quibusdam  locis  typi  Rom.),  in  8^ 

Fol.  i«:  Doctrinale  totius  grä-  //  matices  artis  cöpendiofe  in  vnuni 
digeftum  :  iuxta  //  ipfius  fpecierü  pofitiue  /  dyafinthetice  /  profodieq)  //  cal- 
culationem  :  ab  eruditiffimis  huius  fcientie  pro-  //  felTorib®  /  diligenter  gnareq) 
elaboratum.  //  Sequitur  index  sinyularum  partium,  quae  toto  lihro  con- 
tinentur.  Deinde:  I.  5.  II.  //  BASI  (sequitur  insiyne  typoyraphi)  LEA.  // 
C  Tabula  Omnium  //  predictorum  Alphabetica.  // 

I.  Fol.  37^:  C  Hermanni  Tor-  //  retini  /  inter  grämaticos  noffcrQ  te- 
peftatis  viri  do-  //  ctiffimi  Commentaria  /  in  primä  partem  doctrina  j^  lis 
Alexandri  :  cum  vocabulorü  interpretatione  :  //  quibufdam  mendofis  /  fuper- 
uacaneis  et  obfcuris  //  verfibus  /  vel  reiectis  /  vel  in  veriores  et  pla-  //  niores 
mutatis.  Demum  diligeter  ab  aü  //  ctore  recognita.  Additis  T  margine  ter  // 
minationibus  /  cunctifq)  vocabulis  :  //  cum  dictionü  indice  :  atq)  cü  quadä  // 
noua  illucubratione  interliniali  //  ipfius  textus  /  fcholafticis  //  accomodata.  // 
Fol.  157^:  Finiunt  Commentaria  Hermanni  Torrentini  grammatici  //  in 
primam  partem  //  Alexan-  //  dri.  //    Fol.  158^  index.    Fol.  158^  vacat. 

IL  III.  Fol.  1^:  C  Cömentaria  cla-  //  riffima  in  Secunda  parte  doc- 
trinalis Aloxan  //  dri  /  ab  eruditiffimo  viro  kepone  ThefTa-  //  lienfi  hollädie  : 
^p  anhelantibus  Syn  //  taxim  potiffimä  grämatice  fpecie  //  füditus  intelligere  : 
exa-  //  ctiffime  in  lucem  //  edita  //  C  Cui  tertie  partis  extracta  //  connec- 
tuntur  infignis  viri  //  Andree  guterij  //  Cerafiani  //.  Fol.  LXXXIIII«:  C  To- 
tius doctrinalis  grämaticae  fcietiae  //  finit  cöpendiofa  exaratio  :  Induftria  //  & 
impenfa  prouidi  viri  Ade  Pe  //  tri  de  Langedorf  :  calcogra  //  phiae  gnari  : 
nuper  ex  ,p-  //  pria  officina  vrbis  //  Bafileae  Anno  //  dni  1511.  6.  //  kal'. 
apri  //  lis.  //     Sequitur  index.    Fol.  LXXXIIII^  vavat. 

Cassellis,  B.  Gideonis  Voyt. 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLXXIII 

227. 

Daventriae,    lac.   de  Breda,   anno    1511,  d.  VIT.  Kai.  Dec. 

Pars  IL   cum   expositione.     34  foll.  s.   num.,  c.  sign.  Aij — Fij, 
typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  i«:  Secüda  pars  doctiina  //  lis  Alexädri  familiari  ac  cöpendiaria // 
expofitöe  enarrata  aiictorüq3  //  exemplis  ac  fequüda  //  ria  caftigatöe  //  ex- 
culta  II '['  II  Seqaüur  icon  xyloyr.  episcojnini  cum  sacerdote  repraesentaus ; 
in  lemnisco  hijüiir:  loänes  Bergis  //,  Fol.  34^:  C  Impreiru)  Dauentrie 
per  me.  lacobü  //  de  Breda.  Anno  dni.  M.d.Xj,  Vij.  kaledas  Decebris  //. 
Fol.  34^  vacat. 

Oxoniae,  B.  Bodl. 

227*. 
•     Daventriae,  Rieh.  Pafraet,  a.  1511,  m.  Nov.     Pars  IL  cum 
Kemponis  Thessaliensis  commentariis.     69  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
Aj— Mv,  typi  Goth.,  in  4\ 

Fol.  1^:  Secunda  commetariorü  //  Kemponis  ThefTalienfis  in  fecun- 
dam  doc  //  trinalis  Alexandri  partem  iam  revi  //  fa  atq)  emendata  editio 
Poft.  //  commentarios  fequuntur  //  carmina  et  epigräma  //  ta  eiufdem  Kern  // 
ponis.  //  Fol.  1^:  GRammatioa  est  recte  loquedi.  recte  scribedi  scientia 
origo  et  fons  oTm  //  etc.  Fol.  2^:  (  )Ic  iiibet  ordo  libri  regimen  vocum  // 
referari  etc.  Fol.  69^:  ImprelTum  Dauentrie  in  litterato  //  ria  ofRcina  Richardi 
pafraet  Anno  do  //  mini  M.D.xi.  in  profefto  Catharine  vir  //  ginis  menfis  No- 
vembris  //. 

Monastern,  B.  Paul. 

228. 

Tubingae,  Thomas  Anselmus  Badensis,  a.  1511,  m.  Dec. 
Partes  I.  IL  cum  Hermanni  Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis 
commentariis.  8  foll.  s.  num.  +  Fo.  I— XC  +  1  fol.  s.  num.  =  99 
foll.  et  51  foll.  s.  num.,  typi  Rom.,  in  4^ 

I.  Fol.  i«:  Hermanni  Torrentini  inter  gram  //  maticos  noftrae  tepe- 
ftatis  uiri  doctiffimi  cömetaria  //  in  primä  partem  doctrinalis  Alexandri, 
cü  uoca  //  bulorü  interpretatione,  quibufdam  mendofis  //  fuperuacaneis  & 
obfcuris  uerfibus  uel  reie  //  ctis,  uel  in  ueriores  &  planiores  mu  //  tatis  etc. 
(Titulus  ruhro  colore  impressus  est.)  Fol.  99^:  Finiunt  commentaria  Her- 
manni //  Torrentini  grammatici  //  a  nobis  diligenter  //  reuifa  //.  Fol.  99^  titulum 
exhihet  himc: 

IL  Commentaria  clariffima  in  fecundam// partem  doctrinalis  Alexandri 
ab  eruditiffimo  uiro  i  Kempone  ThefTalienfi  Hollandiae,  magiffcro  bo  //  narum 
artium  etc.  in  lucem  edita  //.  Fol.  51^:  Tubingae  in  aedibus  Thomae 
Anshelmi  Badenfis  //  Anno  M.D.Xl.  Menfe  decembri.  //  Sub  illuftri  principe 
Vdalri  //  co  Vuirtenbergenfi.  //  Sequitur  insigne  typographi.    Fol.  51^  vacat. 

Maihmgae,  B.  Princ;  Oxoniae,  B.  Bodl.  —  De  Thoma  Änselmo 
Badensi  typograpJio  cf.  Carolus  Stetff,  der  erste  Buchdruck  in  Tübingen 
(Tübingen  1881)  p.  94  sq.,  et  adnot.  nostra  ad  nr.  211. 

Monmnenta  Germaniae  Paedagogica  XXI  XVm 


CCLXXIV  Bibliographia 


229. 
Augustae  Vindelicorum,  lo.  Schoensperger,  a.  1511.    Alexan- 
dri  doctrinale  cum  aliis  huc  pertinentibus.     4^ 

Cf.  Panzer  VI.  p.  139  iw.  55.  —  loamies  Schoensperyer  a.  1481 — 1524 
Augustae  Vindelic.  artem  typographicani  exercuit.  Ctiius  libris  cix  un- 
quam  elegantioi^es  prelum  reliquerunt.     Cf.  Dictionnaire  de  yeoyr.  p.  130. 

230. 
Venetiis,  Petrus    de   Quarengiis,    a.    1512,    d.  XX.  m.   Oct. 
Doctrinale  cum  commento  [Ludovici  de  Guaschis].     84  foll.  c. 
num.  et  sign.  A^ — La,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Doctrinale  cum  //  commento.  //  Sequüur  icon  xyloyr.  Ga- 
hrieleni  atujeluni  repraesentans.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  2^:  Prohemium  // 
C  Opus  Alexandri  Grammat>ici  pro  eruditione  puerorum  incipit.  //  C  Iftc 
liber  diuiditur  in  tres  libros  partiales.  In  quoru)  primo  Alexander  tra-  // 
etat  de  ethymologia  etc.;  l.  8.:  (S)Cribere  clericulis  //  paro  doctrinale  no // 
uellis  etc.  Fol.  84^:  C  ImprelTum  Venetijs  per  magiftrum  Petrum  de 
quarengijs.  An-  //  no  domini.  1512.  die.  20.  Octobris.  //  Regiftrum.  //ABC 
D  E  F  G  H  I  K  L  Oes  funt  quaterni  :  pter  L  duernus.  //     Fol.  84^  vacat. 

Romae,  B.  Nat.;  Bononiae,  B.  Un.  —  Petrus  de  Quarenyiis  de  Pa- 
lazayo  territorii  Beryontensis  a.  c.  1487  Venetiis  typoyraphus  consederat. 
Cf.  Hain-Buryer  p.  254. 

231. 

Tubingae,  Thomas  Anseimus  Badensis,  a.  1512,  m.  Dec. 
Partes  I.  IL  cum  Hermanni  Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis 
commentariis.  8  foll.  s.  num.  +  Po.  I— XC  +  1  fol.  s.  num.  -=  99 
foll.  et  51  foll.  s.  num.,  typi  Rom.,  in  4". 

I.  Fol.  i«:  Hermanni  Torrentini  inter  gram  //  maticos  noftrae  tepe- 
ftatis  uiri  doctiffimi  cömetaria  //  in  primä  partem  doctrinalis  Alexandri  /  cü 
uoca  //  bulorü  interpretatione  /  etc.  (14  lineae  tituli  ruhro  colore  impressae 
sunt.)  Fol.  99^:  Finiunt  commentaria  Hermanni  //  Torrentini  grammatici  // 
a  nobis  diligenter  //  reuif«  (sie)  ii.  In  fol.  99^  titulus  est  hie: 

II.  Commentaria  clariffima  in  fecundam  //  partem  doctrinalis  Alexan- 
dri ab  erudiiiffimo  uiro  //  Kempone  Theiralienfi  Hollandiae  /  magiftro  bo  // 
narum  artium  etc.  in  lucem  edita.  //  Fol.  51^:  Tubingae  in  aedibus  Thomac 
Anshelmi  Badenfis  //  Anno  M.D.xn.  menfe  decembri  //  fub  illuftri  principe 
Vdalri  //  co  Vuirtenbergenli  //    Sequitur  insiytte  typoyraphi.    Fol.  5P  vacat. 

Danustadii,  B.  M.  Duc.  (Hofh.);  Vindohonae,  B.  Caes.;  Frihuryi 
Brisy.,  B.  Un.;  Tubinyae,  B.  Un.  —  De  illustri  typoyraplco  vide  supra 
nr.  228. 

232. 

Antwerpiae,  Willi.  Vorsterman,  a.  1512.  Pars  1.  cum  Her- 
manni Torrentini  commentariis.  90  foll.  c.  num.  Pag.  ij — Pag. 
LXXXl    et  sign,   aiij— Piij,   typi   Goth.,   in  4». 


Üoctrinalis  libri  typis  descripti  CCLXXV 

Fol.  i«:  Titulus  huius  //  Operis  Hennanni  Torrentini  in  Alexandra 
vti-  //  liffima  commentaria  :  ad  vnguem  tercio  ca-  //  ftigata  atqj  amplificata 
per  ipm  Erat  //  enim  a  librarijs  plurimum  //  deprauata  /.  //  C  Ad  Lectorem  // 
sequuntur  4  disticha;  detnde:  C  In  aedibus  Wilhelmi  vorfterman  Im- 
pref-  //  fus  fum  ego.  //  (Titulus  partim  ruhro  colore  exaratus  est.)  Fol.  1^: 
Prohemium  //.  Fol.  90":  C  ImprelTum  Antwerpie  Per  //  me  Wilhelmü 
vorfter // man  Anno  dili.  M // CCCCC.Xij. //  Fol.  90^:  C  Bartholomei  Coloniefis 
viri  litteratiffimi  //  in  hoc  opus  hexafticon.  '§.  //  deinde:  C  Hermanni  Tor- 
rentini ad  inviduni  //  (4  disticha). 

Moguntiae,  B.   Ur.  —  De  typograpJio  vide  adnot.  ad  nr.  103. 

233. 
Norimbergae,  Wolfgangus  Huber,   a.  1512.     Partium  I.  IL 

textus  cum  annotationibus  et  exemplis.    43  foll.  s.  num.,  c.  sign. 

Aij— Piiij,  typi  Goth.,  in  4«. 

Fol.  i«:  Alexander  doctrinale  dictus  cum  //  fuis  annotatiöibus  et 
exem  s  //  plis  in  margine  pofitis.  //  Seqtiitur  icon  xylogr. :  magisfer  virgam 
mann  tenens,  ante  eiim  9  discipuli.  Fol.  P  icon  xylogr.:  Christus  in 
cruce  jwndens  viris  sanctis  circumdatus;  siipra  inscrijjtio  est:  C  lefus. 
Celefte  Rofariü.  Fol.  5«:  Prohemium  Alexandri  //.  Fol.  30^:  C  Finis 
prime  partis  Alexandri.  //  Fol.  43^:  C  Finis  fecunde  partis  Alexandri.  // 
|[  ImprefTum  Nurnberge  p  wolffgangü  Huber.  //  Anno  domini  Millefimo- 
quingetefimoduodecimo  (sie)  II. 

Oxoniae,  B.  Bodl.  —  Wolfgangus  Huber  filius  videtur  fuisse  Ämhrosii 
Huher,  qui  inde  ah  a.  1498  Norimbergae  artem  typographicam  exercuit. 

233*. 
Coloniae,   Mart.   de  Werdena,   a.   1512 — 13.     Partes  I.  II. 

cum  Hermanni  Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis  commen- 

tariis.     85  foll.  c.   num.,  +  7  foll.  s.  num.  =  92  foll.  et  60  foll. 

s.  num.,  in  4«. 

Cf.  Cat.  der  Bibl.  des  ehemal.  Carthänser-Klosters  Biixheim.  Auction 
in  München  am  20.  Sept.  1883  (XXX.  Carl  Förster' sehe  Kunstauction, 
IL  Abth.)  no.  2363. 

234. 

Daventriae,  Theodoricus   de  Borne,   a.  1513.     Partes  I.  IL 

cum  Hermann!  Torrentini  et  Kemponis   Thessaliensis  commen- 

tariis.     88  foll.  c.  num.  Pag.  II — Pag.  LXXXI  et  sign.  Aij — Piiij 

et  67  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Miij,  typi  Goth.,  in  4^ 

I.  Fol.  1":  Titulis  hui^  opis  ^.  //  Hermanni  Torrentini  in  //  Alexan- 
drum vtiliflima  commentaria  //  ad  vnguem  iä  tertio  caftigata  atq)  //  per 
ipfum  amplificata  Erant  //  enim  a  librarijs  pluri  //  mum  depra  //  uata  //  etc.; 
sequuntur  12  lineae  tituli,  qui  rubro  colore  impressus  est.  Fol.  1^:  Pro- 
hemium //.  Fol.  88^^,  col.  4.:  C  Finis  //  C  Ex  officina  li  //  teraria  Tduftrii  // 
viri  ^pbatiq)  opi  //  ficis  Theodori ;  //  ci  de  Borne  An.  //  Saluator*.  M.//D.^Xiij. 
Nono.  //  Kaien.  Apri.  // 

xvni* 


CCLXXVI  Bibliographia 


IL  Fol.  i«:  Secunda  commentariorum  //  Kemponis  Thefralienfis  in 
fecundam  //  doctrinalis  Alexandri  partem  iä  re  //  uifa  atq)  itei^  emedata 
editio  //  Poft  cömentarios  fequü  //  tur  carniTa  et  epigrä  //  mala  eiufdem 
Köponis  //.  Seqiiihir  tcofi  xylogr.:  angelus  pnnios  honiines  e  2mradiso 
expellens.  Fol.  1^:  Prohemium.  //  Fol.  57^:  C  Finis  //  C  Secunda  editio 
cömentariorum  fecunde  ptis  //  magiftri  kemponis  finem  accipit  //.  Sequim- 
tiir  carmina  quaedam  Kemponis.  Fol.  67^:  C  Excufum  in  officina  literaria 
induftrij  //  viri  ,pbatiq)  opificis  Theodorici  de  //  Borne  ciuis  Dauetriefis 
Nono  //  Kaien.  lunij  Anno   a  natiui  //  täte  Ghrifti   optimi  max.  //  M.D.^'Xiij  //. 

Oxoniae,  B.  Bodl.  —  Theodoricus  de  Borne  tertius  typographiis  Da- 
ventriensis  fiiit;  praecesserunt  eum  Richardiis  Paffraet  et  lacohus  de 
Breda,  de  quihus  vide  adnot.  ad  nr.  25  et  58. 

235. 
Venetiis,  Melchior  Scissa,  a.  1513,  d.  VIII.  m.  Iiin.  Doctrinale 
cum  commento  [Ludovici  de  Guaschis].    84  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
Aa— La,  typi  Goth.,  in  4«. 

Fol.  1^:  Doctrinale  cum  //  commento.  //  Sequitur  icon  xylogr.:  ma- 
gister  cum  8  discipulis ;  deinde  insigne  typographi.  Fol.  1^  vacat.  Fol.2<^: 
Prohemium  //  C  Opus  Alexandri  grämatici  pro  eruditioe  puerorü  fuf- 
cipit.  (sie)  II  C  Ifte  liber  diuiditur  in  tres  libros  partiales.  In  quoi^  primo 
Alexander  tractat  //  etc.  Fol.  84<^,  l.  3.  inf.:  C  Iniproflum  Venetijs  per 
Melchiorem  Scffa.  (sie)  Anno  dfli.  1513.  die.  8.  luni.j.  //  Regiftrum.  //  a  b  c 
d  e  f  g  h  i  k  1  Omnes  quaterni  :  preter  1  ducrnus  (sie).  Sequitur  insigne 
typographi.    Fol.  84^  vacat. 

Bononiae,  B.  Ur. 

236. 

(Londinii),  Rieh.  Pynson,  a.  1513.  Textus  Alexandri  cum 
Sententiis  et  constructionibus.     Typi  Goth.    in  4^. 

In  fine:  C  Libro  doctrinali  Alexandri  Richardus  Pynson  vigilanter 
correcto  finem  felicem  imprimere  iubet.  Anno  dni  M.CCCCC.Xüj. 

Cf.  Ames  Herbert,  Typographical  Antiquities  etc.  (London  1785) 
p.  259.  —  De  typographo  vide  adnot.  ad  nr.  189. 

237. 
Tubingae,   Thomas   Anseimus   Badensis,   a.   1514,   m.   lul. 
Partes  1.  IL  cum  Hermanni  Torrentini  et  Kemponis  Thessaliensis 
commentariis.   8  foll.  s.  num.  +  Fo.  I— XC  +  1  fol.  s.  num.  =  99  foll., 
et  51  foll.  s.  num.,  typi  Rom.,  in  4^ 

I.  Fol.  1^:  Hermanni  Torrentini  inter  gram  //  maticos  noftrae  tepe- 
ftatis  viri  doctiffimi  cömetaria  //  in  primä  parte  doctrinalis  Alexädri,  cü 
uooabu  //  lorü  interpretatione,  etc.  (Titulns  ruhro  colore  impressus  est.) 
Fol.  99<^'.  Finiunt  commentaria  Hermanni // Torrentini  grammatici  //  a  nobis 
diligenter  //  reuif«  (sie)  //.    In  fol.  99^  titnlns  est  hie: 

II.  Commentaria  clariffima  in  fecüdam  //  partem  doctrinalis  Alexandri 
ab  eruditiffinio  uiro  //  Kcmpone  Thedalienü  Holiandiae,  magiftro  bo  //  narum 


I 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLXXVII 

artium  etc.  in  lucem  edita.  Fol.  51<^:  Tiibingae  in  aedibus  Thomae  Ans- 
helmi  Badenfis  //  Anno,  M.D,  Xiiij,  menfe  lulio  //  fub  illuftri  principe  Vdal- 
ri  //  CO  Vuirtembei-genfi.  //     SequiUir  insigne  ty2)ograj)}n.    Fol.  5P  vacat. 

Friburgt   Brisg.,    B.    Un.;    Tuhingae,    B.    Un.;   Bnsüeae,    B.    Un.; 
Turici  liehet.,  B.   Ur.;  Chremissae  Monasterii  Ätistr.,  B.  Coe7i. 

238. 
Norimbergae,  Hieron.  Hoeltzel,  a.  1514.    Partes  I. — III.  cum 
Hermanni  Torrentini,  Kemponis  Thessaliensis,  Andreae  Gutterii 
Cerasiani  commentariis.    91  et  53  foll.,  typi  Goth.  (in  quibusdam 
locis  typi  Rom.),  in  4^ 

I.  Fol.  1^'.  Doctrinale  totius  grä  //  matices  artis  cöpendiofe  in  unü 
digeftü  //  iuxta  ipius  fpecie^  pofitive  :  dyafynthetice  :  .pfodieq)  calculatione  : 
ab  //  eruditiffimis  huius  fcietie  ^pfelToribus  diligeter  gnareq)  elaboratü  //. 
Seqiiüur  index  singularum  partium,  quae  hoc  lihro  continentur;  deinde 
icon  xylogr.  et  subscriptio :  Venundant  Nuremberge  p  Hiero  //  nymü  Holtzel 
in  platea  iudeorum  //.  Fol.  91^:  Finiunt  Commentaria  Hermanni  Torren- 
tini //  grämatici  in  Primam  partem  Alexandri  //. 

IL  ni.  Fol.  1^  vacat.  Fol.  1^ :  Commetaria  clariffima  in  Secun  //  dam 
partem  Doctrinalis  Alexandri  ab  eruditiffimo  //  viro  Kempone  ThelTalienfi  etc. 
in  lucem  edita.  Cui  Tercie  partis  extracta  con  //  nectunt  infignis  viri  Andree 
Guterij  Cerafiani  //.  Fol.  42^,  l.  13.:  Expliciunt  cömentaria  in  Secundam 
partem  //  Fratris  Alexandri  perlucida  :  magi  //  fbraliter  pridie  a  perdocto  // 
magifbro  Kempo // ne  commen // tata  //.  Fol.  42^:  Profodia  ex  tercia  Alexä// 
dri  doctrinalis  parte  compendiofe  notata  etc.  Fol.  55«,  /.  7.  inf.:  Finiunt 
extracta  Gutterij  Tertie  partis  Alexandri  //  Totius  doctrinalis  grämatice 
fcientie  finit  cöpendio  //  fa  exaratio.  Induftria  2  impenfa  ,pvidi  viri  Hiero  // 
nymi  Höltzel  :  calcographie  gnari  :  nup  ex  ^p  //  pria  officina  urbis  Nurem- 
berge in  Vigi  //  lia  Symonis  z  Jude  apoftolorü  //  Anno  domini  1514  //. 
Fol.  53^  vacat. 

Maihingae,  B.  Princ. 

239. 

Coloniae,  Martinus  de  Werdena,  a.  1514.  Pars  IL  cum 
Kemponis  Thessaliensis  commentariis.  60  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
Aij — Kiiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1«:  SEcunda  cömentariorü  Kem  //  ponis  thelTalienfis  in  fecundä // 
doctrinalis  Alexandri  partem  edi  //  tio.  Poft  cömentarios  fequuntur  car- 
mina  et  epi  =  //  grammata  eiufdem  Kemponis.  //  Sequitur  icon  xylogr.  ma- 
gistrum  cum  4  discipulis  repraesentans.  Fol.  60^:  ImprelTum  Colonie  per 
Martinum  de  wer  //  dena  :  inclyte  ciuitatis  Colonienf  ciuem  in  vi-  //  co  vulgo 
dye  Burgerftraeß  ad  domü  confula-  //  rem  cömorantem.  Anno.  M.CCCCC.Xüij. 
Ipfo  //  die  beati  Urbani  pape.  //.  Fol.  60^  icon  xylogr.  insignia  urbis  Co- 
loniae repraesentans. 

lenae,  B.   Un. 


CCLXXVIII  Bibliogiaphia 


240. 
Augustae  Vindelicorum,  sine  typogr.  nomine,  (lo.  Schoens- 

perger)  a.  1514.    Partium  I.  IL  textus  cum  continuationibus  etc. 

94  foll.  s.  num.,  c.  sign.,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  i«:  Textus  ambarum // partium  Alex.andri  cü  con // tinuationibus. 
Exemplorum  quoq)  //  fignis  in  margine  aiinotatis.  //  Donatus  Minor  cum 
verbis  //  Subfbantiuis  :  anormalis  2  defectiuis  //  Puerilia  fuper  donatum.  // 
Dominus  que  pars.  //  Et  regulc  congruitatis  cum  //  Conftructionibus.  // 
Catlio  in  latein  //  durch  Sebaftianum  //  Brand  goteütscht  //.  hi  fme\  Ex- 
prefTa  et  nouiter  //  elaborata  Augusta  (sie)  urbis  Vin  //  delico.  Anno  vir- 
ginei  par  //  tus  M.CCCCC // Xiüj  //.  Seqmtiir  icon  xylogr.:  Jesus  infans  in- 
strumenta passionis  gerens. 

Oeniponte,  B.  Un.  —  De  typogr apho  cf.  adnot.  ad  nr.  229. 

241. 
Parisiis,  lean  Herouf,   sine  anno  (c.   a.  1514).     Doctrinale 

cum    glosa    Focaudi    Monieri    et    additionibus    loannis    Bernier. 

122  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Uiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1^:  DOctrinale  alexandri  de  villa  dei  cum  //  glofa  Focaudi  mo- 
nieri et  additioni  =  //  bus  magiftri  lohannis  bernier  recenter  ad  ;  //  iectis  vna 
cü  quotationib^  T  margine  appofi  //  tis  vt  etia)  legentibus  primis  intuitibus 
cö-  //  tenba  pateät.  ImprelTum  Parißi  per  lohäne  //  herouf.  //  Sequitnr  in- 
signe  tyx)ographi ;  demde:  Focaudi  monieri  in  magiftri  Alexandri  //  de  villa 
dei  laudes  Carmen  elegiacum.  //  (Carmen  seqiiiiur  in  pagina  aversa.)  In 
fine:  Doctrinale  Alexandri  vna  cum  glofa  f o  =  //  caudi  monieri  atq)  nönuUis 
pluribus  in  lo  =  //  eis  fuperadditionibus  per  magiftrum  lohä ;  //  nem  bernier 
appofitis  ImprelTum  parifius  //  per  lohänem  herouf  cömorantem  in  vico  /i 
nouo  noftre  düe  ad  interfigniü  facti  Nicolay.  // 

IVecis,  B.    Ur.    Not.  a  Buissono  p.  668. 

242. 

« 

Basileae,  Adam  Petri  de  Langendorf,  a.  1515,  d.  III.  Kai. 
Febr.  Partes  I. — III.  cum  Hermanni  Torrentini,  Kemponis  Thes- 
saliensis,  Andreae  Guterii  Cerasiani  commentariis.  Pars  I.  :  50 
foll.  s.  num.  +  Fol.  I-CXV  +  3  foll.  s.  num.  =  168  foll.,  c.  sign. 
Aa2 — Ecg  +  aaj — bbg  +  a — pg.  Pars  IL  III.  :  4  foll.  s.  num.  +  Fol. 
I-LXXXIIII  =  88  foll.,  c.  sign.  A— Mg,  typi  Goth.  (in  quibusdam 
locis  typi  Rom.),  in  8^. 

Fol.  i«:  Doctrinale  totius  gram  //  matices  artis  compediofe  in  vnum 
digeftum  :  iuxta  //  ipfms  fpecierum  politiue  /  dyafmthetice  /  profodieq)  //  cal- 
culatione  :  ab  eruditiffimis  huius  fcientie  .pfelTo  //  ribus  /  diligenter  gnareq) 
elaboratum.  //  Seqiiitur  index  singidariim  jjartium,  qttae  toto  lihro  con- 
tinentur.  Deinde:  1515  //  BASI  (seqnitiir  insigne  ty2)ographi)  LEA  // 
C  Tabula  omnium  //  prQdictorum  Alphabetica  //. 

I.  Fol.  37^:  C  Hermanni  Torren  //  tini  /  inter  grammaticos  noftr^ 
tempeftatis  viri  do-//ctiffimi  Commentaria  /  in  primam  partem  doctrina-//lis 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLXXIX 

Alexandri  :  etc^  iit  in  no.  226^.  Fol.  167^:  Finiunt  Commentaria  Her- 
man-  //  ni  Torrentini  grammatici  //  in  primam  partem  //  Alexan-  //  dri.  // 
Fol.  168^  index.    Fol.  16 8^  vacat. 

IL  III.  Fol.  1^:  C  Cömentaria  cla  //  riffima  in  Secundä  partem  doc- 
trinalis Aloxä-  //  dri  /  ab  eruditiffimo  viro  kempone  Thef-  //  falienfi  etc.,  ut 
in  no.  226^.  Fol.  LXXXIIII«:  C  Totius  doctrinalis  grammaticse  fcientiae  // 
finit  compendiofa  exaratio,  Induftria  &  //  impenfa  prouidi  viri  Adae  Petri 
de  //  LangendorfiF,  calcographige  //  gnari,  nuper  ex  propria  //  officina  vrbis 
Bafi  //  lese  Anno  dfii  //  1515.  3.  //  kal'.  //  Febru-  //  arij.  //  Sequitur  index. 
Fol.  LXXXIIII^  vavat. 

Basileae,   B.    Un. 

242*. 

Lipsiae,  Melchior  Lotter,    a.    1515.     Partium  I.  IL   textus 

cum  glosa  interlineali. 

Cf.  Cat.  der  Bibl.  des  ehefual.  Carthäusei'-Klosters  Buxheim  etc. 
Auction  in  München  am  20.  Sej^t.  1883  (XXX.  Carl  Förster  sehe  Kiinst- 
auction,  II.  Ahth.)  no.  3361. 

243. 

Coloniae,  Martimis  de  Werdena,  a.  1515.  Pars  I.  cum 
Hermanni  Torrentini  commentariis.  4  foll.  s.  num.  +  Pag. 
Prima— Pag.  LXXXV  +  1  fol.  s.  num.  =  90  foll.,  c.  sign.  A— Piiij, 
typi  Goth.,  in  4». 

Fol.  1^:  HErinanni  Torrentini  inter  //  Grammaticos  noftre  tepe-  //  ftatis 
viri  litteratiffimi  cö  /  //  mentaria  piilcerrima  in  pri  //  mä  partem  doctrinalis 
Alexädri  cum  //  accuratiffima  vocabulorum  interpre-  //  tatione  quibufdam 
medofis  fuperua-  //  caneis  et  obfcuris  verfibus  vel  reiectis  vel  in  veriores 
et  planiores  mutatis  Cö  //  tinentur  liic  permulta  fcitu  digniffima  //  que 
nullis  alijs  habentur  gloITematis.  Sunt  ante  hec  commentaria  //  tertio 
caftigata  :  diligenterq)  ab  ipo  autore  recognita.  etc.  Pag.  LXXXV^:  Im- 
prelTa  //  Colonie  per  Martinum  de  werdena  :  prope  domü  Confu  //  latus  : 
in  vico  Burgenfi  (vel  dye  Burgerftraef)  cömoran-  //  tem.  Anno  domini 
M.cccccxv.  //    Fol.  90  deest  in  exemplari. 

lenae,  B.  Un. 

243*. 

Norimbergae,  Prid.  Peypus,  a.  1515.     Partium  I.  IL  textus 

emendatus.     38  foll.  s.  num.,  typi  Goth.,  in  4^ 

Cf.  Cat.  der  Bibl.  des  ehemal.  Carthäuser-Klosters  Buxheim.  Auction 
in  München  am  20.  Sept.  1883  (XXX.  Carl  Förster' sehe  Kiinstauction, 
IL  Ahth.)  no.  3602. 

244. 

Basileae,  Adam  Petri  de  Langendorff',  a.  1516,  d.  XII.  Kai. 

lun.     Partes  I. — 111.  cum  Hermanni  Torrentini,  Kemponis  Thes- 

saliensis,  Andreae  Gutterii  Cerasiani  commentariis.     Typi  Goth. 

(in  quibusdam  locis  typi  Rom.),  in  8^. 


CCLXXX  Bibliographia 


Fol.  1^:  Doctriiiale  totius  grä-  //  matices  compendiofe  in  vnum  di- 
geftum  :  iuxta  fin-  //  gulas  ipfms  fpecies  :  ab  eruditiffiniis  luiius  fcientie  // 
^pfefToribus  diligenter  elaboratü  denuoq)  reuifum.  //  Sequitiir  index  sin- 
(jidaruni  partium,  quae  toto  lihro  continentur.  Deinde:  M.D.XVI.  //  BASI 
(sequitur  insigne  typoyraphi)  LEA  //  C  Tabula  omiiium  predicto-  //  rum 
alphabetica  //. 

I.  Fol.  37^'.  C  Hermanni  Torreii  //  tini  /  inter  grammaticos  noftre 
tempeftatis  viri  do  =  //  ctiffimi  Commentaria  /  in  primam  partem  doctrina  //  lis 
Alexandri  //  cum  vocabulorü  interpretatione  :  etc.,  ut  in  no.  226*.  Fol.  157^: 
Finiunt  Commentaria  Herman  //  ni  Torrentini  grammatici  //  in  primam  par- 
tem //  Alexan  //  dri.  // 

II.  III.  Fol.  1^:  C  Cömentaria  cla  //  riffima  in  Secundä  partem  doc- 
trinalis  Alexä  //  dri  /  ab  eruditiffimo  viro  Kempone  Thef  //  falienfi  etc.  in 
lu-  //  cem  edita.  //  Cui  tercie  partis  extracta  conne  //  ctuntur  infignis  An- 
dree  Gutterij  Cerafiani.  //  In  fine:  C  Totius  doctrinalis  grammaticae  fci- 
entiae  //  finit  compendiofa  exaratio,  Induftria  &  impenfa  prouidi  viri  Adae 
Petri  de  //  Langendorff  /  chalcographiae  //  gnari,  nuper  ex  propria  //  officina 
vrbis  BaFi  //  leae  Anno  dni  //  M.D.xvi,  12  Cal'  //  lunij.  //    Sequitur  index. 

Vindohonae,  B.  Caes. 

245. 
Argentinae,  Renatus  Beck,  a.  1516.     Partium  1.  IL  textiis. 

37  foll.  s.   num.,   c.   sign,   aij — giüj,  typi  Rom.   (exceptis  titulo, 

inscriptionibus  et  glosis  marginalibus),  in  4^. 

Fol.  1^:  Alexandri  Galli  //  doctrinale  emenda  //  tum  prime  et  fecü  //  de 
partis.  Anno.  M.D.xvi.  //  (Tituliis  figuris  xylogr.  marginatus  est.)  Fol.  P: 
C  Ex  libro  de  ecclefiafticis  fcriptoribus  //  loannis  Trittemi.j  Abbatis  Span- 
heim. //  Fol.  2^:  Prefatio  //  SCribere  clericulis  paro  doctrinale  //  nouellis  //. 
Fol.  37^:  Excufum  Argentinae  per  //  Renatnm  Beck  Anno.  //  M.D.XVJ.  // 

Giessae,  B.   Un. 

246. 

Londinii,  Rieh,  Pynson,   a.  1516.     Textus  Alexandri  cum 

sententiis  et  constructionibus,  in  4^. 

Cf.  Panzer  VII.  p.  242  no.  45.  —  De  typographo  vide  adnot.  ad 
nr.  189. 

247. 

Cracoviae,  impensis  loannis  Haller,   a.  1517,  in  vigilia  pu- 

rificationis  Mariae.  Pars  II.  cum  commentario  loannis  Glogoviensis. 
88  foll.  s.  num.,  c.  sign,  a — piij,  typi  Goth.  et  Rom.,  in  4^ 

Fol.  i«:  Exercitiü  fcd'e  ptis  Alex  //  andri  p  magiftrü  loan  //  ne  Glo- 
gouienfem  in  flo  =  //  rigera  Cracouienfi  vniuerfitate  bre  //  uiter  in  vnü  re- 
collectü,  nupq)  de  //  nuo  reuifum.  et  accurata  di  //  ligentia  fideliter  emen  // 
data,  abiectis  ex  //  priori  exem  //  plari  //  nönullis  //  fupfluis  necef  //  farijs 
vero  additis  ,p  iunioi?,  aptiori  inftitutione  //.  (Tituliis,  2)ctrtim  ruhro  colore 
exaratus,  pguris  xylogr.  marginatus  est;  infra  monogramma  est  lihrariih)' 
Fol.  1^:  Sintaxis  commendatio.  //  Alexandri  gallici  que  plurimi  ordinis  // 
mino!?,  etc.,  ut  in  no.  184  et  223;  l.  5.  inf.:   ImprelTum  eft  aüt  hoc  opus 


i 


Doctrinalis  iibri  typis  descripti  CCLXXXI 

ad  impenfas  optimi  humaniflimiq)  viri  fi  dni  loannis  Haller  ciuis  Cracouieii. 
viro>4  doctoi^  fautoris  excellen  ?  //  tiffimi.  Anno  xpi  lefu  faluatoris  cur- 
rente.  1516.  Nüc  vero  .ppofitum  //  in  noTe  eiufde  faluatoris  :  eiufq)  geni- 
tricis  Marie  virginis  digniffime  //  Feliciter  incipio.  //  Fol.  88^:  Exercitiü 
Secunde  partis  Alexädri  Galli  Cracouie  impen  //  fis  fpectabilis  viri  domini 
lohannis  Haller  impref  //  fum  :  finitüq3  feliciter  in  vigilia  Purificati  =  //  onis 
Marie  virginis  illibate.  //Anno  dni.  1517.  //  Laus  deo  gloriofo. i/  Fol.  88^  vacat. 
Cracoviae,  B.   JJn,  —  De  librario  vide  adnot.  ad  nr.  184  et  223. 

248. 
Basileae,    Adam    Petri   de    Langendorff,    a.    1517,    m.   lun. 

Partes  I. — III.  cum  Hermanni  Torrentini,  Kemponis  Thessaliensis, 

Andreae  Gutterii  Cerasiani  commentariis.    8  foll.  s.  num.  +  Pol. 

CXV  +  3  foll.    s.    nmn.  -  126    folL,    et   4   foll.    s.    num.  +  Pol. 

LXXXIIII  =  88  foll.,  typi  Goth.  (in  praefationibus  et  subscriptioni- 

bus  typi  Rom.),  in  8^. 

I.  Fol.  1^:  Hermanni  Torrenti-  //  ni  /  inter  grammaticos  noftre  tem- 
peftatis  viri  //  doctiffimi  Cömentaria  /  in  primä  partem  doctrinalis  //  Alexan- 
dri :  cum  vocabuloi^  interpretatione  :  quibufdä  mendofis  /  fuperuacaneis  t 
obfcuris  verßbus  /  vel  re  //  iectis  /  vel  in  veriores  2  planiores  mutatis  :  etc. 
Fol  1^:  AD  LECTOREM  //.  Fol.  125^:  Finiunt  Comraentaria  Hermäni  // 
Torrentini  grämatici  in  pri  //  mam  parte  Alexandri.  //  Fol.  126^  index. 
Fol.  126^  vacat. 

II.  III.  Fol.  1^:  Commentaria  cla-  //  riffima  in  Secundani  partem 
doctrinalis  //  Alexädri  /  ab  eruditiffimo  viro  Kempone  ThelTa  //  lienfi  hol- 
landiQ  :  pro  anhelantibus  Syntaxim  //  potiffimam  grammaticQ  fpeciem  fun  // 
ditus  intelligere  :  exactiffime  //  in  lucem  edita.  //  Cui  terci^  partis  extracta 
connectuntur  //  infignis  viri  Andrej  Gutterij  //  Cerafiani.  //  Fol.  88^  (c.  num. 
LXXXiii]7  '■  C  Totius  doctrinalis  grammaticae  fcientiae  //  finit  compen- 
diofa  exaratio,  Induftria  &  //  impenfa  prouidi  uiri  Adae  Petri  de  //  Langen- 
dorff,  chalcographiae  //  gnari,  nuper  ex  propria  //  officina  urbis  Bafi  //  lea3, 
Anno  dni  //  M.D.Xvn.  //  Menfe  lunio.  //  Sequüur  index. 

Bononiae,  B.   Ur. 

249. 
Parmae,  Franc.  Ugoletus  et  Octavianus  Saladus,  a.  1517, 

d.  XX.  m.  Nov.    Doctrinale  cum  commento  [Ludovici  de  Guaschis]. 

72  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — iiiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  Doctrinalia.  D.  Magiftri  Alexandri  de  villa  Dei  nuper  per 
Clarif  ?  //  2  doctif.  Grammaticos  re  s  //  cognita  :  cü  interpreta  s  //  tiöibus  eme- 
datifii ;  //  mis.  vt  cum  alijs  //  exemplaribus  //  collata  (sie)  liq  ^  //  do  con  ;  //  fta- 
bit. //  %  II  (Quae  omnia  ruh^o  colore  impressa  sunt.)  Fol.  1^:  M.  Demetius 
ßabax  :  Difcipulis  fuis.  S.  D.  //  Fol.  72^:  C  ImprelTum  Parm^  per  Fräcifcü 
Ugoletü  :  2  Octauia  s  //  nü  Saladü  affines  :  äno  dni.  M.D.Xvn.  die  XX.  Noue.  // 
Petrus  perinus  chrifti  flamen.  //  Sequuntur  5  disticha  et  insigne  typographi. 

Bononiae,  B.  Un.  —  Franciscus  Ugoletus  filius  fuisse  videtur  Ängeli 
Ugoleti,  qui  Doctrinale  a.  1486  edidit  (vide  no.  31). 


CCLXXXII  Bibliographia 


250. 
Viennae  Austriae,  lo.  Singrenius,  a.  1518.     Pars  II.  cum 
commentario    loannis    Glogoviensis.      81   foll.    s.  num.,    c.  sign, 
aij — tiiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1^:  Exercitium  fecüde  paitis  Alexs/,  andri  per  magiftrum  lo- 
änem  //  Glogouiefem  in  florigera  Cra  s // coiiienfi  vniuerfitate  breuiter  in  unü 
recollectum  //  nuperq)  denno  (sie)  reuifiim  :  2  accurata  dili ;  //  gentia  fideliter 
emendatum  :  ab  s  //  iectis  ex  priori  exemplari  //  nonuullis  (sie)  fup ;  //  fluis  // 
necelTariis  //  vero  additis  pro  //  iuniorum  aptiori  inftitutione  //.  (Titidus 
ßguris  xylogr.  marginaUis  est;  in  imo  maryine  monogramma  est  typographi.) 
Fol.  1^  icon  xylogr.:  S.  Stanislaiis  mortutmi  ad  vitam  revocans;  deinde 
seqimntur  varii  clypei.  Fol.  81^:  Impreffum  Vienne  Auftrie  per  loannem  // 
Singreniü  :  expenfis  vero  Ur  s  ij  bani  Keym  bibliopo.  //  Buden.  Anno  //  1.5.18. 

Leopoli  Austr.,  B.  Nat. 

250*. 

Norimbergae,    lodocus    Gutknecht,    a.    1518.      Doctrinalis 

partium  I.  IL  textus   cum  annotationibus   et  exemplis.     44  foll. 

s.  num.,  c.  sign.  Aij — Fiiij,  typi  Goth.,  in  A^. 

Fol.  i«:  Alexander  doctrinale  dictus  cum  //  fuis  annotationibus  % 
exem  =  //  plis  in  margine  pofitis.  //  Seqiiitiir  icon  xylogr. :  magister  virgam 
mann  tenens,  ante  enm  9  discijnili.  Fol.  1^  icon  xylogr.:  Christus  in  cruce 
pendens  viris  sanctis  circumdatus;  sitpra  inscriptio  est:  C  lefus  Celeste 
Rofariü.  Fol.  2(^:  Prohemium  Alexandri //.  Fol.  30^:  C  Finis  prime  partis 
Alexandri.  //  Fol.  43^:  C  Finis  fecunde  partis  Alexandri  //  C  ImprelTum 
Nürnberge  (sie)  per  //  lodocum  Gutkneeht.  //  Anno  falutis  noftre  //  M.D.xvin.  // 
C  Laus  deo.  //    Fol.  44  vacat. 

Britnnae,  B.  Dr.  Schober.  —  Cf.  editio  no.  233  descripta. 

250**. 
Antverpiae,    Michael    Hillenius    Hoochstratanus,    a.    1518. 
Pars  I.  cvim  Hermanni  Torrentini  commentariis  et  adnotationibus 
Despauterii.  68  foll.  c.  num.  +  6  foll.  s.  num.  =  74  foll.,  c.  sign.,  in  4^ 

Cf.  Cat.  der  Bihl.  des  ehemal.  Carthäiiser-Klosters  Buxheim.  Auction 
in  Milnchen  am  20.  Sept.  1883  (XXX.  Carl  Förster'sche  Ktmstauction, 
IL  Ähth.)  no.  2365. 

250***. 

Daventriae,  Albertus  Paefraedt,  a.  1518.  Pars  II.  cum 
Kemponis  Thessaliensis  commentariis.  62  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
Aij— Miij,  in  4«. 

Fol.  1^:  (S)Eeunda  commentari // orum  Kemponis  ThelTalienfis  in 
fecü  //  dam  doctrinalis  Alexandri  partem  etc.  (ut  in  num.  227*).  Titulum 
seqnitur  insigne  typographi.  (P)  Roftant  Daventrie  in  //  ^dibus  Alberti 
Paffraedt.  2  .  .  2  .  F'ol.  62":  Excufun  (sie)  Dauentri^  in  //  Qdibus  Alberti 
Paef  //  raedt  Anno  a  natali  Chriftiano  decio  octa  //  uo  fup  Millefimü  qngen- 
tefimü.  // 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLXXXIII 

Daventriae,  B.  Ur.  Cf.  Ledehoer,  Notices  hihliographiques  des 
livres  imprimes  avant  1525  conserves  dans  la  hihi.  puhl.  de  Deventer 
(Deventer  1867)  p.  46. 

250****. 

Rotomagi,    Richardus    Goupil,    impensis    Michaelis    Angier, 

a.  1518.     Doctrinale  cum  glosa  Focaudi  Monieri.     8^ 

Cf.  L.  Delisle,  Essai  sur  Vimprimerie  et  la  lihrairie  ä  Caen  de 
1480  ä  1550  (Caen.  1891)  p.  33  no.  12.  [Extrait  du  Bulletin  de  la  Societe 
des  Antiquair  es  de  Normandie,  Tome  XV.].     Vide  etiam  adnot.  ad  nr.  81. 

251. 
Venetiis,  Alexander  de  Bindonis,   a.  1519,   d.  IV.  m.  Maii. 
Doctrinale    cum    commento    [Ludovici    de    Guaschis].      66    foll. 
s.   num.,    c.   sign.  Aij — H5,    typi  Rom.    (in  textu)    et  Goth.   (in 
titulo  et  commentario),  in  4^. 

Fol.  i«:  Doctrinale  cum  eomento.  (sie)  II  Seguitur  icon  xylogr.:  magister 
cum  8  discipulis.  Fol.l^:  icon  xijlogr.  triumphum  repraesentans.  Fol.  2*^: 
C  Opus  Alexädri  grämatici  pro  eruditione  pueroß.  Incipit.  //  C  Ifte  über  diui- 
ditur  in  tres  libros  partiales.  In  quoru)  primo  Alexander  tractat  de  ethy- 
mo  //  logia  etc.  Fol.  65^,  l.  5.  inf. :  C  Doctrinale  Alexandri  grämatici  (sie) 
pro  eruditione  puerorum  feliciter  explicit.  //  Venetijs  per  Alexandrum  de 
Bindonis  //  MCCCCCXIX.  die.  üij.  Maij.  //  C  Laus  fummo  regi  dicatur  vocibus 
oris.  //  Quod  iä  non  ceflet  merces  cödigna  laboris.  //  Fol.  66^:  icon  xylogr. 
lustitiam  repraesentans;  infra  monogramma  typographi.    Fol.  66^  vacat. 

Romae,  B.  Alex.;  Bononiae,  B.  Un.;  Ferrariae,  B,  Ur. 

252. 
Parmae,    Franc.    Ugoletus    et    Bened.    Zabolus,    a.    1519, 

d.    XVIII.   m.    Maii.     Doctrinale    cum    commento    [Ludovici    de 

Guaschis].     72  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — iiiij,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1«  figuris  xylogr.  maryinatum  est;  i7i  superiore  parte  conspicitur 
icon  magistri  utraque  manu  pennam  tenentis;  deinde  sequitur  titulus  hie: 
Alexandri  Rhotomagi  nuper  diligeti  caftigatione  //  Opus  excultum  cü 
interpretationibus  emen  -  11  datiffimis  quQ  paffim  corrupt^  legeban  -  //  tur 
in  priftinü  fenfum  reftitutis  vt  fi  //  cum  alijs  exeplaribus  col  :;  //  latü 
fuerit  liquido  //  conftabit.  //  Fol.  1^:  M.  Demetius  Babax  :  Difcipulis  fuis. 
S.  D.  //  Fol.  2^:  Proemium  //  C  Opus  Alexandri  Grämatici  pro  Eruditione 
puerorum  //  Liber  Primus  Incipit.  //  Fol.  72^,  l.  4.  inf.'.  C  ImprelTum 
Parm^  per  Fräcifcum  //  Ugoletü  :  j  Benedictum  Zabo  5  //  lum  :  Anno  dfii. 
M.D.XIX.  //  Die.  xvni.  Mai.  // 

Romae f  B.  Cors. 

253. 

Basileae,  Adam  Petri  de  Langendorff,  a.  1519,  m.  Aug. 
Partes  I. — III.  cum  Hermanni  Torrentini,  Kemponis  Thessaliensis, 
Andreae  Gutterii  Cerasiani  commentariis.  132  et  88  foll.,  max. 
partem  c.  num.,  typi  Goth.  (in  quibusdam  locis  typi  Rom.),  in  8". 


CCLXXXR'  Biblio^raphia 


I.  Fol.  1^:  Hermäni  Torrentini  /,  inter  giammaticos  noftr^  tempe- 
ftatis  viri  /,  doctiffimi  Cömentaria ;  in  prima)  parte  doctrinalis  //  Alexandri  : 
cum  vocabuloi;,  interpretatione  :  qbufdä  /  mendofis  /  fuperuacaneis  z  obfcuris 
verfibus  /  //  vel  reiectis  ;  vel  in  veriores  2  planiores  mu  //  tatis  etc.  Fol.  132^: 
Finiunt  Cömentaria  Hermanni  /,  Torrentini  grämatici  in  pri  //  mä  parte 
Alexandri  //. 

II.  III.  Fol.  1^:  Commentaria  clarif /;  fima  in  Secundä  partem  doc- 
trinalis Alexandri  /  //  ab  eruditiffimo  viro  Kempone  ThefTalienfi  //  Hol- 
landi^  :  etc.  in  lu  //  cem  edita.  /  Ciii  tertie  partis  extra  \,  cta  connectuntur 
infignis  viri  An  //  drcQ  Gutterij  Cerafiani.  /;  Fol.  88^  (c.  mim.  LXXXiiij^: 
C  Totius  doctrinalis  grammaticse  fei-  /,  entiae  finit  compendiofa  exaratio,  // 
Induftria  &  impenfa  pronidi  //  uiri  Adse  Petri  de  Langen-  //  dorff,  chal- 
cographiye  /,  gnari,  nuper  ex  pro  /  pria  officina  urbis  /;  BafileiP,  Anno  dfii. 
M.D.  //  XIX.  //  Me  /,  fe  Augu  //  fto. 

Limehiü'(ji,  B.   Ur.;    Göttin yae,  B.   Un. 

254. 

Antverpiae,  Henricus  Eckert  de  Homborgh  (sie?),  a.  1519. 
Partes  IIL  IV. 

Ex  Cat.   Univ.  Gandavensis.    Exeniplctr  editionis  ihi  7ion  invenitiir. 

254*. 
Daventriae,  Albertus  Pafraet,   a.  1519.     Pars  I.   cum  Her- 
manni Torrentini  commentariis   et  additionibus  Bitteri.     83  foll. 
c.  num.,  -\-  10  foII.  s.  num.  =  93  foll.,  c.  sign.  Aij — Qij,  in  4°. 

Fol.  1^:  (H)ermanni  Torre/ftini  viri  doctiffimi  in  //  primam  //  Alexan- 
dri Galli  parte  etc.  (Tituhis  fiyuris  xyloyr.  marginatus  est.)  Fol.  2^: 
De  prima  declinatione  //  (R)Ectis  as  es  a  dat  declinatio  prima  //  etc.  In 
fine:  C  Dauentrie  ex  //  officina  literato  /,  ria  Alberti  praef //  raed  Anno  fa- 
lu  //  tis  nre  M.D.  //  XIX.  mefe  lanu  //  ario.  2.  ii 

Daventriae,  B.  Ur.  Cf.  Ledehoer,  Kotices  hihlioyrajphiqnes  des  livres 
imiyrimes  avantl525  conserves  dmis  la  hihi,  de Deventer  ( Deventer  1867 ) p.47 . 

254**. 
Sine  loco  (Daventriae),  Albertus  Pafraet,  s.  a.  (c.  a.  1519). 
Textus  I.  partis  correctus  et  abbreviatus  ab  Hermanne  Torren- 
tino cum  textu  IL  partis.     46  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Jiüj, 
typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  i«:  (T)Extus  Prime  //  partis  doctrinalis  Alexädri  //  quibufdä  in 
locis  obfcuriori  //  bus  correct®  et  abbreuiat^  ab  Hermäno  //  Torretino  Cü 
textu  fc'de  partis  eiufde)  /;.  Seqiiitiir  insiyne  typoyr.;  deinde:  C  Proftant 
in  Qdibus  Alberti  paefraed.  //  (Titiilus  fiyiiris  xyloyr.  maryinatus  est.) 
Fol.  1^  vacat.  Fol.2<^:  (S)Cribere  clericulis  paro//e^c.  Fol.46<^:  Plurima  (sie?) 
numero  fil'es  funt  quos  ego  cerno  //.    Fol.  46^  vacat. 

Daventriae,  B.  Ur.     Cf.  Ledehoer  l.  c.  p.  49. 


Doctrioalis  libri  typis  descripti  CCLXXXV 

255. 
Norimbergae,  Hieron.   Hoeltzel,  a.  1521,   d.  XXIX.  m.  lan. 
Partium   I. — IV.   textus    cum   marginalibus    exemplis    etc.     Fol. 
sign.  Aij — L,  typi  Goth.,  in  4^. 

Fol.  1  tituliim  continens  conscissum  est.  Fol.  iilt.^:  C  Omnes  partes 
Alexandri  grämatici  cum  margi  s  //  nalibus  exemplis.  2  cötinuationibus  etc.-. 
Per  Hiero  //  nymü  Höltzel  in  Nurember  5  //  ga  Imperiali  ciuitate  impf  s  //  f e  : 
feliciter.  Anno  düi  Mil  //  lefimo  quingentefimo  //  vicefimo  primo.  xxix.  //  die 
Menfis  la  //  nuarij.  //  l.  3.  inf. :  Anno  milleno  ducenteno  quoq)  deno  //  Doctor 
Alexander  venerabilis  atq)  magifter  //  Doctrinale  fuum  dedit  in  cömune 
legendum.  // 

Vindohonae,  B.  Caes. 

255*. 

Daventriae,  Albertus  Pafrad,  a.  1521,  m.  Aug.  Pars  I. 
€um  Hermanni  Torrentini  commentariis  et  adnotationibus  Des- 
pauterii  et  Bitteri,  ex  recensione  Despauterii.    Typi  Rom.    In  4*^. 

Fol.  :Z«:  HErmanni  //  TORRENTINI  in  Alexandri  Theopa-  //gitae  gram- 
matices  Primam  par-  //  tem  Commentaria  longe  casti-  //  gati  //  fima,  (sie?) 
oum  Annotationibus  DESPAVTERII,  studiosae  //  Pubi  utilissimis.  quibus 
innexum  //  est  quicquid  BITTERVS  no-  //  tatu  dignum  adiecerat.  DES-  // 
PAVTERIVS  totum  opus  //  diligentissime  perlegit,  &  //  ad  unguem  casti  // 
gauit.  In  fine:  Dauentriae  ex  ofRcina  literatoria  Alberti  Pafradi  Anno 
dni  M.D.XXI.  Mense  Augusto.  // 

Cf.  IG^afft  et  Crecelius,  Beiträge  zur  Gesch.  d.  Humanismus,  IL  Heft 
(Elherfeld  1875)  j).  39.  —  Albertus  Pafrad  filius  illiistrissimi  illius  Ei- 
<^hardi  Pafraed,  primi  typographi  Batavorum,  est. 

256. 
Parmae,  Octavianus  Saladius,  a.  1521,  d.  X.  m.  Mart.     Doc- 
trinale cum  commentario  [Ludovici  de  Guaschis].   68  foll.  s.  num., 
€.  sign,  aij — fvj,  typi  Goth.,  in  4*^. 

Fol.  1^:  Alexandri  Rhotomagi  //  nuper  diligeti  caftigatio  //  ne  Opus 
excultum  cü  in  //  terpretatiöibus  emenda  //  tifnmis  que  paflim  corru  //  pte 
legebätur  in  priftinü  //  fenfum  reftitutis  vt  11  //  cü  alijs  exeplaribus  '/  collatü 
fuerit  li  ^  //  quido  cöftabit.  //  Laus  ®  Deo.  //  (Titulus  marginihus  xylogr. 
ornatus  est.)  Fol.  1^:  6  icones  xylogr.  Fol.  2^:  Proemium.  //  Opus  Alexan- 
dri Grämatici  pro  Eruditione  puerorum.  //  Liber  Primus  Incipit.  //  Fol.  68<^, 
l.  4.  inf. :  ImprelTum  Parm^  per  Octa-  //  uiana  Saladium.  Anno  do-  //  mini. 
M.D.XXI.  //  Die  x.  Martii  //.    Fol.  68^  vacat. 

Bononiae,  B.  Vr. 

257. 

Augustae  Vindelicorum,  Sylvius  Otmar,  a.  1521. 

Cf.  Panzer  VL  p.  160  n.  196. 


CCLXXXVI  Bibliographia 


258. 
Tusculani  Lacus  ßenaci,  Alexander  de  Paganinis,  sine  anno 
(c.  a.  1521).    Doctrinale  cum  commentario  [Ludovici  de  Guaschis]. 
57  foll.  s.  num.,  c.  sign,  aij — giüj,  typi  Goth.   (in  commentaria 
formae  minimae),  in  4^. 

Fol  i«:  DOCTRI  //  NALE  //  OPVS  ALEX  AN  //  DRI  GRAMMA  //  TICI 
PRO  ERV  //  DITIONE  //  PVERO  //  RVM  //  #  //  Fol.  1^:  icon  magistri  cum 
discipulis.  Fol.  2^:  Opus  Alexädri  grämatici  pro  eruditione  pueroi^. 
Incipit.  //  C  Iffce  liber  diuiditur  in  tres  libros  etc.,  l.  14.:  (S)Cribere  cleri- 
culis  paro  doctrinale  nouellis.  //  etc.  Fol.  57^:  C  Doctrinale  Alexandri 
grämatici  pro  eruditione  puerorum  feliciter  explicit.  //  FINIS.  //  Laus  fummo 
regi  dicatur  vocibus  oris.  //  Quod  iam  non  cesfet  merces  condigna  laboris.  // 
Tufculani  p  Alexandra  de  Paganinis  apud  lacü  Benaceii.  //    Fol.  57^  vacat. 

Oxoniae,  B.  Bodl.;  Parisiis,  B.  Nat.  —  Alexander  de  Paganinis,  gut 
a.  1517  Salodii  (Longae  Salinae),  oppidulo  Lacus  Benaci,  consederat,  non- 
nullis  annis  post  Tusculanum  pagum  eidem  lacui  adiacentem,  in  quo  loco 
iam  a.  1479  Gabriel  Petri  Tarvisinus  artem  typogr.  exercuerat  (vide 
nr.  9)y  ad  prelum  ihi  instituendum  delegit.  Cf.  Dictionnaire  de  geogr. 
p.  1274. 

258*. 

Coloniae,    Eucharius    Cervicornus,    a.    1522.      Pars  I.   cum 

Hermanni  Torrentini  commentariis.     In  4^. 

Cf.  Cat.  der  Bihl.  des  ehemal.  Carthäuser-Klosiers  Buxheim.  Auction 
in  München  am  20.  Sept.  18 83  (XXX.  Carl  Förster^ sehe  Kunstauction, 
II.  Ahth.)  no.  2366. 

258**. 

Parisiis,  lodocus  Badius  Ascensius,   a.   1522,  ad  Id.   Mart. 

Pars    I.    cum   glosa   loannis   Vaus.      96    foll.   s.    num.,    c.    sign. 

aij^— mv,  typi  Rom.,  in  4^. 

Fol.  1^:  IN  PRIMAM  //  Doctrinalis  Alexandrini  de  nominum  ac  ver- 
borü  //  declinationibus,  atq)  formationibus  partem,  Ab  lo  //  doco  Badio 
Afcenfio  recognitam,  Magiftri  loänis  //  Vaus,  natione  Scoti  &  percelebris 
Abredonenfiü  //  academie  grammatici  :  commentarii  ab  eode  Afcen  //  lio 
itidem  recogniti  atq)  inipreffi.  //  Sequilar  trium  typographorum  operi  inten- 
torum  icon,  quae  inscripta  est:  prelü  afcefianü.  Inf  er  ior  pars  folii  con.scissa 
est;  manu  inscripta  sunt  scidulae  agglutinatae  haec:  Impr.  Paris.  1522» 
Fol.  1^:  lodocus  Badius  Afcenfius,  ftudiofis  Abredone // fis  Academia?  phi- 
lofopliis  falutem.  //  Fol.  2":  Joannes  /,/  Vaus  artiuni  bonarum  profelTor, 
rtudiolis  Abredonen  //  fiü  gymnafii  nup.  feliciter  inftituti,  fcholafticis  Sa- 
lute //;  suhscr.  fol.  2^:  Ex  inclyta  Parrhi  //  fiorum  Lutecia  Salutiferi  partu& 
anno.  XXij.  fupra  mille  7  fimum  &  quingentefimum  menfe  Februario.  // 
Fol.  .9.5«:  Sub  prelo  Afcenfiaiio  Ad  Idus  Martias  M.D.XXn.  Fol.  95^:  Rob- 
bertus  Gric  Aberdonenlis,  ftudiofae  iuuentuti  //  inibi  commoranti  Salutem.  // 
subscr.  fol.  96"^:  Valete.  Idib^  Februa  //  rij  Parrhifiis  ex  collegio  bonaß 
curiae.  Anno  1522.  //    Fol.  96^  vacat. 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLXXXVII 

Aherdonae,  B.  Ur.  Descriptionem  benigne  ad  nie  misit  rev.  vir 
Archihaldus  R.  S.  Kennedy,  professor  imiversitatis  Aherdonensis. 

258***. 
Parisiis,  lodocus  Badius  Ascensius,  a.  1524.  Pars  III.  cum  ex- 
positione  Ascensiana.    2  foll.  s.  num.  +  Fo.  CX  =  112  foll.  c.  sign. 
AAij— OOv,  typi  Rom.,  in  4». 

Fol.  i«:  TERTIA  PARS  //  Doctrinalis  Alexandrini,  in  qua  hec  infunt 
Capita.  //  De  Arte  Verfificatoria  Totius  operis.  //  De  Profodiis  feu  accentibus.  // 
De  Figuris  psenitus  repofitis.  //  De  Orthographia  fuperaddetur.  //  Sequitur 
icon  trium  typographorum  cum  ifiscriptione :  Prelum  //  Afcenfianü.  De- 
inde :  C  Venimdatur  Badio  cum  gratia  &  pri  //  uilegio  quibus  partes  re- 
lique.  //  Fol.  1^:  lODOCVS  BA  //  dius  Afcenfius  D.  Ludouico  LaJTereo  Regalis 
Nauarro  //  rum  apud  Parrhifios  collegii  Prouifori  prudentiffimo  //  &  ecclelie 
Diui  Benedicti  apud  eofdem  Paftori  &  anima  //  rum  curatori  vigilantiffimo. 
S.  D.;  suhscr.  Vale.  Ad  Ca  //  lendas  Maias.  M.D.xxnn.  //  Fo.  CX«:  C  FINIS.  // 
C  In  typographia  Afcenfiana  poffcridie  natalis  diui  Baptift£e  Anno  //  M.D.xxim. 
Cum  gratia  &  priuilegio  in  ceteris  conceffis  //.     Fo.  CX*  vacat. 

Äherdonae,  B.  Uii.  Descriptionem  ad  me  misit  vir  rev.  Ärchihaldtis 
H.  S.  Kennedy,  professor  univ.  Aherdone^isis. 

259. 

Lipsiae,  sine  typographi  nomine,  a.  1525.     Partes  I. — IV. 

cum  glosa  notabili.     124  et  106  et  34  foll.  c.  num.  I— CXX  et 

I-CV   et  I-XXXII,  c.   sign.    A— T   et   Aa— Qq   et   A— P,   typi 

Goth.,  in  40. 

Fol.  1^:  Prima  pars  doctrina  //  lis  Alexandri  cum  fen  //  tentijs  nota- 
bilibus  et  vocabuloru)  lu  =  //  cida  expofitione.  nönuUifq)  annexis  ar  5  //  gu- 
mentis  cum  eorundem  replicis  etc.  Preterea  omnium  vocabulorum  In  5  // 
dicem.  que  in  prima  parte  continen  //  tur.  theutonice  et  polonice  expo  // 
fita  fecundum  ordinem  alpha  //  beti  antea  nüq)  imprelTum.  //  ImprefTum 
Lyptzk.  //  Fol.  1^:  Prohemium.  //  Tanquä  paruulis  vt  lac  potü  dedi  vobis  : 
inq't  PauP  prima  Corinth.  iij.  //  Fol.  5«  (c.  num.  j.):  Prohemium.  //  Pro 
cui^  initio  talis  mouet  feqns  qftio  //  etc.  Fol.  124^  (c.  mim.  CXX*):  C  Ex- 
politio  textus  2  exemploi^  prime  partis  Alexädri  :  equo  //  corü  etc.,  l.  2.  inf.: 
Explicit  //  feliciter.  // 

II.  Fol.  1^:  Glofa  notabilis  fecun  //  de  partis  Alexandri  cü  inter- 
iinialibus  //  expofitionibus  textus  eiufde  in  planiffi ;  //  mis  fententijs  fub- 
iunctis  perpulchre  ordinatis  queftionibus  atq)  //  argumentis  etc.  Fol.  1^: 
Olofa  notabilis.  //  Quam  pulcra  tabernacula  tua  //  etc.  Fol.  2^  (c.  mim.  '])— 
fol.  106<^  (c.  num..  CV)  textus  et  commentarius.    Fol.  106^  vacat. 

III.  IV.  Fol.  1^^:  Tertia  et  Quarta  par  //  tes  doctrinalis  magiftri 
Alexädri  cum  //  commento  valde  vtili  textus  dante  in  5  //  telligentiam  fum- 
mariam.  Quarum  ter  //  tia  docet  de  quätitate  fyllabarü.  Quar  5  //  ta  vero  de 
accentuatione  cü  nouis  qui  //  bufdam  fententiarum  additionibus.  //  Fol.  1^: 
.Prohemium.  //  Meliora  funt  vbera  tua  vino  fragrätia  etc.    Fol.  34^:  Impref- 


CCLXXXVIIT  Bibliogiaphia 


fum  Lipfie  Anno  //  Domini  Millefimo  //  quingentefimo  //  vigefimo  //  quinto.  // 
Fol.  34^  vacat. 

Cracoviae,  B.  Vn.  —  Qui  in  titulo  indicatur  index  vocahuloruni 
teutonice  et  polonice  expositoriim  in  hoc  exemplari  desideratur. 

260. 
Parisiis,  lodocus  Badius  Ascensius,  (nota  anni  caret  exem- 
plar  in  line  mutilum;    c.   a.    1526).     Pars  III.   cum  expositione 
Ascensiana.     Typi  Rom.     In  4°. 

Fol.  i«:  TERTIA  PARS  //  Doctrinalis  Alexädrini,  T  qua  h^c  infunt 
Capita.  //  De  Arte  Verfificatoria  Totius  operis.  Cap.  X.  //  De  Profodiis  feu 
accentibus.  Cap.  XL  //  De  Orthographia  cü  caeteris  omnibus  diligen ;  //  tius 
repofita.  //  Sequitur  insigne  typographi  cum  inscriptio?ie:  Prelum  //  Afcen- 
fianO.  et  suhscriptione :  C  Venüdatur  Badio  cü  gratia  &  priuilegio.  // 
Fol.  P:  )••  lODOCVS  BA  //  dius  Afcenfius  D.  Ludouico  Laflereo  etc.,  suhscr.: 
Ad  Calendas  //  Decemb.  M.D.xxvi.  //  Finis  deest. 

Parisiis,  B.  S.  Genov. 

261. 

Venetiis,  Augustinus  de  Bendonis,  a.  1528.  Doctrinale  cum 
commento  [Ludovici  de  Guaschis].  80  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
Aij — Kiiij,  typi  Goth.  (in  titulo  et  textu)  et  Rom.  (in  commen- 
tario  et  subscriptione),  in  4^. 

Fol.  1^:  Doctrinale  cum  cömento.  //  Nouiter  impreirum.  //  Sequitur 
icon  xylogr.  magistriim  cum  8  discipiilis  repraesentans.  Fol.  1^:  insignia 
Hierongmi  Venerii  exemplari  agglutinata.  Fol.  2«:  C  Opus  Alexandri 
Grammatici  pro  Eruditione  puerorum  //  Liber  Primus  Incipit.  //  Ifte  liber 
diuidit  in  tres  libros  partiales.  In  quoR  primo  Alexander  tractat  de  ety- 
molo  = // gia  etc.  Fol.  80^:  Alexandri  Grämatici  pro  Eruditione  Puerorum 
Doctrinale  foeli-  //  citer  explicit.  Venetiis  imprelTum  per  Auguftinum  de 
ßendo  //  nis.  Anno  Domini  M.DXXVüj.  Menfis  lanuarii.  // 

Venetiis,  B.  Nat. 

262. 

Brixiae,   Ludovicus  Britanniens,  a.  1538.     Doctrinale  cum 

commento  [Ludovici  de  Guaschis].  48  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
Aij — Fiiij,  typi  Goth.  (in  tituli  pagina  aversa  typi  Rom.),  in  4^. 

Fol.  i«:  ALEXANDRI  //  GRAMMATICI  OPVS  //  una  cum  facili 
Interprete  plu-  //  rimis  erroribus  expurgatum  :  facris  litterarum  //  initiandi 
adole-  //  fcentes  eme-  //  re,  //  quid  moramini  :  //  BRIXIAE.  //  Apud  Ludouicum 
Britannicum.  //  ANNO  //  M.D.XXXVIII.  //  Fol.  l^i  Bartholom(?us  Mafchara 
Brix.  Georgio  Sereno  Carrarienfi  //  etc.,  suhscr.:  Vale.  Brixiae  Id.  Augusti 
M.DXXIX.  Fol.  2^:  Opus  Alexandri  grammatici  pro  eruditione  puerorum 
incipit.  //  Ifte  liber  dividitur  in  tres  libros  partiales  etc.  Fol.  48^:  FINIS  // 
BRIXIAE  //  Apud  Ludouicum  Britannicum.  //  ANNO  M.D.XXXVIIL  // 
Fol.  48f>  vacat. 

Veronae,  B.  Ur.  —  Ludovicus  Britanniens  filitis  aut  nepos  fiiisse 
videtur  lacohi  Britannici,  qui  a.  1500  Doctrinale  edidit  (vide  nr.  152), 


Doctrinalis  libri  typis  descripti  CCLXXXIX 

262*. 
Parisiis,  Simon  Colinaeus,  a.  1542.     Doctrinalis  cap.  X.  de 
quantitate  syllabarum  correctione  adhibita  et  adnotationibus  ad- 
iectis  ab  Huberte  Susannaeo.     In  8^. 

Fol.  1^:  Quantitates  Alexandri  Galli  vulgo  de  Villa-Dei  correctione 
adhibita  ab  Huberto  Susannaeo,  locupletatae,  adiectis  utiliffimis  annota- 
tionibus  minimeque  vulgaribus.  In  ßne:  Parisiis  apud  Simonem  Co- 
linaeum  1542. 

Fartsüs  B.  Nat.;  Äberdonae,  B.  Un.  Cf.  Thurot,  de  Alex,  de  Villa- 
Dei  Doctrinali  p.  63;  Notices  et  extraits  p.  495. 

263. 
Brixiae,   Liidoviciis  Britanniens,    a.  1547.     Doctrinale  cum 
commento   [Ludovici    de    Guaschis].     46  foU.   s.   num.,    c.  sign. 
A,— F4,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol  Jf«:  DOCTRINALE  //  ALEXANDRI  //  GRAMMATICI,  //  vna  cum 
facili  Interprete,  nouiffiine  //  fuo  candori  atq)  integrita  =  //  ti  reftitutum.  // 
OPVS  //  Adolefcentibus,  literis  initiandis,  //  apprime  conducibile.)*  BRIXIAE  // 
Apud  Ludouicum  Britannicum.  ANNO  //  1547.  (Titulus  fiyuris  xyloyr. 
inarginatus  est.)  Fol.  1^ :  Opus  Alexandri  grammatici  pro  eruditione 
puerorum  incipit.  //  Fol.  46^:  FINIS.  //  BRIXIAE  APVD  LVDOVICVM 
BRITANNICVM.  //  1547.  // 

Veronae,  B.   U?\ 

264. 

Brixiae,  Ludovicus  Britanniens,  a.  1550.  Doctrinale  cum 
commento  [Ludovici  de  Guaschis].  48  foll.  s.  num.,  c.  sign. 
Aij— Fiiij,  typi  Goth.,  in  4^ 

Fol.  1^:  DOCTRINALE  //  ALEXANDRI  //  GRAMMATICI,  //  VNA 
CVM  FELICI  INTER  ;  //  prete,  nouiffime  fuo  candori  atq)  //  integritati 
reftitutum.  //  OPVS  //  Adolefcentibus  literis  initiandis.  //  apprime  con- 
ducibile.  )%  //  BRIXIAE.  //  Apud  Ludouicum  Britannicum.  //  Anno  M.D.L.  // 
Fol.  P:  Opus  Alexandri  (sie)  grammatici  (sie)  pro  eruditione  puerorum 
incipit.  //    Fol.  48^:  Brixiae  apud  Ludouicum  Britannicum.  Anno  M.D.L.// 

Veronae,  B.  Ur. 

265. 

Brixiae,  lacobus  Britanniens,  a.  1568.  Doctrinale  cum  com- 
mento [Ludovici  de  Guaschis].  48  foll.  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Fiiij, 
typi  Goth.  (in  textu)  et  Rom.  (in  titulo  et  comment.),  in  4^ 

Fol.  1<^:  DOCTRINALE  //  ALEXANDRI  //  GRAMMATICI,  //  VNA 
CVM  FELICI  //  INTERPRETE  NOVISSIME  //  SVO  CANDORI  ATQVE  // 
INTEGRITATI  RESTI-  //  TVTVM.  OPVS  //  Adolefcentibus  literis  initiandis  // 
apprime  conducibile  //  BRIXIAE  //  Apud  lacobum  Britanicum.  //  M.D.LXViij.  // 
(Tituli  »larc/ines  figuris  xyloyr.  ornati  sunt.)     Fol.  1^:   Opus  Alexandri 

Monomenta  Germaniae  Paedagogira  XII  XIX 


CCXC  Bibliographia 


grämatici  pro   eruditione  puerorum  incipit.  //  Ifte  liber  diuiditur  in  tres 
libros  partiales  etc.     Fol.  48^,  l.  2.  inf.:  Finis.  //  Laus  ornnipotenti  deo.  // 

Einsidlae,  B.  Coen. 

266. 

Brixiae,  lacobus  Britannicus,  a.  1572.  Doctrinale  cum  com- 
mento  [Ludovici  de  Guaschis].  48  foll.  s.  num.  c.  sign.  Aij — Fiiij, 
typi  Goth.  (in  textu)  et  Rom.  (in  titulo  et  comment.),  in  4^. 

Fol  i«:  DOCTRINALE  //  ALEXANDRI  //  GRAMMATICI,  //  VNA 
CVM  FELICI  //  INTERPRETE  NOVISSIME  //  SVO  CANDORI,  ATQVE 
INTEGRITATI  //  RESTITVTVM  //  OPVS,  //  Adolefcentibus  literis  initiandis,  // 
apprim^  conducibile.  //  BRIXIAE.  //  Apud  lacobum  Britannicum.  //  M.D.LXXij.  // 
(Titulus  figuris  xylogr.  marginatus  est.)  Fol.  1^:  Opus  Alexandri  gram- 
matici  pro  eruditione  puerorum  ineipit.  //  Ifte  liber  diuiditur  in  tres  libros 
partiales.  etc.    Fol.  48^,  l.  2.  inf.:  Finis.  //  Laus  Ornnipotenti  Deo.  // 

Romae,  B.  Cors.;  Veronae,  B.  Ur. 

267. 
Brixiae,  Polycretus  Turlinus,  a.  1588.    Doctrinale  cum  com- 
mento  [Ludovici  de  Guaschis].    48  folL  s.  num.,  c.  sign.  Aij — Fiiij, 
typi  Goth.  (in  textu)  et  Rom.  (in  titulo  et  comment.),  in  A^. 

Fol.  I«:  DOCTRINALE  //  ALEXANDRI  //  GRAMMATICI.  //  VNA 
CVM  FELICI  //  interprete  nouifsimo.  (sie)  li  Candori,  atq)  integritati  re- 
ftitutum  opus.  //  Adolefcentibus  literis  initiandis,  apprim^  //  conducibile.  // 
BRIXIAE,  //  Apud  Polycretum  Turlinum.  //  (Tituli  margi^ies  figuris  xylogr. 
ornati  sunt.)  Fol.  1^:  Opus  Alexandri  grammatici  pro  eruditione  puerorum 
incipit.  //  etc.  Fol.  48^:  FINIS.  //  BRIXIAE,  Apud  Polycretum  Turlinum. 
M.D.LXXXViij.  cum  confenfu  Superiorum.  // 

Veronae,  B.  Ur. 


INDEX  BIBLIOGKAPHICVS. 


A.    CODICES  MANV  SCRIPT!. 
1.    Codicum  conspectus. 


Ambrosiani    Mediolanenses:    s. 

XIVS  110.41;  s.  XVS  no.  88. 
Amploniani     Erfordienses:      s. 

XIIIS    no.  7,  8,  9;   s.  XI Vs 

no.   28,   29,   42,   43,   49,    51, 

52,   53,  76;    s.  XY\   no.  85, 

86,   87,    104,   105,   106,   107, 

108,  131. 
Atrebatensis,   s.  XIIP,   no.   17* 

(add.). 
Aurelianensis,  s.  XIIP,  no.  3. 
Bambergensis,  s.  XV^  no.  205. 
Barberinus  Romanus,   s.  XIV^, 

no.  65. 
Basileenses,  s.  XV^,  no.  83,  159, 

160. 
Bernensis,    s.    XIV*,    no.    40* 

(add.). 
Berolinensis,  s.  XV',  no.  206. 
Bononienses  Pranciae:  s.  XI V^, 

no.75*(add.);  s.XVs  no.  111*. 
Bruxellenses,   s.  XI V^,  no.  31, 

78  (fragm.). 
Budapestinenses,  s.  XV^,  no.  102, 

103. 
Camaracensis,  s.  XIIP,  no.  16*. 
Cantabrigiensis:  s.  XIV^,  no.  57* 


(add.),  63*  (add.),  65*  (add.); 

s.  XV\  no.  197. 
Casanatensis  Romanus,  s.  XV^, 

no.  91. 
Casinenses:    s.    Xlir,    no.    18; 

s.  XV\  no.  195,  196. 
Citiensis,  s.  XVS  no.  83**  (add.). 
Cortonensis  Etruriae,   s.  XIV^, 

no.  67*  (add.). 
Cracoviensis,   s.  XV^,  no.  123* 

(add.). 
Cremesiensis  Monasterii,  s.  XV^, 

no.  207. 
Engelbergenses:  s.XIV^,  no.  74*; 

s.  XVS    no.  197*. 
Erlangenses    s.  XI V^,    no.    69; 

s.  XVi,  no.  121*. 
Plorentini,      Bibl.      Nationalis: 

s.    Xlir,    no.    14;    s.    XIV^, 

no.  62.  —  Bibl.  Riccardianae : 

s.    XIIP,     no.    17;     s.    XIV, 

no.  40.  —  Bibl.  Laurentianae, 

vide  Laurentiani  Medicei. 
Gottingensis,  s.  XV^,  no.  203. 
Gorlicensis,  s.  XV^  no.  198. 
Gratianopolitanus,  s.  Xlll\  no.  6. 
Guelferbytani:  s.  XIV^  no.  79 


CCXCII 


Index  bibliographicus 


(fragm.);    s.    XY\    no.    113, 

122,  124,  189—194. 
Haganus,  s.  XIV^,  no.  71. 
Halensis,  s.  XVs  no.  200. 
Helmstadienses:  s.  XIV^,  no.  77; 

s.XVS  no.  112,  116,  120,  187, 

188. 
Lambacenses,  s.  XV*,  no.  101, 

102. 
Lambaliensis,  s.  XIIP,  no.  23. 
Laurentiani    Medice! :    s.   XIIP, 

no.   1,  20.;   s.  XIY\  no.  33, 

37;  s.  XV\,  no.  110. 
Maihingensis,  s.  XVP,  no.  222. 
Malatestianus  Caesenas,  s.  XV*, 

no.  83*  (add.). 
Marciani  Veneti:  s.XIIP,  no.  12; 

s.  XlVi,  no.  35,  39;  s.  XV*, 

no.  89,  132. 
Massiliensis,  s.  XV,  no.  109*. 
Mediolanenses,     vide    Ambro- 

siani. 
Mellicenses:    s.    XIV*,   no.    50; 

s.  XV*,  no.  84,  90,  92,  114, 

208—221;  s.  XVI*,  no.  224. 
Metenses,  s.  XIV*,  no.  70,  74. 
Moguntini,  s.  XV*,  no.  155—158. 
Musei  Britannici:  s.  XIII*,  no. 

4.  22,  27   (fragm.);   s.  XIV*, 

no.  34,  63,  67;   s.  XV*,  no. 

140—145. 
Monacenses:    s.   XIII*,  no.   25; 

s.  XIV*,   no.   30,  44,  46,  47, 

48,55,60,68;  s.  XV*,  no.  81, 

82,93,  96,  117,  118,  119,  125, 

126,  127,  134,  135,  136,  137, 

161—179;  s.  XVI*,  no.  223. 
Neoburgensis   Claustri,   s.  XV*, 

no.   130. 


Oxonienses:  Collegii  Corp.  Chri- 
sti, s.  XIII*,  no.  24;  —  Bibl. 
Bodleianae,  s.  XIV*,   no.  57. 

Parisini:  Bibl.  Nat.,  s.  XIII*,  no. 
2,  5,  15,  16,  21;  s.  XIV*,  no. 
32,  36,  38,  54,  54*  (add.),  56, 
58,  59,  61,  72;  s.  XV*,  no. 
121,  149— 154.  —  Bibl.  Arse- 
nalis, s.  XIV*,  no.  45. 

Pragenses,  s.  XV*,  no.  180—183. 

Rotoraagensis,  s.  XIV*,  no.  73. 

Salisburgensis,  s.  XV*,  no.  129. 

Sangallenses:  s.  XIII*,  no.  26 
(fragm.);  s.  XIV*,  no.  64;  s. 
XV*,  no.  98,  100,  204. 

St.  Ploriani  Austr.,  s.  XV*,  no. 
139. 

Stuttgardienses:  s.  XIII*,  no.  10; 
s.  XIV*,  no.  95;  s.  XV*,  no. 
146,  147,  148. 

Taurinenses,  s.  XIV*,  no.  69* 
(add.),  70*  (add.). 

Trecenses:  s.  XIII*,  no.  19*;  s. 
XIV,  no.  43*;  s.  XV*,  no. 
112*,  194*. 

Trevirensis,  s.  XV*,  no.  201. 

Turonenses,  s.  XIII*,  no.  9* 
(add.),  13*  (add.). 

Vaticanus  Palat.,  s.  XIII*,  no.  11. 

Veneti,   vide  Marciani  Veneti. 

Vendocinenses:  s.  XIII*,  no.  19; 
s.  XIV*,  no.  75. 

Vindobonenses:  s.  XIII*,  no.  13; 
s.  XIV*,  no.  66;  s.  XV*,  no. 
80,  94,  97,  109,  111,  123, 
133,  138,  184,  185,  186. 

Vratislavienses,  s.  XV*,  no.  99, 
115,  128. 

Wernigerodensis,  s.  XV*,  no.  199. 


Codices  manu  scripti 


ccxcm 


2.    Commentatores  et  commentaria  vel  glosae. 


Doctrinale  c.  glosa  'Admirantes 

quondam  philosophi':  s.  XIIP, 

no.  3,  6,  8,   9,  9*  (add.),  15, 

16*;  s.  XIVS  no.  55,  60,  75. 
Doctrinale  c.  commento  lonis  (?) 

Suessionensis,    s.    XIIF,    no. 

17*  (add.). 
Doctrinale  c.  glosa  magg.  Petri 

Croci    et  Petri   de   Herunco, 

s.  Xlir,  no  19*. 
Doctrinale    c.    glosa    'Testante 

philosopho',  s.  XIVS  no.  30. 

34,  35. 
Doctrinale    c.   commento    mag. 

Bonifacii  de  Museis,  s.  XIV^, 

no.  41. 
Doctrinale  c.  expositione  mag. 

ßertholdi  Turicensis,  s.  XIV^, 

no.  64. 
Doctrinale    c.   commento    mag. 

loannis,  vice  doctoris  Divio- 

nis,  s.  XIVS  no.  75*  (add.). 
Doctrinale    c.   commento    mag. 

Henguini,    s.    XV^   ineuntis, 

no.  80. 
Doctrinale  c.  commento  Pran- 

cisci  de  Butis,  s.  XV^  ineunt., 

no.  83*  (add.). 
Doctrinale   c.   commento   mag. 

Dionysii  Gauden,  s.XV*  med., 

no.  112*. 
Doctrinale  c.  commentariis,  quos 

in    Univ.    Viennensi    docuit 

Hieronymus    de    Werdea,   s. 

XV^  med.,  no.   97;    eiusdem 

in  partes  IL  III.  commentum, 

s.  XV^  med.,  no.  94. 


Doctrinalis  partes  I.  II.  c.  com- 
mento Stephani  Heuner,  s. 
XVS  no.  123. 

Doctrinale  c.  commentoLudovici 
de  Guaschis,  s.  XV^,  no.  103. 

Doctrinalis  pars  III.  c.  com- 
mento de  Dybin,  s.  XV^, 
no.  98. 

Doctrinale  c.  commentariis  mag. 
Udalrici  Aezinger  de  Egra, 
s.  XV\  no.  130. 

Doctrinale  soluta  oratione  red- 
ditum  [a  Nicoiao  Prancisci] 
c.  glosa,    s.  XV^,  no.  111*. 

Doctrinalis  partis  I.  correctorium 
mag.  Coberi,  s.  XV^,  no.  211. 

Doctrinale  c.  commentariis  vel 
glosis  ignotorum  auctorum : 
s.  Xlir,  no.  1,  2,  3,  4,  5,  7,  10, 
11,  12,  14,  16,  17,  18,  19,  23; 
s.XIVSno.31,  32,  33,  36,  37, 
38,  39,  43*,  45,  54,  54*  (add.), 
58,  59,  62,  63*  (add.),  65,  65* 
(add.),  66, 69*  (add.),  70, 7 1, 73, 
74;s.  XVi,  no.  83**  (add.),  88, 
89,95,115,116,118,120,122, 
123*  (add.),  124,132,148,154, 
200,  202,  205,  214,  217;  — 
pars  L:  s.  XV\  no.  82,  87, 
127,  137,  141,  159,  166,  168, 
175,  180,  181,  182;  — partes 
I.  IL:  s.XIVi,  no.56;  s.  XV^ 
no.  81,  112,  113,  117,  143, 
161,  169,  174,  188,  189,  203, 
207,  216,  219.  —  pars  IL:  s. 
XVS  no.  125,  126,  128,  136, 
139,  160,  164,  167,  178,  179, 


CCXCIV 


Index  bibliographlcus 


187;  —  partes  IL  III.:  s.  XVs 
no.  121;  —  partes  I.  III.: 
s.  XVS  no.  156;  —  pars  IIL: 
s.  XI VS  no.  49,  74*;  s.  XVS 
no.  101,  102,  131,  135,  138, 
144,  147,  155,  162,  165,  172, 
173,  176,  201,  204,  213,  215; 
s.  XVIS  no.  222. 

Commentaria  vel  glosae  sine 
textu  Doctrinalis: 

lonis  Suessionensis  reportamina, 
s.  XIV^  ineunt.,  no.  28,  29, 
40*  (add.). 

Mag.  Tibini  in  partem  III.  com- 
mentum,  s.  XIV^  no.  50. 

Helmholdi  magistri  Pragensis 
quaestiones  de  arte  grarama- 
tica  etc.  Alexandri  de  Villa 
Dei,  s.  XIVS  no.  51. 

Mag.  loannis  de  Munzingen 
commentarium  in  Doctrinale, 
s.  XIVS  no.  53. 

Magg.  Beronis,  Schreck,  Pruck 
in  studio  Viennensi  concepta 
partis  I.,  s.  XV^,   no.  96. 

Rerriigii  commentum  in  Doctri- 
nale, s.  XVS  no.  100. 

Vicentii  Tribergensis  commen- 
tarium in  partem  IL,  s.  XV^, 
no.  105. 

Mag.  Symonis  quaestiones  super 
IL  parte,  s.  XVS  no.  107. 

loannis  de  Nova  Domo  com- 
mentum super  IL  parte,  s. 
XVS  no.  121*. 

Andreae  Scherding  concepta 
super  IL  parte,  s.  XV',  no. 
212. 


Mag.  Mazingeri  quaestiones 
gramm.  in  IL  partem,  s.  XV^, 
no.  219. 

Commentaria  vel  glosae  igno- 
totorum  auctorum  sine  textu 
Doctrinalis:  in  partes  I. — IIL, 
s.  XIVi,  no.  44,  48,  68,  72; 
s.  XVS  no.  99,  134,  208,  209, 
211;  —  in  partem  L,  s.  XIV^, 
no.  43,  52,  76;  s.  XVS  no. 
104,  129,  171,  196;  s.  XVP, 
no.  223,  224;  —  in  partes 
LIL:  s.XVS  no.  114, 191, 192, 
193,  194;  —  in  partem  IL: 
s.  XIVi,  no.  42,  46,  47;  s. 
XV\  no.  85,  86,  92,  107,  108, 
157,  158,  190,  206,  215,  218, 
219,  220,  221;  —  in  partem 
IIL:  s.XVSno.  109,215,219, 
221. 

Expositio  Germanica  omnium 
vocabulorum  I.  partis,  s.  XV^ 
ineunt.,  no.  106. 


Doctrinalis  textus  sine  commen- 
tario  vel  glosa:  s.  XIIP,  no. 
13,  13*  (add.),  24;  s.  XIVS 
no.  40,  57,  57*  (add.),  61,  63, 
67,  67*  (add.),  69,  70*  (add.), 
77;  —  s.  XY\  no.  110,  111, 
119,  133,  140,  142,  149,  151, 
153,  170,  183,  195,  197,  197*, 
210;  —  partium  I.  IL:  s.  XIIF, 
no.  25 ;  s.  XV',  no.  83,  90,  93, 
146,  152,  163,  184;  —  partis 
L:  s.  XVS  no.  199;  —  partis 
IL:  s.  XV',  no.  177;  —  partis 
IIL:  s.  Xy\  no.  84,  150,  198. 


Libri  typis  descripti 


CCXCV 


I 


(^ 


B.    LIBRI  TYPIS  DESCRIPTI. 
1.    Urbes   et  typographi. 

f^/tAjfjM     jbmnia,  quae  (    )  uncis  inclusimus,  coniectura  nituntur. 


I 


Antverpiae 

Gerardus  Leeu 

»  »  .... 

Henricus  Eckert  de  Homberch 


»  »  »  • 

Theodoricus  Martini       .    .    .    . 
Michael  Hillen  de  Hoochstraten 


»  » 

Wilh.  Vorsterman 


anno 
1487 
1488 
1493 
1504 
1506 
1519 
1493 
1509 
1510 
1511 
1518 
1512 


Argentinae 

(Argentinae),  typographus  ignotus    .    .    .  1485       .    .    . 

„  „  „  .     .    .  1487  III.  Id.  Aug. 

Typographus  ignotus 1487  V.  Kai.  Dec. 


Martinus  Flach 


'*'7i?5y/M 


/ 


1488  VIII.  Mart. 
1488  I.  Dec.      . 
1488       .    .    . 
1490  m.  Febr. 
1490  XIV.Kal.Aug 
1491 
1493 


Typographus  ignotus 1491 

Joannes  Pryss  [Prüss] 1499 

1504 

1507 

Typographus  ignotus 1501 

Matthias  Hupfuff 1506 

(Matthias  Hupfuff) 1506 

Renatus  Beck 1516 

Augustae  Vindelicorum 

Joannes  Schoensperger       1511 

(loannes  Schoensperger) 1514 

Sylvius  Otmar 1521 


nro. 

34 

44 
102 
183 
191 
254 
103 
222 
224* 
226 
250** 
232 


26* 

35 

36 

42 

46 

47 

59 

60 

82 
101 

92 
144 
186 
206 
165 
199 
200 
245 


229 
240 
257 


CCXCVI 


Index  bibliographicus 


Basileae 


anno 


Nicolaus  Kesler 1486  xx 

Typographus  ignotus 1486 

Nicolaus  Kesler 1494  ill 

(Nicolaus  Kesler) 1494 

Nicolaus  Kesler 1501 

Michael  Furter       1496/7 

(Michael  Furter) 1506 

Michael  Furter       1506  XX 

lacobus  de  Pfortzen  [Pfortzheym]      .    .    .  1498 

1499 

1501 

1502 

1503 

1507 

(lacobus  de  Pfortzen) 1508 

Adam  Petri  de  Langendorlf 1511 

»  ?j  5j  1515 

1516 

1517 

1519 


1495 


J> 

)» 

» 

>l 

5> 

>» 

)> 

» 

» 

5» 

» 

5> 

}> 

ji 

») 

B 

onoiiiae 

Bacielerius  de  Baciek 

jriis 

Aug. 
Malt. 


Auf 


nro. 

30 

32 
107 
113 
170* 
127 
194 
195 
139 
146 
170 
175 
179 
207 
215 
226* 
242 
244 
248 
253 


114 


Brixiae 


lacobus  Britannicus 1500 

Ludovicus  Britannicus 1538 

»                   V             1547 

1550 

lacobus  Britannicus 1568 

1572 

Polycretus  Turlinus 1588 


152 
262 
263 
264 
265 
266 
267 


C  a  d  o  ra  i 

Michael  Angier  [librarius] (1510) 

Coloniae 

Ulricus  Zell  de  Hannaw  [apud  Lyskirchen]  (1487) 

1488 

1491 

1494 


»>  »  ?> 

»»  j>  » 

»J  »  5) 


225* 


41 
51 

90 
109 


Libri  typis  descripti 


CCXCVII 


Henricus  Quentell  [circa  Summum] 


» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

1J 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

» 

5? 

» 

5J 

w 

» 

» 

5? 

» 

V 

beri 

Henrici  ( 

» 

» 

» 

» 

V 

?j 

loannes  Koelhoff 


id 


anno 

1489 

1490  pr.  Id. 

1490  pr.Kal 

(1490) 
(1490) 
(1490) 

1491 

1492 

1494  VII 

1494  IV. 

1498 

1499 

1500  XIV 
(1500) 

1502 

1503 

1504 

1505  m.  Mar 

1505  V.  KaJ 

1506  m.  Mar 
1506  m.  lun 
1507 


Non.  Nov. 


•  Aug. 


(Coloniae,  loannes  KoelhoJÖF) 
loannes  Koelhoff    .... 
Martinus  de  Werdena    .     . 


Eucharius  Cervicornus 


1508  m. 

1508 

1495 

1501 

1501 

1501 

1508/9 

1512/13 

1514 

1515 

1522 


Sept 


Dec. 
lan. 


Mai. 


i. 
lul. 


uro. 

53 

64 
65 
71 
72 
73 
84 
94 
110 
112 
140 
147 
151 
161 
171 
177 
182* 
187* 
188* 
192 
193 
205 
209* 
214 
116 
167 
168 
172 
218 
233 
239 
243 
258* 


Cracoviae 

Joannes  Haller  [librarius] 1510 

1517 


223 
247 


Daventriae 

Richard.  Paffroed[Paffroet,Paffraet,Pafraet]  (1484) 

(Daventriae,  Richardus  Paffroed)        .     .     .  (1484) 

Richardus  Paffroed (1487) 

(1487) 

1488 

(1488) 


25 
26 
39 
40 
45 
52 


CCXCVIII 


Index  bibliographicus 


Richard.  Paffroed  [Paffroet,  Paffraet,  Pafraet] 


(Richardus  Paffroed) 
Richardus  Paffroed 

n 

V 

V 

V 

•n 

n 

V 

V 

>» 

>; 

yy 

5? 

V 

?> 

(Daventriae,  Richardus  Paffroed) 


Richardus  Paffroed 


lacobus  de  Breda 


>'  . 

(lacobus  de  Breda) 
lacobus  de  Breda 

)j 

'> 

>5 

» 

»> 

)> 

5> 

» 

Theodoricus  de  Borne 

Albertus  Pafraet  [Paefraed,  Paefraedt] 


»> 

>J 

» 

V 

» 

)J 

anno 

uro. 

(1490)      .    .    .    . 

79 

1491   XX VII.  Mart. 

86 

1491   X.  Sept.    .     . 

89 

1494       .    .    .    . 

111 

1495  XXX.  Oct.    . 

117 

1495       .    .    .    . 

120 

1496       .    .    .    . 

125 

1497  XIX.  Aug.     . 

130 

1497  xviii.  Oct.  . 

131 

1497       .    .    . 

132 

1499  III.  lan.  . 

142 

1499  XXVI.  lan. 

143 

1499  ni.  Sept.  . 

145 

1499       .    .    . 

148 

1500  m.  Nov.    . 

149 

1500       .    .    . 

154 

(1500)      .    .    . 

162 

1503  XXII.  Mai-t. 

176 

1503  m.  Aug.    . 

178 

1511        .    .     . 

.    227* 

1489       ... 

58 

1490       .    .    . 

.      63 

1491   m.  Sept.   . 

88 

1491    m.  Dec.    . 

91 

1495       .    .    . 

119 

1496  VIII.  Oct. 

123 

1496  XX.  Nov.  . 

124 

1497  11.  lan.      . 

128 

(1497)      .     .     . 

.    135 

1501  XI.  Febr. 

163 

1501   m.  Sept.    . 

.    166 

1505  ni.  Dec.    . 

188 

(1505)      .     .    . 

.    190 

1507 

203 

1508 

.    209 

1511 

227 

1513 

.    234 

1518 

250*** 

1519 

254* 

(1519) 

254** 

1521 

255* 

Erfordiae 

Wolfgangus  Schenk 


1504 


187 


Libri  typis  descripti 


CCXCIX 


Hagenoae 

(Henricus  Gran) 
Henricus  Gran   . 


Leydis 

Joannes  Severi  .     .     .  . 

Lipsiae 

lacobus  Tanner      .     .  . 

Conradus  Kacheloven  . 

(Melchior  Lotter)  .     .  . 
(Lipsiae,  Melch.  Lotter) 

Melchior  Lotter      .    .  . 


anno 
1492 
1495 
1498 


1509 


» 

?> 

Wolfgan gus  [Stoeckel]  de  Monaco 
Typographus  ignotus 


Londinii 


Wynkyn  de  Worde 
Richardus  Pynson 


nro. 

97 

115 

136 


220== 


(1490) 

.   78 

1491 

.   87 

1496 

.  126 

1497 

.  133 

1498 

137 

1500 

159 

1500 

.  160 

1502 

174 

1504 

185 

1506 

196 

1506 

197 

1508 

212 

1509 

221* 

1515   . 

242* 

1500 

158 

1525 

259 

(1503)  ....  180 

1505   ....  189 

1513   ....  236 

1516 

246 

(Lubecae) 

(Luca«  Brandis  de  Schass) 


(1480) 


Lugduni 


Joannes  de  Prato 


Mediolani 


Zarotus  Parmensis 

Typographus  ignotus . 

Leonardus  Pachel  et  Ulricus  Sinczenzeller 


11 


1488   .... 

48 

1489   .... 

56 

1475   .... 

6 

1481   .... 

17 

1484  IX.  Kai.  Apr. 

22 

ccc 


Index  bibliographicus 


Leonardus  Pachel  et  Ulricus  Sinczenzeller 
Typographus  ignotus 


Metis 


Casparus  Hochfeder   .  . 
(Metis),  Casparus  Hoehfeder 
Casparus  Hochfeder  .  .  . 


anno 

uro 

1484  XVII.  Dec. 

.   24 

1488   .  .  . 

.   49 

1500   .  .  . 

.  150 

1504   .  .  . 

.  184 

1508   ... 

.  213 

Monte  Regali  [Liguriae] 

Stephanus  et  Laurentius  de  Vivaldis 

Norimbergae 


1484 


Fredericus  Creusner 

Georgius  Stoechs  de  Sulczpach 
(Antonius  Koberger) 


Antonius  Koberger 


Casparus  Hochfeder        .     .    . 
Hieronymus  Hoelzel  [HoltzelJ 


(Norimbergae,  Wolfgangus  Huber) 

Wolfgangus  Huber 

F^redericus  Peypus     ...... 

lodocus  Gutknecht    


Parisiis 


Udalricus  Gering 
Petrus  Levet 


Michael  Niger 

loannes  Petit  [librarius]  .  . 
(Parisiis,  loannes  Petit)  .  . 
Andreas  Bocardus  .... 
Bertholdus  Renbolt  [Rembold] 
(Parisiis,  Petrus  le  Dru)  .  . 
(Parisiis),  Denis  Rose  .  .  . 
lodocus  Radius  Ascensius 


23 


1487 

37 

1489 

54 

1491/92 

93 

1492 

96 

1494 

108 

1495 

118 

1497/98 

134 

1500 

157 

1501 

169 

1495 

122 

1500 

156 

1508/9 

219 

1514 

238 

1521 

255 

(1510) 

225 

1515 

233 

1515 

243* 

1518 

250* 

1483   ....   21 

1489 

57 

1490 

62 

1492 

99 

1495 

121 

(1507) 

.  208* 

1500/1 

153 

1500 

155 

1506) 

201 

(1506) 

202 

1504 

.  184* 

1507 

204 

Libri  typis  descripti 

anno 

lodocus  Badius  Ascensius       1510 

1524 

(1526) 

(Parisiis)  Bernardus  Aubri  [librarius]      .     .  (1507) 

Gaspardus  Philippe 1508 

Joannes  Gaultier  [librarius] (1508) 

(Parisiis,  Godofredus)  de  Marnef    ....  (1508) 

Joannes  Herouf (1514) 

Simon  Colinaeus 1542 

Parmae 

(Stephanus  Corallus) 1478 

Angelus  Ugoletus  Parmensis 1486 

Franciscus  Ugoletus  et  Octavianus  Saladus  1517 

Franciscus  Ugoletus  et  Benedictus  Zabolus  1519 

Octavianus  Saladius 1521 

Phorcae 

Thomas  Anseimus  Badensis 1508 

1509 

1510 

Rotomagi 

Richardus  Goupil (post  1492) 

„ 1518 

Petrus  Violette (post  1492) 

Rutlingae 

Michael  Greyff  [Gryff] 1489 

(Michael  Greyff) 1490 

(1490) 

Michael  Greyff 1493 

Joannes  Omar  [Otmar] 1492 

(Salutiis) 

Joannes  Fabri 1479 

Tarvisii 

(Gerardus  de  Flandria) 1472 

Trecis 

Joannes  Lecoq 1506 


CCCI 


nro. 
223* 

258** 

258*** 

260 

208 

210 

216 

217 

241 

262* 


8 

31 

249 

252 

256 


211 
220 
224 


80 

250**** 
81 


55 
61 
76 
100 
98 


10 


198 


CCCII 


Index  bibliographicus 


Tridenti 

anno 

(Zuan  Leonardus  Longus) 1481 

Tubingae 

Thomas  Anseimus  Badensis 1511 

y,           1512 

r,           1514 

Tusculani  Lacus  Benaci 

Gabriel  Petri  Tarvisinus 1479 

Alexander  de  Paganinis (1521) 

Venetiis 

(Venetiis,  Vindelinus  de  Spira)      ....  (1470) 

Typographus  ignotus (1473) 

(Venetiis),  typographus  ignotus     .         .    .  (1473) 

Tvpographus  ignotus 1474 

'        „                  , 1482 

lo.  de  Noerdlingen  et  Henr.  de  Harlem    .  1483 

x\ndr.  Catherensis  et  lo.  de  Leodio  .     .     .  1483 

Thomasius  Alexandrinus 1485 

Petrus  Cremonensis 1486 

ßernardus  Benalius 1487 

, 1488 

Guilelmus  de  Monte  Ferrato 1488 

Liga  Bovaria 1491 

Bpnetus  Locatellus 1491 

Simon  Papiensis,  alias  Bevilaqua  ....  1492 

Manfredus  de  Bonellis 1494 

Joannes  Rubens  Vercellensis 1497 

Lazarus  de  Soardis 1501 

Typographus  ignotus 1502 

Petrus  de  Quarengiis 1512 

Melchior  Scissa 1513 

Alexander  de  Bindonis 1519 

Augustinus  de  Bindonis 1528 

Vicentiae 

Leonardus  de  Basilea 1481 

Vi(3nnao  Austriae 

loannes  Singrenius    ...         1518 


nro. 
15 


228 
231 
237 


9 
258 


1 

3 

4 

5 

18 

19 

20 

27 

30* 

33 

50 

43 

83 

85 

95 

106 

129 

164 

173 

230 

235 

251 

261 


16 


250 


Libri  typis  descripti 


CCCIll 


Ulmae 

anno 

Typographus  ignotus 1487 

Joannes  Schaeffler 1498 

Zwollis 

Petrus  de  Os  de  Breda 1485 

(Zwollis,  Petrus  de  Os  de  Breda)      .    .    .  (1493) 

Arnoldus  Kempensis 1504 

Guilelmus  et  Arnoldus  Kempenses    .    .    .  1504 

Sine  loco,  typographi  nomine  et  anno 

Locus  et  tA'pographus  ignoti (1475) 

(1480) 

(1480) 

(1480) 

(1480) 

(1485) 

(1490) 

(1490) 

(1490) 

(1490) 

.....  (1490) 

(1490) 

(1490) 

(1490) 

(1493) 

(1498) 


38 
138 


28 
104 
181 
182 


7 
12 
13 
14 
15* 
29 
66 
67 
68 
69 
70 
74 
75 
77 

105 

141 


2.    Commentatores  et  commentaria  vel  glosae. 


Doctrinale  c.  glosa  Ladaviani: 

Venetiis  a.  1473,  no.  3. 
Loco  ign.  (1480),  no.  12. 

Doctrinale  c.  commento  sive 
expositione  Ludovici  de 
Guaschis: 

Loco  ign.  (a.  1480),  no.  14;  (a.  1485), 

no.  29. 
Yicentiae  a.  1481,  no.  16. 
Basileae  a.  1486,  no.  30, 32;  a.  1501, 

no.  170*. 
Mediolani  a.  1481,  no.  17;  a.  1488, 

no.  49. 


Venetiis  a.  1482,  no.  18;  a.  1483, 
no.  19,  20;  a.  1485,  no.  27;  a.  1486, 
no.  30*;  a.  1487,  no.  33;  a.  1488, 
no.  43,  50;  a.  1491,  no.  83,  85; 
a.  1492,  no.  95;  a.  1494,  no.  106; 
a.  1497,  no.  129;  a.  1501,  no.  164; 
a.  1512,  no.  230;  a.  1513,  no.  235; 
a.  1519,  no.  251;  a.  1528,  no.  261. 

Monte  Regali  a.  1484,  no.  23. 

Norimbergae  a.  1487,  no.  37;  a. 
1489,  no.  54. 

Ulmae  a.  1487,  no.  38. 

Argentinae  a.  1488,  no.  42,  46. 

Parisiis  a.  1492,  no.  99. 


CCCIV 


Index  bibliographicus 


Brixiae  a.  1500,  no.  152;  a.  1538, 
no.  262;  a.  1546,  no.  263;  a.  1550, 
no.  264;  a.  1568,  no.  265;  a.  1572, 
no.  266;  a.  1588,  no.  267. 

Parmae  a.  1517,  no.  249;  a.  1519, 
no.  252;  a.  1521,  no.  256. 

Tusculani  (a.  1521),  no.  258. 

Doetrinale  c.  glosa  Monachi 
L  0  m  b  a  r  d  i : 

Mediolani  a.  1484,  no.  22. 
Lugdiini  a.  1488,  no.  48;  a.  1489, 

no.  56. 
Parisiis  a.  1490,  no.  62. 

Doetrinale  c.  interpretatione 
Facini  Tibergae: 

(Salutiis)  a.  1479,  no.  10. 
Parisiis   a.   1483,   no.  21;   a.   1500, 
no.  155. 

Doetrinale  e.  dictis  Prisciani 
et  Nieolai  Perotti: 

(Lubecae  a.  1480),  no.  11. 
Loco  ign.  (a.  1480),  no.  13. 

Doetrinale  c.  glosa  Focaudi 
M  0  n  i  e  r  i : 

(Parisiis  a.  1490)  no.  66;  Rotomagi 
(post  a.  1492),  no.  80,  81;  a.  1518, 
no.  250***. 

Trecis  a.  1506,  no.  198. 

Parisiis  (a.  1514),  no.  241. 

Doetrinale  cum  glosa  notabili 
(Gerardi  de  Zutphen  Co- 
lon i  e  n  s  i  s) : 

Argentinae  a.  1490,  no.  59;  a.  1491, 
no.  82;  a.  1493,  no.  101;  a.  1501, 
no.  165;  a.  1506,  no.  199. 

Basileae  a.  1496/97,  no.  127;  a.  1506, 
no.  194;  a.  1507,  no.  207:  a.  1509, 
no.  221. 

Cadomi  (a.  1510),  no.  225*. 

Coloniae  a.  1489,  no.  53;  a.  1491, 
no.  84. 

Loeo  ign.  (a.  1490),  no.  67,  68. 

Hagenoae  a.  1495,  n.  115. 


Lipsiae  a.  1491,  no.  87;  a.  1496, 
no.  126;  a.  1500,  no.  159;  a.  1502, 
no.  174;  a.  1506,  no.  196;  a.  1508, 
no.  212;  a.  1525,  no.  259. 

Metis  a.  1500,  no.  150;  a.  1508, 
no.  213. 

Norimbergae  a.  1494,  no.  108;  a. 
1495,  no.  118;  a.  1497/98,  no.  134; 
a.  1500,  no.  156,  157;  a.  3501, 
no.  169;  a.  1508/9,  no.  219. 

Parisiis  a.  1495,  no.  121. 

Partes   I.   II.   c.   glosa   notabili: 

Coloniae  a.  1488,  no.  51;  a.  1491, 

no.  90;  a.  1492,  no.  94;  a.  1495, 

no.  116;  a.  1500,  no.  151;  a.  1506, 

no.  193. 
Rutlingae  a.  1490,  no.  61;  a.  1493, 

no.  100. 
Loco  ign.  (a.  1490),  no.  69. 
Norimbergae    a.    1491/92,    no.    93; 

a.  1492,  no.  96;  a.  1495,  no.  122. 
Hagenoae  a.  1492,  no.  97. 
Basileae  a.  1498,  no.  139;  a.  1499, 

no.  146;  a.  1501,  no.  170;  a.  1503, 

no.  179. 

Pars  I.  c.  glosa  notabili: 

Argentinae  a.  1490,  no.  60. 
Loco  ign.  (a.  1490),  no.  70. 
Coloniae    a.    1494,    no.    109,    112; 
a.  1498,  no.  140;  a.  1502,  no.  17L 
Rutlingae  a.  1492,  no.  98. 
(Lipsiae)  a.  1497,  no.  133. 

Pars  II.   c.  glosa  notabili: 

Coloniae  a.  1490,  no.  64,  65;  a.  1494, 
no.llO;  a.  1499,  no.  147;  (Coloniae 
a.  150()),  no.  141. 

Rutlingae  a.  1490,  no.  76. 

Partes  III.  IV.  c.  commento- 
valde  utili(quod  ad  glosam 
notabilem  pertinet): 

Loeo  ign.  (a.  1490),  no.  77. 
Coloniae  (a.  1490),  no.  71,  72,  73; 

a.  1508,  no.  214. 
Daventriae  a.  1495,  no.  120;  a.  1497, 


Libri  typis  descripti 


CCCV 


no.  130;  a.  1503,  no.  178;  a.  1505, 

no.  188. 
Hagenoae  a.  1498,  no.  136. 
Lipsiae  a.  1498,  no.  137. 
Basileae  a.  1502,  no.  175. 

Doctrinale      c.     sententiis     et 
constructionibus: 

Antverpiae  a.  1487,  no.  34;  a.  1488, 
no.  44;  a.  1493,  no.  103. 

Londinii  (a.  1503),  no.  180;  a.  1505, 
no.  189;  a.  1513,  no.236;  a.  1516, 
no.  246. 

Doctrinale  c.  argumentis  et  no- 
tabilibus  loannis  Versoris: 

Argentinae  a.  1491,  no.  92. 

Partes  I.  II.  c.  dictis  et  glosa 
loannis  Synthen: 

Daventriae  (a.  1487),  no.  39;  a.  1488, 

no.  45;  a.  1491,  no.  88. 
Argentinae  a.  1499,  no.  144. 
Cf.  lodocus  Badius  Ascensius. 

Pars    I.    c.    dictis    sive    glosa 
loannis   Synthen: 

Daventriae  (a.  1484),  no.25;  a.  1491, 
no.  89;  a.  1495,  no.  117;  a.  1496, 
no.  124;  a.  1497,  no.  131;  a.  1501, 
no.  166. 

(Argentinae)  a.  1485,  no.  26*. 

Argentinae  a.  1487,  no.  36;  a.  1488, 
no.  47. 

Coloniae  (a.  1487),  no.  41. 

Pars    II.    c.    dictis    sive    glosa 
loannis   Synthen: 

(Argentinae)  a.  1487,  no.  35. 
(Daventriae  a.  1488),  no.  52. 
Daventriae  a.  1489,  no.  58;  (a.  1490), 

no.  79;  a.  1491,  no.  86;  a.  1496, 

no.  125. 
Rutlingae  a.  1489,  no.  55. 

Partis  I.  opus  minus  Guilelmi 
Zenders   de  Werdt  [Weert]: 

Daventriae  a.  1499,  no.  143;  a.  1503, 
no.  176. 

Monumenta  Germaniae  Paedagogira  XII 


Partis  II.  opus  minus  Guilelmi 
Zenders   de  We r d t  [ We e r t] : 

Antverpiae  a.  1493,  no.  102,  a.  1504, 

no.  183. 
Daventriae  a.  1494,  no.  111 ;  a.  1497,. 

no.  128. 
(Daventriae  a.  1497),  no.  135. 
Daventriae  a.  1499,  no.  142,  145. 
(Daventriae)  a.  15(X),  no.  154. 
Daventriae  a.  1501,  no.  163. 

Partium  I.  II.  opus  minus  Guil- 
elmi Zenders  de  Werdt: 
Antverpiae  a.  1506,  no.  191. 
Coloniae  a.  1506,  no.  192. 

Partium  I. — IV.  medulla  aurea 
Timanni  Kemeneri: 

Coloniae  (a.  1500),  no.  161;  a.  1501, 
no.  167. 

(Daventriae  a.  1500),  no.  162. 

Partis    I.     medulla    aurea    Ti- 
manni  Kemeneri: 
Coloniae  a.  1505,  no.  187*. 

Partis    IL    medulla    aurea    Ti- 
manni  Kemeneri: 
Coloniae  a.  1504,  no.  182*. 

Partium  II. — IV.  medulla  aurea 
Timanni    Kemeneri: 
Coloniae  a.  1503,  no.  177. 

Partium  III.  IV.  medulla  aurea 
Timanni  Kemeneri: 
(Coloniae)  a.  1501,  no.  168. 
Coloniae  a.  1502,  no.  172. 

Partis  IL  exercitium  mag.  lo- 
annis Glogoviensis: 

Lipsiae  a.  15(X),  no.  158. 

(Metis)  a.  1504,  no.  184. 

Cracoviae  a.  1510,  no.  223;  a.  1517, 
no.  247. 

Viennae  Austr.  a.  1518,  no.  250. 

Pars    I.    c.    commentariis    Her- 
manni  Torrentini: 
ZwoUis  a.  1504,  no.  181. 
Daventriae  a.  1508,  no.  209. 

XX 


CCCVI 


Index  bibliographiia 


Coloniae  a.  1508,  no.  209*;  a.  1515, 

DO.  243;  a.  1522,  no.  258*. 
Leydis  a.  1509,  no.  220*. 
Antverpiae  a.  1512,  no.  232. 

Pars  I.  c.  commentariis  Her- 
manni  Torrentini  et  adno- 
tationibus  Despauterii: 

Antverpiae  a.  1518,  no.  250**. 

Pars  I.  c.  commentariis  Herm. 
Torrentini  et  adnotationi- 
bus  Despauterii  et  Bitteri: 

Daventriae  a.  1519,  no.  254*.;  a. 
1521,  no.  255*. 

Partium  I.  IL  textus  cum  notis 
et  expositione  vocabulo- 
rum  per  Hermannum  Tor- 
rentinum: 

Zwollis  a.  1504,  no.  182. 

Partes  I.  IL  c.  commentariis 
Hermanni  Torrentini  et 
Kemponis   Thessaliensis: 

Daventriae   (a.  1505),   no.  190;    a. 

1513,  no.  234. 
Coloniae  a.  1505,  no.  188*;  a.  1507, 

no.205;  a.  1508/9,  no.218;  a.l512, 

no.  233*. 
Al-gentinae  a.  1507,  no.  206. 
Phorcae  a.  1508,  no.  211;  a.  1509, 

no.  220;  a.  1510,  no.  224. 
Tubingae  a.  1511,  no.  228;  a.  1512, 

no.  231;  a.  1514,  no.  237. 
Antverpiae  a.  1510,  no.  224*. 

Partes  L— III.  c.  commentariis 
Hermanni  Torrentini  et 
Kemponis  Thessaliensis  et 
extractis  partis  III.  An- 
dreae   Gutterii   Cerasiani: 

(Parisiis  a.  1507),  no.  208,  208*. 

Norimbergae  a.  1514,  no.  238. 

Bdsileae  a.  1511,  no.  226*;  a.  1515, 
no.  242;  a.  1516,  no.  244;  a.  1517, 
no.  248;  a.  1519,  no.  253. 


Partes  L— III.  c.  explanationi- 
bus  loannis  Synthen  et  ad- 
notationibus     Ascensianis 
[lodoci   Badii  Ascensii]: 
Parisiis  a.  1500/1,  no.  153. 

Partes  L— III.  c.  explanationi- 
bus    Syntheniis    et   Ascen- 
sianis [lod.  Badii  Ascensii]: 
Parisiis  a.  1504,  no.  184»;  a.  1508, 
no.  210. 

Partes  L— III.  c.  explanationi- 
bus  Ascensianis  [lod.  Badii 
Ascensii): 
Parisiis  a.  1506/7,  no.  204;  a.  1510, 
no.  223*. 

Pars   III.    c.   explanatione   As- 

censiana: 
(Daventriae)  a.  15(X),  no.  149. 
Parisiis  (a.  1508),  no.  216,  217;   a. 

1524,  no.  258***. 

Pars  I.e.  commentariis  loannis 
Vaus  [Scoti]: 
Parisiis  a.  1522,  no.  258**. 

Doctrinale  cum  marginalibus 
exemplis  et  continuationi- 
bus: 
Norimbergae  a.  1521,  no.  255. 

Partium   I.  IL   textus   cum    al- 
teratione: 
Daventriae  a.  1495,  no.  119;  a.  1507, 

no.  203. 
Basileae  a.  1494,  no.  107;  a.  1506, 
no.  195. 

Partium   I.   IL   textus   c.  glosa 

interlineali: 
Lipsiae  a.  1500,  no.   160;  a.  1515, 

no.  242*. 
Erfordiae  a.  1504,  no.  187. 

Partium  I.  IL   textus   c,   anno- 
tationibus  et  exemplis: 
(Norimbergae  a.  1510),  no.  225. 
Norimbergae  a.  1512,  no.  233;   a. 
1518,  no.  250*. 


Libri  typis  descripti 


CCCVII 


Partium  I.  II.  textus  c.  conti- 
nuationibus  etc.: 

Ulmae  a.  1498,  no.  138. 
Venetiis  a.  1502,  no.  173. 
Augustae  Vindel.  a.  1514,  no.  240. 

Partium  I.  II.  textus  c.  notis 
in  margine: 

(Zwollis  a.  1493),  no.  104. 
Daventriae  a.  1497,  no.  132. 
Antverpiae  a.  1509,  no.  222. 

Partis  II.  textus  c.  regulis  et 
exemplis: 

Daventriae  (a.  1487),  no.  40. 

Pars  IL  familiari  ac  com- 
pendiaria  expositione 
enarrata: 

Daventriae  a.  1511,  no.  227. 

Partes  III.  IV.  c.  commento: 
Daventriae  a.  1490,  no.  63. 

Doctrinalis  cap.  X.  c.  adnota- 
tionibus  Hub.  Susannaei: 

Parisiis  a.  1542,  no.  262*. 


Doctrinalis    textus    sine    com- 
mentario  vel  glosis: 

Loco  ign.  (a.  1473),  no.4;  (a.  1490), 
no.  74,  75;  a.  1493,  no.  105,  105*. 


(Venetiis  a.  1470),  no.  1. 
Venetiis  a.  1474,  no.  5. 
Tarvisii  a.  1472,  no.  2. 
Mediolani  a.  1475,  no.  6;  a.  1484, 

no.  24. 
Parmae   a.    1478,    no.   8;    a.    1486, 

no.  31. 
Tridenti  a.  1481,  no.  15. 
(Daventriae  a.  1484),  no.  26. 
Daventriae  a.  1496,  no.  123. 
Zwollis  a.  1485,  no.  28. 

Partium  I   II.  textus: 

Loco  ign.  (a.  1475),  no.  7;  (a.  1480), 

no.  15*. 
Lipsiae  a.  1504,  no.  185;   a.  1506^ 

no.  197;  a.  1509,  no.  221*. 
Argentinae  a.  1504,  no.  186;  a.  1506^ 

no.  200;  a.  1516,  no.  245. 
(Parisiis  a.  1506),  no.  201,  202. 
Basileae  a.  1508,  no.  215. 
Norimbergae  a.  1515,  no.  243*. 
Daventriae  (a.  1519),  no.  254**. 

Partium  III.  IV.  textus: 

Lipsiae  (a.  1490),  no.  78. 
Daventriae  a.  1491,  no.  91. 
(Basileae)  a.  1494,  no.  113. 
Parisiis  (a.  1526),  no.  260. 


3.     Bibliothecae,    in    quibus    Doctrinalis    libri 
typis   descripti   adservantur. 

Aberdonensis  Scot.,   B.  Un.,  no.      Argentinensis,    B.   Un.,    no.   32,. 
184*,  208*,  220*,  223*,  224*,  258**,         70,  76,  115,  136. 

Augustana  Vindel.,  B.  Prov.,  no, 
53,  55. 

Basileensis,  B.  Un.,  no.  32,  35,  42, 
82, 84, 101, 139, 140, 198, 201, 237, 242. 

Berolinensis,  B.  Reg.,  no.  16,  50, 
120. 

Bonnen sis,  B.  Un.,  no.  30,  32,  168, 
205. 


258***,  262. 
Abrincensis,  B.  Ur.,  no.  3. 
Admontana     Austr.,      B.     Coen., 

no.   115. 
Aletensis    [Macloviensis]     Rhedo- 

num,  B.  Ur.,  no.  10. 
Araugiensis  Helv.,  B.  Prov.,  no. 
f!*  15*,  29,  32,  165,  170*,  188*,  199. 


XX* 


CCCVIII 


Index  bibliographicus 


Bononienses:  B.  Un  ,  no.  19,  230, 
249,  251.  -  B.  Ur.,  no.  285,  248, 
256. 

Brunnensis,  B.  Schoben,  no.  250*. 

Bruxellensis,  B.  Reg.,  no.  124, 
125,  191. 

Budapestinensis,  B.Mus.,  no.  174. 

Carolsruhensis,  B.  M.  Duo.,  no. 

32,  59,  60,  64,  67,  82,  84,  122. 
Carpentoractensis,  B.  Ur.,  no. 23. 
Cassellana,  B.  Yogtii,  no.  54,  182*, 

187*,  221,  226*. 
Cenomanensis   Gall ,    B.  Ur.,   no. 

225*. 
Coburgensis,  B   Duo.,  no.  144. 
Coloniensis,  B.  Ur.,  no.  64, 84,  214. 
Cracoviensis,  B.  Un.,  no.  55,  60, 

184,  223,  247,  259. 
Cremesiensis  Mona  steril  Austr., 

no.  237. 

Darmstadiensis,  B.  M.  Duc,  no. 

35,  36,  40,  51,  60,  67,  110,  112,  132, 

192,  206,  231. 
Daventriensis,    B.    Ur.,    no.    149, 

250***,  254*,  254**. 
Detmoldensis,  B.  Prov.,  no.  151, 

171,  178. 
Doneschingensis,  B.  Princ,  no. 

53-,  65,  93,  101. 
Dresdensis,   B.   Reg.,   no.  59,   87, 

106,  138. 
Dussel dorpiensis,   B.  Prov.,   no. 

32,  120,  168,  213. 

Einsidlensis,    B.   Coen.,    no.    194, 

195,  265. 
Erfordiensis,  B.  Reg.,  no.  194. 
Erlangen sis,   B.  Un.,  no.  54,  60, 

64,  72,  82,  84,  134. 

Ferrarien  sis,  B.Un,no.  18, 129,251. 

F 1 0  r  e  n  t i  n  a ,  B.  Nat.,  no.  19,  20,  129. 

Florianen  sis  Austr.,  B.  Coen.,  no. 
75,  200. 

Friburgensis  Brisg.,  B.  Un ,  no. 
12,  38,  61,  74,  84,  100,  155,  167, 
199,  210,  211,  220,  231,  237. 


Giessensis,  B   Un.,  no.  25,  52,  86, 

89,  145,  165,  166,  245. 
Gothana,  B.  Duc,  no.  38,  196. 
Gottingensis,  B.  Un.,  no.  32,  34, 

39,  51,  53,  144,  159,  178,  212,  253. 
Gryphiswaldensis,    B.    Un.,    no. 

18,  118,  134. 
Guelferbytana,   B.   Duo.,   no.  30, 

51,  52,  88,  89,  126,  133,  176,  183. 

Haganae:  B.  Mus.,  no.  1 8.  —  B. Reg., 

no.  32,  71,  188. 
Halber  stad  ien  sis,  B.  Cathedr., 

no.  30,  51,  53,  128. 
Hanno V er anae:  B. Reg.,  no. 53. — 

B.  Ur.,  no.  140. 
Heidelbergensis,    B.    Un.,    no. 

150. 
Heiligenstadiensis,  B.  Gym.,  no. 

213,  221*. 
Herb  ipole  nsis,    B.    Un.,  no.  51, 

204. 
Hersfeldiensis,  B.   Gym.,  no.  07, 

73,  112. 

lenensis,  B.  Un.,  no.  159,  239,  243. 
Kiliensis,  B.  Un.,  no.  11. 

Lambacensis,   B.  Coen.,   no.  76, 

84,  134. 
Leopoliensis,  B.  Nat.,  no.  250. 
Lipsiensis,   B.  Un.,   no.  30,   113, 

126,  166,  196,  206. 
Londiniensis,  Mus.  Br.,   no.  15, 

18,  22,  30*,  38,  46,   70,   125,   131, 

150,  154,  181,  182,  218. 
Lubecensis,  B.  Ur.,  no.  215. 
Lugdun o-Batava,  B.  Un.,  no.  99. 
Luneburgensis,  B.  Ur.,  no.  119, 

163,  191,  253. 

Magdeburgensis,  B.  Gym.  Cath., 

no.  11. 
Maih  ingensis,  B.  Princ.,  no.  143, 

154,  169,  im,  185,  206,  228,  238. 
Marburgensis   Hess.,  B.  Un.,  no. 

71,  116,  124,  128,  141,  193. 
Mediolanensis,   B.  Ambr.,  no.  6. 


Libri  typis  descripti 


CCCIX 


Mellicensis,  B.  Coen.,  no.  38,  47, 
59,  60,  69,  82,  93,  96,  97,  157. 

Moeno-Francofurtensis,  B.  Ur., 
no.  14. 

Moguntina,  B.  Ur.,  no.  41,  51, 
73,  98,  109,  203,  226,  232. 

Monacensis,  B.  Reg.,  no.  12,  27, 
32,  38,  42,  47,  51,  53,  59,  61,  65,  66, 
67,  68,  69,  71,  78,  82,  84,  90,  93, 
96,  97,  100,  108,  110,  115,  118,  127, 
135,  136,  137,  139,  146,  150,  154, 
156,  170,  175,  183,  194,  197,  199, 
219,  221. 

Monasteriensis,  B.  Paul.,  no. 
51,  176,  209*,  218,  227*. 

Neapolitana,  B.Borb.,no.  27,43,50. 

Oenipontana,  B.  Un.,  no.  16,  51, 
53,  67,  115,  136,  146,  240. 

Oxoniensis,  B.  Bodl.,  no.  13,  19, 
20,  31,  32,  49,  86,  90,  91,  117,  134, 
144,  187,  209,  227,  228,  233,  234, 
258. 

Parisinae:  B.  S.  Genov.,  no.  216, 
260.  —  B.  Maz.,  no.  43,  153,  217.  — 
B.  Mus.  Paedag.,  no.  192.  —  B.  Nat., 
no.  1,  5,  24,  33,  37,  83,  95,  155,  202, 
208,  258,  262*.  —  B.  Un.,  no.  29. 

Pragensis,  B.  Un.,  no.  28,  30,  77, 
84,  87,  111. 

Purglitiensis,   B.  Princ,  no.  7. 

Quedlinburgensis,  B.  Gym., 
no.  153. 

Ratisbonensis,  B.  Prov.,  no.  71, 

207,  219. 
Rheno-Traiectina,  B.  Un.,  no. 

26*,  39. 


Romanae:  B.  Ang.,  no.  164.  — 
B.  Alex.,  no.  251.  —  B.  Gas.,  no. 
4,  20,  27,  33,  43.  —  B.  Cors.,  no. 
173,  252,  266.  -  B.  Nat.,  no.  230. 

Salisburgenses:  B.  Coen.,  no.  37, 

55,  59,  60,  61,  96,  97,  118,  210,  219. 

—  B.  publ.,  no.  186. 
Sangallensis,   B.  Coen.,   no.  27, 

30,  142,  177,  224. 
Selestadiensis,   B.  Ur.,  no.  32. 
Senensis  JuL,  B.  Ur.,  no.  18,  20, 

164. 
Stuttgardiensis,  B.  Reg.,  no.  18, 

30,  32,  175,  179,  192. 

Trecensis,  B.  Ur.,  no.  21,  48,  62, 

121,  241. 
T  r  e  V  i  r  e  n  s  i  s ,  B.  Ur.,   no.  32,  94, 

142. 
Tridentina,  B.  Ur.,  no.  152. 
Tubin gensis,    B.    Un.,    no.    211, 

231,  237. 
Turicensis,  ß.  Prov.,  no.  237. 

Upsaliensis,  B.  Un.,  no.  35,  41, 
58,  89,  111,  187*,  196,  212. 

Veneta,  B.  Nat.,  no.  18,  261. 

Veronensis,  B.  Ur.,  no.  17,  164, 
262,  263,  264,  266,  267. 

Vesontionensis,  B.  Ur.,  no.  56. 

Vinariensis,  B.  Duc,  no.  53,  65. 

Vindobonenses:  B.  Caes.,  no.  1, 
2,  30,  32,  35,  37,  43,  46,  85,  107,  129, 
144,  206,  225,  231,  244,  255.  — 
B.  Coen.  Schotten.,  no.  38,  164, 
167,  172. 

Yratislaviensis,  B.  Un.,  no.  71, 
72,  94,  140,  147,  166,  174,  178. 

Weilburgensis,  B.  Gym,,  no.  32, 


ALEXANDRI  DE  VILLA-DEI 


DOCTRINALE 


RECENSVIT  ET  EXPLANAVIT 


THBODORICVS    RBICHLING 


Monuinenta  Oermaniae  Paedagogica  XII 


SVBSIDIORVM    CONSPECTVS 


A    ==  Codices  Amploniani,  bibliogr.  no.  7,  8,  9;  ubi  dissentiunt; 

Ai  =  codex  Amploniaiius,  bibliogr.  no.  7, 

^2  -=         „  „  „         no.  8, 

As  =        „  „  „         no.  9. 

L    =  codex  Laurentianus  Mediceus,  bibliogr.  no.  1. 

M   =codexMarcianus  Venetus,  bibliogr.  no.  12. 

P    =  codex  Palatinus  Vaticanus,  bibliogr.  no.  11. 

iS'    =  codex  Stuttgardiensis,  bibliogr.  no.  10. 

e    ^editiones  principes,  bibliogr.  no.  1,  2;  ubi  discrepant: 

ei  =editio  s.  1.  et  a.  (Veneta  c.  a.  1470),  bibliogr.  no.  1, 

e2  =editio  Tarvisiana  a.  1472,  bibliogr.  no.  2. 

quibusdam  locis  adhibiti  sunt: 
Ar  =  codex  Arundelianus  Mus.  Brit.,  bibliogr.  no.  22. 
P«i  =  codex  Parisinus,  bibliogr.    no.    2. 
Pa2  =        ..  „  ,,         no.  16. 

Pas  =        „  „  ,j        no.  36. 

PaA  =        „  „  „        no.  38. 

Pa5  =        ..  .,  „         no.  54. 

Pm  =        ..  ..  „        no.  61. 


Acr on,  Porphi/r.  =  Acronis  et  Porphyrionis  Commentarii  in  Q.  Horatium 

Flaccum,  ed.  a  Ferd.  Hauthal.  Berol.  1866. 

Avent.  =  loan.  Aventini  gramrnatica.    Norimbergae,  loan.  Stüchs,  1515. 

1* 


Subsidiorum  conspectus 


Bas.  i^afcer  =  Basilii  Fabri  Soraiii  Thesaurus  eruditionis  scholasticae, 
ed.  a  Chr.  Cellario.    Lipsiae  1697. 

Behel.=^VLei\.  Bebelii  lustingensis  poetae  laureati  Ars  versificandi  et  car- 
minum  condendorum  etc.  (impr.  cum  Hcnrichmanni  gramniatica 
Pliorcae  ap.  Thom.  Anselmum  Badensem  1509.) 

ß^et'.  =  Vocabularius  breviloquus  (Reuchlini).  editionem  adhibui 
Basileensem  a.  1480  paratam. 

Brev.  5ew^Ä.  =  Mittheilungen  aus  dem  Breviloquus  Benthemianus, 
einem  handschriftlichen  lateinischen  Glossar  des  XV.  Jahrb..  v.  K.  Ha- 
mann.    (Progr.  des  Johanneums  zu  Hamburg,  1879.  1880.  1882.) 

Cassiod.  6r.  =  M.  Aur.  Cassiodorii  opera  omnia  ed.  Garetius.  Venetiis  1729. 

Despaut.  =  \o?i,n.  Despauterii  Ninivitae  Commentarii  grammatici.  Lug- 
duni,  Sebast.  Honoratus,  1563. 

jDte/".  =  Glossarium  Latino-Germanicum  ed.  Diefenbach. 

Du  Gange ^T)Vi  Cangii  Glossarium  mediae  et  infimae  Latinitatis,  digessit 
G.  A.  L.  Henschel.  Niorti  1883-1887. 

Ech.  =  Ecbasis  Captivi,  das  älteste  Thierepos  des  Mittelalters,  herausgeg. 
von  Ernst  Voigt.  Strassburg  1875.  (Quellen  und  Forschungen  z.  Sprach- 
u.  Culturgesch.  d.  germ.  Völker,  herausgeg.  von  L.  ten  Brink  u. 
W.  Seh  er  er.     Strassburg  1875). 

Ey.  iy.  =  Egberts  von  Lüttich  Fecunda  Ratis,  zum  ersten  Mal  her- 
ausgeg., auf  ihre  Quellen  zurückgeführt  und  erklärt  von  Ernst  Voigt. 
Halle  1889. 

Georges  =  Ausführl.  lat.-deutsch.  Handwörterbuch.  7.  Aufl.  Leipzig  1879—80. 

Gl.  Ai  Ä2  vis  ^  Glosae  codicum  Amplonian.,  bibliogr.  no.  7.  8.  9. 

Gl.  L.  =  Glosa  codicis  Laurentiani  Medicei,  bibliogr.  no.  1. 

Gl.  ^.  =-Glosa  editionis  s.  1.  et  a.  (Lubecensis  c.  a.  1480)   bibliogr.   no.    11. 

Gl.  ;«.  =  Glosa  notabilis  (Gerardi  de  Zutphen  Coloniensis)  inde  ab  a.  1488 
frequentissime  edita  (vide  bibliogr.). 

Gl.  Jlf.  =  Glosa  codicis  Marciani  Veneti,  bibliogr.  no.  12. 

6'raer^.  =  E])erhardi  Bothuniensis  Graecismus,  cd.  a.  Jo.  Wrobel. 
Vratislaviac  1887. 


Subsidiorum  conspectus 


H.  (rhetorum  Latinorum  nominibus  postpos.)  =  Rhetores  Latiiii  minores  ex 
rec.  Caroli  Halm.  Lipsiae  1863. 

Henrichm.^  JsiC.  Henriclimanni  Sindelfingensis  grammaticae  institu- 
tiones.     Phoreae,  Thom.  Anseimus  Badensis,  1509. 

Huf/.  =  }i\\gutionia  (Ugutionis)  Pisani,  episc.  Ferrariensis.  Liber  deriva- 
tionum  (c.  a.  1192  conscriptus).  codice  usus  sum  manu  scripto  s.  XV. 
Bibl.  Gottingensis. 

lo.  Garl.  =  Die  Syonomyma   des   Job.    von    Garlandia,   berausgeg.   von 

Kurz.     (Jabresbericbt  d.  K.  K.  Staatsgymnasiums  im  IX.  Bez.  in  Wien 

1884-85.) 
lo.  /r7w.  =  loannis   de  lanua  (i.  e.  Genua)  de  Balbis  Summa  quae  vocatur 

Catbolicon  (ad  finem  perducta  a.  128G).     editione  usus  sum  s.  1.  et  a. 

[c.  a.  1480]. 
Isid.  etym.  =  lsidori   Hispalensis  epise.  Etymologiarum  libri  XX.  usus 

sum  imprirais  editione  a.  1472  per  Guntberum  Zainer  ex  Reutlingen  parata. 
K.  (grammatieorum   Latinorum   nominibus   postpos.)  =  Grammatici   Latini 

ex  rec.  Henrici  Keilii. 
Kaulen  ==Vv.  Kaulen,  Handbuch  zur  Vulgata.     Mainz  1870. 
Loewe  =^V V odv omw^  corporis  glossariorum  Latinorum  ed.  a  Gust.  Loewe. 

Lipsiae  1876. 
Mag.  Caesar  =  Fierville,  Cb.,  une  grammaire  latine  inedite  du  XHI^  siecle. 

(a  Magistro  Caesare  quodam  Italo  composita.)     Paris  1886. 
ilfcmc.  =  Antonii  Mancinelli  Veliterni  opera  cum  explanatione  Ascensii 

Basileae  1508. 
Manut.  =  A\d.i   Manutii   Romani   Listitutionum  grammaticarum  libri  IV. 

Parisiis,  Poncetus  le  Preux,  1510;  Lyptzk  (Lipsiae),  Melch.  Lotter,  1510. 
Neue^¥v.^Q\\Q,  Formenlebre  der  Lateinischen  Sprache.    2  Bdd.    2.  Aufl. 

Berlin  1875—77. 
Osh.  Pan.  =  Osberni  Panormia,  ca.  1150  composita,  quam  Thesaurus 

novus  Latini  tat  is  inscriptam  ed.  Angelus  Mains  Classic,  auctorum 

tomo  VIII.     Romae  1886. 


^  Subsidioriim  conspectus 


Pap.  =  Fapiae  Lombardi  Elementarium  doctrinae  rudimentum  (con- 

fectum  a.  1053).    iibus  sum  editione,  quae  Yocabulista  inscripta  typis 

expressa  est  Venetiis  per  Philippum  de  Pincis  a.  1496. 
Petr.  Btga  ^Fetri  Rigae  Carmen  quod  inscribitur  Aurora,    codicem  ad- 

hibiii  manu  scriptum  Bibl.  Gotting.  Theol.  107  saec.  XII. 
P2//«(/es  =  Pyladae  Brixiani  in  Alexandrum  de  Villa  Dei  annotationes. 

Brixiae,  lac.  Britanniens,  1500. 
Pylad.  carw/.  =  Pyladae  Brixiani  Carmen  scholasticum.    Liptzck  (Lipsiae), 

Wolfgangus  Monacensis,  1509. 
Rönsch  =  Rönsch,  Itala  und  Vulgata.     2.  Ausg.  Marburg  1875. 
>S'w/j!?i;Y.  =  Sulpitii  Verulani  grammatica.    Romae,  Euch.  Silber,  1490;  Lip- 

tzigck,  Bacc.  Wolfgangus  Monac,  1508. 
Thttrot.^M.  Ch.  Thurot,  Notices  et  extraits  de  divers  manuscrits  latins 

pour  servir  a  l'histoire   des  doctrines   gramm.  au  moyen  age.     (Notices 

et   extr.    des   nianusc.    de   la   Bibl.   imper.    et   autres    bibl.   Tome   XXII, 

partie  2.     Paris  1868.) 
Vulg.  =  B[h\iR  sacra  vulgata.     usus  sum  editione  sine  nota  loci  a.  1486 

parata. 
Fs.  =  Ysengrimus,  herausgeg.  und  erklärt  von  Ernst  Voigt.     Halle  1884. 


Ä'i^ 


^t^c^J^, 


ALEXANDRI   DE   VILLA-DEI 
DOCTRINALE 

(PARS  I) 

[Proüemium] 


Ncribere  clericulis  paro  Doctrinale  novellis, 
pluraque  doctorum  sociabo  scripta  meorum. 
iamque  legent  pueri  pro  nugis  Maxim iani 
quae  veteres  sociis  nolebant  pandere  caris. 
praesens  huic  operi  sit  gratia  Pneumatis  almi;  5 

me  iuvet  et  faciat  complere  quod  utile  fiat. 
si  pueri  primo  nequeant  attendere  plene, 
hie  tarnen  attendet,  qui  doctoris  vice  fungens, 
atque  legens  pueris  laica  lingua  reserabit; 
et  pueris  etiam  pars  maxima  plana  patebit.  10 

Voces  in  primis,  quas  per  casus  variabis, 
ut  levius  potero,  te  declinare  docebo. 
istis  confinem  retinent  heteroclita  sedem. 
atque  gradus  triplicis  collatio  subditur  istis. 
cuique  sit  articulo  quae  vox  socianda,  notabo.  15 

hinc  de  praeteritis  Petrum  sequar  atque  supinis. 
his  defectiva  suberunt  et  anormala  verba. 


VARJA  LECTIO. 

INCIPIT  DOCTINALE  MAGRI.  ALEXÄDRI  DE  VILLA  DEI  A2. 
ceteri  Codices  tittilo,  hoc  quidem  loco,  carent.  de  reliquis  mscrtph'omhus  a 
nohis  uncis  inclusis  vide  prolegomena  6  coinplerel  implere  LP  7  plenel 
plane  A  8  attendat  *S'P  fungens  est  L  13  etheroclita  codd.  15  no- 
tabo] docebo  Ai         17  his]  hinc  A3,  m.  rec.  cor r.  in  his  F 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

1  'clericulis  novellis'  i.  e.  discipulis  non  omnino  rudibus  (novis),  sed 
primis  elenientis  iam  imbutis  3  de  Maximian o  poeta  vide  prolegomena 
9  'laica  lingua'  i.  e.  lingua  vernacula,  sermone  patrio  16  "Petrum'  sc. 
Rigani,  de  quo  cf.  proleg. 


8  Alexandri  de  Villa-Dei 


verborum  formas  exinde  notabo  quaternas. 

hinc  pro  posse  meo  vocum  regime n  reserabo. 

quo  iungenda  modo  constructio  sit,  sociabo.  20 

post  haec  pandetur,  quae  syllaba  quanta  locetur. 

accentus  normas  exhinc  variare  docebo. 

taiidem  grammaticas  pro  posse  docebo  figuras. 

quamvis  haec  non  sit  doctrina  satis  generalis, 

proderit  ipsa  tamen  plus  nugis  Maximiani.  25 

post  Alpliabetum  minus  haec  doctrina  legetur; 

inde  leget  maius,  mea  qui  documenta  sequetur; 

iste  fere  totus  liber  est  extractus  ab  illo. 

[Capitulmn   I] 

Rectis  as  es  a  dat  declinatio  prima, 
atque  per  am  propria  quaedam  ponuntur  Hebraea,  30 

dans  ae  diphthongon  genetivis  atque  dativis. 
am  servat  quartus;  tamen  en  aut  an  reperimus, 
cum  rectus  fit  in  es  vel  in  as,  vel  cum  dat  a  Graecus. 
rectus  in  a  Graeci  facit  an  quarto  breviari. 
quintus  in  a  dabitur,  post  es  tamen  e  reperitur.  35 

a  sextus,  tamen  es  quandoque  per  e  dare  debes. 
am  recti  repetes  quinto,  sextum  sociando. 


VAKIA   LECTIO. 

19  regimen  uocuin  LA2  24  sit|  est  F  quamvis  haec  doctrina  11. 

sit.  s.  g.  e  25  nugis]  libro  SM  31  dans|  dat  L  das  Me  diptongon 
LA2An  ditongon  Ai  diphtongon  ei  diptongum  PM  dyptongum  S  dipliton- 
gum  e2  32  an  aut  en  A^STMe  33  as  vel  in  es  SFMe      dat  aj  a 

dat  L  36  a  sexto  M  vr.  36.  37  mrerso  ordine  exhihentiir  in  L 

37  (luintuni  sc^xto  P 


TESTIMONJA  ET  EXPLANATlO>JES. 

26  sq.  de  'Alphabeto  nn'nore'  et  'maiore'  vide  proleg.  30  et  37  Petrus 
GraiiL  K.  Su])2>L  KMa—q  Ars  anontpna  K.  Stipjjl.  9823—28  cf.  JS'etfe  I  585 
Kuvlev  106.  —  Priscianits  K.  PI  148i  et  Chartsius  K.  1  llS^n  noinina 
in  am  (lesinentia,  ut  'Adam  Abraham',  rnonoptota  sive  indeclinabilia  esse 
censent  33  sq.  'vel  cum  —  breviari'  Prise.  K.  II  287\b—n.  —  'Gi accus' 
sc.  rectus  sive  nominativus  34  'Graeci'  sc.  nominis.  —  v.  repetitur  2287 
36  'a  sextus'  sc.  habet 


Doctrinale  9 


Primo  plurali  decet  ae  quintoque  locari. 
atque  secundus  habet  arum,  nisi  syncopa  fiat. 
tertius  aut  sextiis  habet  is,  tarnen  excipiemus:  40 

quando  mas  fit  in  us,  in  a  femineum  sine  neutro, 
femineis  abus  sociabitur,  ut  dominabus, 
sexum  discernens;  istis  animas  superaddes. 
accusativis  plurahbus  as  sociabis. 
versibus  his  nota  fit  dechnatio  prima.  45 

Er  vel  ir  ur  aut  um  vel  us  aut  eus  pone  secunda. 
i  genetivus  erit;  sed  quando  rectus  habebit 
ir  aut  ur  aut  eus,  genetivus  eum  superabit. 
um  par  fiet  et  us,  sed  quod  fit  in  er,  variamus. 
er  s  p  iuncta  superabit  et  er  sine  muta;  50 

s  t  si  praesit,  genetivus  non  superabit. 
huic  normae  suberit  ternamve  Sequester  habebit. 
par  est,  cum  mutae  subit  er  per  a  dans  muhebre; 
hinc  tamen  excipias,  quae  de  gero  vel  fero  formas. 
crescunt,  quae  dant  us;  et  adulter  erit  superandus,  55 

Celtiber  atque  lacer,  liber,  socer  ac  Iber,  atque 
presbyteri  cum  Mulcibero  memor  esse  memento. 


VARIA  LECTIO. 

39  fiet  Ä2         40  aut]  et  Me  43  discernes  P    superaddes]    simul 

addes  Me  45  fit]  sit  F  47  erit]  SPMAse,  m.  rec.  in  ras.  L  habet  Äi  A2 
49  variemus  S  55  et]  sed  e  56  Iber]  Yber  LAP  atque]  adde  e  57  pres- 
piteri  SA2P     presbiteri  ceft-  codd.  et  e 


TESTIMÜNIA  ET  EXPLANATIONES. 

41—43  Prise.  K.  II  29 3b- 12  Charis.  IL  I  549-20  14825  Diom.  K.  I 
3042A-2b  Donat.  K.  IV  3788-10  Pomp.  K.  V  18 82s— 18920  Phocas  K.  V 
427b— 8  Ars  anon.  K.  Siqjpl.  9329— 94fi  Mag.  Caes.  47  46  Prise,  l.  c. 
29411  47—49  Prise.  29522—2968,  22  50  Prise.  2257.  —  exempla: 
'prosper    miser    tener'  51     sq.     Prise.    223ii—2^.    —    ex.:    'magister'. 

52  'ternam' ^  tertiam ;  of.  vv.  66,  85,  335,  348,  363,  1109,  1114.  ^ubi,  quaeso, 
nomen  id  terna  singulariter  declinatum  adinvenit  (sc.  auctor)  ordinem 
significans?'  Pylad.  attamen  illo  numerah  eadem  significatione  Despaut. 
aliique  recentiores  grammatici  saepissime  usi  sunt  53  sq.  Prise.  225b— 9. 
—  ex. :  'pulclier  niger  sacer'  55  'crescunt  quae  dant  us'  sc.  in  genetivo, 
ut  'alter  uter'  etc.  cf.  v.  60  sq.  Prise.  225i8—226b  56  'Celtiber  Iber' 
Prise.  29422  57  'Mulciber  Mulciberi'  CAe.  poet.  Tvse.  II  10  (23).  — 
Priseianus  230ii  declinat  "Mulciber  Mulciberis  et  Mulcibris' 


10  Alexandri  de  Villa-Dei 


dexter  format  eri,  poteris  quoque  dicere  dextri. 

cetera  cum  muta  die  esse  frequentius  aequa. 

iinus  et  ullus,  uter  et  niilliis,  solus  et  alter,  60 

totus  dant  in  ins  genetivos,  addis  alius; 

namque  tenent  normam  pronominis  ista  secundam. 

cum  datur  i  bina,  iacitur  quandoque  suprema. 

eus  dat  ei  vel  eos  genetivo  more  Pelasgi. 

tertius  o  posuit  sextumque  sibi  sociavit;  65 

sed  dabis  i  terno,  cum  feceris  us  genetivo. 

um  retinet  quartus,  sed  neutris  provideamus: 

primum  cum  quarto  quintoque  sono  dabis  uno. 

cum  tenet  eus  rectus,  aliquando  fit  per  a  quartus. 

on  iunges  Graecis:  tibi  testis  erit  Menelaon.  70 

rectus  in  r  vel  in  um  similem  faciet  sibi  quintum; 

ex  er  quandoque  per  metathesim  reperis  re. 

recti  diphthongus  dabit  eu  quinto  quasi  Graecus. 

cum  proprium  dat  ins,  tenet  i  quintus  iaciens  us. 

US  mutabis  in  e,  si  formas  cetera  recte.  75 

quintus  habet  casus  fili,  Dens,  agne  vel  agnus, 


VARIA  LECTIO. 

64   eos   uel   ei   L      genetivo]    sed   raro   P  65  ponit  P     sociabit 

A2AsP  e  66  dabit  et  fecerit  SM         vv.  69.  70  wrersto  ordine  w  Ja  SP 

70   tibf   testis   erit  Menelaon   ow.  A^A^P,   add.  LS  An  Menelaon   erit   tibi 
testis  M     M.  fit  t.  t.  ei      M.  est  t.  t.  e2  71  faciat   P  faciet  similem  M 

73  diptungus  3f  dyptongus  *S^  diptongus  cett.  codd.  et  e         74  quintus  tenet 
i  M         75  formes  A\ 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

58    Prise.    225x1  60—62     Prise.     196i8—197u,     22519—228^ 

63    Pri.sc.    2968-21  69   Prise.    277u-i6,    299q—300q.    —    exempla: 

'Theseus  Thesea  Tydeus  Tydea'  72  Prise.  SOOu  —  30 Iß.  —  exempla: 

'Tbymbre  Teuere'  73  Prise.  SOli—is.  —  exempla:    'Pentheu   Capaneu' 

74  sq.  Prise.   801\i  —  SOöi  76   sq.    'populus   fiuvius'    Prise.   305i6—2i 

Phoeas  K.  V.  42916—2'ä  cf.  Desjnnit.  74  Neue  I  83  sq.  'vulgus  pelagus  in 
masculino  genere'  (cf.  Charis.  K.  1  146is  Prohits  K.  IV  2083~19  Donat. 
K.  IV  37534,  43l2fi)  'quandoque  habent  us  et  quandoque  e'  Gl.  n.  idem 
docent  Sul'pit.,  Mane.,  Henriehm.,  PijUid.  earm.  'agne  vel  agnus'  Ars 
mwn.  eod.  Bern.  K.  Sujjpl.  10320  Caes.  Mag.  48  133  Oraee,  XXV  216 
Sulpit.,  Manc.,  Henrichm.,  Despaut, 


Doctrinaie  1 1 

et  vulgus,  pelagus,  populus,  fluvius  quoque  dant  us. 
cum  proprium  longam  dabit  us,  u  quintus  habebit. 

Primo  plurali  decet  i  quintoque  locari. 
hos  casus  neutri  quartumque  decet  per  a  poni;  80 

excipis  ambo,  duo,  tamen  haec  heteroclita  pono. 
die  nisi  concisis  orum  fieri  genetivis. 
tertius  is  finit  sextumque  sibi  sociavit. 
OS  faciet  quartus,  nisi  neutris;  a  damus  illis. 

0  dabit  e  que  vel  a  tibi  declinatio  terna.  85 

c  iunges  a  vel  e,  d  vult  i  sola  praeesse. 
1  cum  vocali  patietur  qualibet  addi. 
n  u  non  iunges,  reliquis  vocalibus  addes. 
cuilibet  r  iungis;  s  insuper  omnibus  addis. 
b  quoque  praeposita  datur  omnibus   s  sociata.  90 

uls  ut  plus  sequitur,  sed  et  ems  ut  hiems  reperitur. 
s,  si  praepones  n,  omnibus  addere  debes. 
non  u,  sed  reliquis  s,  p  praeeunte,  locabis. 
non  i,  sed  reliquae  praeeunt  r  s  sociatae. 
dicimus  aes  ut  praes,  aus  ut  laus  lungere  debes.  95 

irps  ut  stirps  iungis,  u  solam  t  sociabis. 


VARIA  LECTIO. 

77  volgus  P  populus  fluvius  quoque  dant  us  om.  P  fluvius  quoque 
dant  us|  fluviusque  corusque  vi.  rec.  in  ras.  S  populusque  chorusque  e 
V.  78  om.  SPe  79  decet  i  quintoque  locari]  quinto  simul  i  sociabis  PM  e, 

m.  rec.  in  ras.  L  v.  80  oni.  A2  81  etheroclita  codd.  v.  81  post  84  colloc.  e, 
post  83  S  83  finit]  ponit  S    sociavit]  sociabit  A\A<iSPe  84  dabis 

^silfP  illis]  istis  6'  86  c  iungens  ^2  volt  >S'P  88  iunge  e^  adde  ^'Pilfe 
89  iunges  et  addes  Me  91  sed  et  emsl  sed  et  m  Äi  sed  ems  M  hyems 
codd.  92  n  si  preponas  s  ^1    n  si  prepones  s  Jf    s  si  prepones  n  PS 

94  sociatae]  sociante  LM        96  iungis  om.,  m.  rec.  add.  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

78  Prise.  272n  —  2739.  —  exenipluin :  Panthus  Pantliu'      79—S^Prisc. 
3052%— 311b        85—98  Prise.  311i2—324b  86  exempla:  'lac  alec  David' 

87  'animal  mel    pugil    sol    consul'  88  'Titan   nomen   delphin    daemon' 

89  'exemplar  pater  martyr  soror  für;  mas  dives  panis  mos  mus'      90  'Arabs 
caelebs   chalybs   scobs   urbs'  92  'dodrans   mens  Tiryns   mons   Aruns' 

93  'daps  adeps  stips  inops'         94  'pars  iners  mors  Tiburs'         96  'u  solam 
t  soc'  sc.  'Caput'  c.  comp. 


12  Alexandri  de  Villa-Dei 


X  quoque  vocali  patietur  cuilibet  addi. 

alx  dabit  anx,  arx,  iinx,  iit  calx,  lanx,  arx  quoque  coniunx. 

Format  noinen  in  a  genetivum  tis  sibi  iuncta. 
is  facies  ex  e,  veluti  mare  sive  sedile.  100 

onis  habes  ex  o;  sed  inis  do  perficit  et  go 
femineo  genere;  nemo  sociatur  homoque 
ordo  vel  margo,  cardo,  cum  turbine  virgo. 
sie  et  Apollo  facit;  Britonisque  Brito,  caro  carnis. 
lac  lactis  ponit,  allec  allecis  habebit.  105 

is  post  1  pone;  sed  lis  mel  felque  dedere. 
al  alis  longam  dat  neutrum,  cetera  curtam; 
curtam  pone  salis;  el,  ol  dant  elis  et  olis. 
ul  dat  ulis,  il  ilis:  pugil  et  consul  tibi  testis. 
an  erit  is  iuncta  fietque  paenultima  longa.  110 

e  super  n  dat  inis  curtam;  sed  deme  lienis, 
renis,  Syrenis,  splenisque;  sed  in  dabit  inis. 
on  sibi  copulat  is;  sed  quaedam  propria  dant  tis. 
({uod  nonien  proprium,  quod  non,  ita  sit  tibi  notum: 
id  proprium  dices,  quod  non  notat  univoce  j'es  115 

plures;  namque  duo  sensu  non  signat  in  uno, 
non  licet  univoce  proprium  tibi  plura  notare. 
appellativis  varias  res  univocabis. 
is  post  ar  pone,  sed  far  facit  r  geminare. 
quae  primaria  sunt,  nisi  Naris,  curta  manebunt;  120 


VARIA  LECTIO. 

97  quoque]  cum  e,  in  ras.  S  ouilibotl  (jualibet  A2SPMe  100  sedile] 
cubile  AsSMe  iiiare  sive  sedile]  presepe  cubile  F  -post  v.  102  excipitur 
Macedo  Dido  add.  M  103  vel|  cum  F  104  Britonisque  Brito]  Brito 
Britonis  e  105  alec  alecis  Ät3I  106  pone]  iunge  AiF  107  det  yli  ]ieuti'og2 
108  el  ol  dant|  longam  dant  Fe  109  pugil  et  consul |  consul  i)ugi]  est 

FM  110   fietque]    fueritque   F  111   dat  inis  curtam |   curtam   dat 

inis  S        114  sit]  fit  Äs        119  pone]  iunge  A1A2F        120  nares  M 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

97  'pax  lex  nix  nox  nux'  99  Frisc.  19Vu-w  100  Frtse.  20 3s— 12 
101—104  Frisc.  20523—20018  'P>rit(Jnis'  cf.  v.  214(S.  105  Frisc.  2124-16 
106-113  ]'risc.  214R—22020  114-118  J'risc.  5<S'\4-is  119-121  Frisc. 
222i—223iG 


Doctrinale  13 


in  derivatis  neutris  producitur  aris. 

primitialis  erit  vox,  in  qua  dicitur  esse 

primum  praepositae  data  significatio  sectae; 

est  derivata  vox,  quae  descendit  ab  illa. 

simplicium  norma  formabis  compositiva.  125 

dictio  compositam  dicetur  habere  figuram, 

quam  licet  in  geminas  partes  distinguere,  quarum 

significata  gerat  vox  designanda  per  ipsam. 

non  poteris  tale  sub  simplice  scisma  notare. 

et  dices  epatis,  iubaris  cum  nectare  ponis;  130 

asparis  usus  habet  et  bostaris  [adicis  ilHs]. 

er  tibi  praebet  eris:  cer  mobile  vertitur  in  cris. 

ter  per  tris  forma;  sint  lupiter  et  later  extra 

et  luter,  spinter,  stater,  his  coniunge  character, 

aether  et  crater;  per  bris  formabitur  imber  135 


VARIA  LECTIO. 

121  derivativis  Se      124  derivata]  derivativa  L  aS' e      128  designanda] 
distinguenda  L  designata  M     ipsam]    illam  P  129  cisma  Ai  scima  L 

scisma  cett.  codd.  131  []  inclusa  om.  Ä2ÄdP,  add.  L,  charact.  min.  add.  S 
additur  istis  add.  Ai  insuper  addis  add.  e  insuper  addas  add.  lo.  Garl.  (Ar) 
et  bostar  bostaris  addes  M  133  sit  P  134  luter]  lynther  Ai  linther  M 
linter  e  spinter|  panther  A2ASLMS  e  his  coniunge]  his  adiunge  S  et 
iimge  M  liis  iunge  e     v.  134  om.  P 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

122-124i^r?>.  579-11  Charis.  154m-155\QDiom.  323n-20       126-129 
Prise.  177io—178ib  Diom.  30124:— 30  Charis.   15321— 2b  130  'epar'   sive 

'hepar'  pro  ^TraQ  Ysengr.   VII  287,   433  all.  II.  131  Prise.  222^.  — 

'aspar,  paries'  Gl.  M  Caspar  est  paries  de  asseribus  factus  et  dicitur 
ab  asser  et  paries'  Gl.  n.  cf.  Du  Cange  'bostar  stabulum  boum'  Gl.  M 
'est  bostar  statio  bouis'  lo.  Garl.  240  'bostar  locus  ubi  stant  boves' 
Isid.  gl.  ap.  Loewe  74  cf.  Egb.  L.  I  1713  Osb.  Pan.  69  Brev.  Benth., 
Pap.,  Du  Cange.  —  paenultimam  genetivi  hoc  sensu  produci  volunt 
Hug.,  lo.  lan.,  Brev.  Benth.,  Gl.  n.  'cum  bostar  presepe  notat  produ- 
citur aris,  cum  proprium  nomen,  tunc  breviatur  aris'  Brev.  Benth., 
Gl.  n.  'dicimus  hie  bostar  pro  quodam  barbaro,  et  nihil  est  hoc  bostar; 
unde  corripit  paenultimam  et  nunquam  producit'  Mag.  quidam  ap. 
lo.  lan.,  qui  quidem  addit:  'nobis  autem  magis  placent  prius  per  Hug.  et 
Pap.  dicta'  132  sq.  Prise.  228i7— 22920  134  'luter,  labrum'  Charis. 

K.  I  553ss  Beda  de  orth.  K.  VII  2  7 81s  'dicitur  lavatorium  et  quodcunque 
vas   purgandis   sordibus   deputatum'   Hug.  cf   lo.   lan.,    Brev.,  Du  Cange, 


14  Alexandri  de  Villa-Dei 


et  sua  composita;  ver  et  panther  dabit  eris. 

ir  breviabit  iris,  martyr  fiat  tibi  testis. 

is  post  or  iunge;  cor  cordis  debet  habere. 

mas  aut  commune  dabit  oris  femineumque; 

format  oris  rhetor,  memor,  arbor  neutraque,  castor     140 

et  quaedam  propria,  velut  He  et  oris  [associantur]. 

ur  tibi  format  uris,  sed  für  subdit  sibi  furis. 

robur  praebet  oris,  ebur  et  iecur  et  femur  addis. 

ex  as  est  atis;  elephasque  gigasque  dat  antis 

et  diamas,  adamas,  veterum  quoque  propria  quaedam.     145 

mas  maris,  as  assis,  vas  vasis;  vas  vadis,  isti 

iunges,  quae  Pallas  vel  lampas  format  et  Areas. 

bis  similem  formam  dant  patronymica  quaedam. 

sie  brevis  as  format  genetivum  [Graecus  os  addit]. 

mas  aut  commune,  si  fiat  in  es  breviatam,  150 


VARIO   LECTIO. 

136  et  sua  composita)  non  sine  compositis  S  et  panther)  aut 
panther  As  et  crater  Me  aut  crater  S  137  fiat]  fiet  M  fuerit  P  140  oris 
rhetor]  rethor  oris  S  141  [associantur)  ow.  Ä2P,  add.  ÄiS  adde  tenenda 
add.  lo.  Garl.(Är)  L  addeque  Nestor  add.  (in  ras.  ut  vid.)  M  castor  r 
(sie)   add.  As  142  fori  na  t]   prebet   PMe  143   praebet]   format   M 

145  dyamas  L     [propria)  nomina  *S'  146  vas  vadis  vas  vassis  3/      isti) 

istis   Me     eras.   P  147  vel]    et  Ai  sie   e     eras.    IS     lampas  format  et 

Areas]  format  (t  eras.)  lampas  et  archas  S  format  vel  lampas  et  archas 
PM  149  genetivum  om.  P  [Graecus  os  addit]  om.  LAP,  add.  Se  grecus 
et  os  dat  add.  Jf  os  graecus  addit  (!)  lo.  Garl.  (Ar)         150  fiat]  fiet  AsM 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

Eg.  L.  I  392  'vas  aeneum  XI  batos  capiens;  luteres  in  Reg.  libro  conchae 
vel  canthari  aquarum,  dicuntur'  Pap.  cf.  Rönsch  243  'est  animal  luter 
(teutonice  eyn  otter),  est  cantharus  atque  lavacrum'  Gl.  n.  'luter  lutri' 
pro  iutra'  (Otter)  occurrit  in  Ech.  151.  174.  193.  215.  314  all.  IL 

136  'et  suac.':  'September  October'  Prise.  loOiQ  230ib  Charis.  1353 
Isid.  etyni.   V  G.  cf.  v.   245  137  Prise.  2349—n   Ars  anon.  K.   Suppl. 

11423-21  138-141   Prise.  234i8—237\9  142-143  Prise.  23720-238q 

145—149  Prise.  23820— 239u  'diamas':  'lapis  pretiosus,  et  habet  n  in 
obliquis'  lo.  lan.,  Brev.  cf.  Henriehtn.,  Sulpit,  Desjmut.  578  'ubi  dia- 
mas legerit  (sc.  Alexander),  ab  eins  sectatori!)us  discere  operae  pretium 
esset'  Pijlades 


Doctrinale  15 


e  mutans  dat  itis:  miles  fiat  tibi  testis. 

ut  praepes,  dat  etis  diphthongus  in  antesuprema. 

quae  derivantur  a  verbis  associantur, 

in  quibus  e  curta  reperitur  in  antesuprema. 

inquies  est  curta;  tamen  etis  erit  sibi  iuncta.  155 

femineum  dat  etis  curtam:  seges  est  tibi  testis. 

a  pede  compositum  dat  edis;  sed  apes  removebis. 

quod  praebet  sedeo,  formabit  idis  genetivo. 

es  longam  mutabis  in  is;  sed  deme  quietis, 

heredis,  Cereris,  mercedis  vel  locupletis,  160 

magnetis  iunges,  Agnetis  [dicere  debes]. 

cum  praeit  i,  formabit  etis:  paries  tibi  testis. 

is  correpta  sibi  similem  faciet  genetivum; 

cuspidis  et  lapidis  et  cassidis  excipiantur, 

et  chlamydis  dices.  165 

sanguinis,  et  dices  exanguis,  et  aspidis  addes, 

aegidis  atque  notes  et  patronymica  iunges. 

Tethyos  et  Thetidis  dices;  Paris  is  dat  idisque; 

sardis  inis;  sed  iaspis  idis;  sie  ibidis  ibis. 


VARIA   LECTJO. 

V.  151  om.,  m.  rec.  add.  inter  Im.  P  fiat]  stipes  MP  eras.  S  &tipes 
miles  est  tibi  testis  (!)  e  161  []  intlusa  om.  LA1Ä2,  add.  SAs  addere 
debes  add.  Me  iungere  debes  add.  lo.  Garl.  (Ar)  demere  debes  add.  P 
164  cassidisj  iaspidis  SP  et  cassidis  excipiantur]  clamidis  cum  casside 
demis  M  165  heniist.  oni.  lo.  Garl.  (Ar)  Me     clamidis  codd.        167  et] 

sie  AsSe       iunges)   formes  As  S  e  168  Paris  is  dat]   is  paris  dat   Ai 

V.  16S  post  171  colloc.  PMe  169  sed|  dat  A2PM     iaspis]  cassis  S 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

151—158    Prise.  240b— 2426  153  sq.  ex.:    ab  'hebeo  hebes  etis', 

a    'tero    teres    etis'  159    sq.    Prise.    2429    24  3i  161    'Agnetis' 

cf.   lo.  lan.,   Brev.,   Sulpit.  162  Prise.  241i—d  163  Prise.    250b— % 

164  Prise.  250%,  18  25U  165   Prise.  275ib  166  Prise.  250i2  251i 

168  Prise.    317i6  169    'sardis    inis':    'die   sardis   sardis   genitivo,    dum 

notat  urbem;  sardis  inis  lapis  est,  proprium  vel  insula  sardis'  Gl.  n.  'sardis 
sardinis,  lapillus'  Suljjit.  'apud  doctos  per  secundam  declinationem  sardus 
sardi  flectitur,  non  sardis  sardinis,  nisi  semel  in  Apocalypsi:  ''qui  sedebat, 
similis  erat  aspectui  lapidis,  iaspidis  et  sardinis"  Despant.  86  'proh  lupiter, 
in  quibus  doctorum  monumentis  Sardinis  bonus  ille  magister  viderat?' 
Pylades 


16  Alexandri  de  Villa-Dei 


Isidis  adiunges;  indeclinabile  semis  170 

est  pro  dimidio;  pondus  semissis  habeto;  - 

et  Thybris  Thybridis,  tigrisque,  Quirisque  Quiritis. 

quod  dedit  er,  dat  eris:  pulvis  vomisque  cinisque 

et  cucumis  [pariter  praedictis  associabis]. 

is  itis  producta  dabit;  tarnen  excipientur  175 

glis  gliris  glissis  et  vis. 

oris  formabit  os  pro  mare;  deme  nepotis. 

cetera  dant  otis,  sed  de  potis  hoc  breviabis, 

sed  bovis  et  gloris  demantur  et  oris  et  ossis, 

custodis,  simul  herois,  Minos  sit  in  illis.  180 

US  curtam  dat  oris  neutro;  sed  eris  damus  illis, 

quae  dant  lus,  nus,  dus;  sed  oris  praebet  tibi  fenus 

et  facinus,  pignus;  intercus  utis  tibi^praebet. 

dat  pecus  haec  pecudis,  pecus  hoc  pecoris  sibi  iungit. 

haec  formas  in  eris,  quae  sunt  confinia  verbis,  185 

in  quibus  e  curta  reperitur  in  antesuprema. 

neutrum  declina,  quod  comparat,  ut  duo  prima. 

dant  aceris  leporis  acus  et  lepus,  addito  tempus. 


VAKIA  LECTiO. 

170    Ysidis   LA1A2S  172    et   Thybris   Thybridis|    et  tybris   et 

tybridis  jL*S'     tigrisqiiej  tigris  Fe  173  pulvis  vomisque]  vomis  puluis- 

que  j\Ie  v.  174  o)n.  F      \  ]  inclusa  om.  LA1A2IS,  add.  lo.  Garl.  (Ar) 

A^  Me  175   excipientur]    excipiemus   A^   excipiuntur   M  excipiantur  e 

176  glis  gliris  glissis  et  visj  LA\A2  glis  gliris  glissis  A'ä  glis  glissis  gliris  F 
glis  gliris  glissis  glis  glitis  non  cadit  extra  lo.  Garl(Ar)  SMe  178  hoc] 
o  Se  179  demantur j  dematur  F  180  Minos  sit  in  illisj  minoys  sociabis 
(sociabis  ni.  reo.  in  ras.)  IS  minois  et  addis  M  sociabitur  istis  e  sie  quoque 
custodis  simul  heroys  (cett.  out.)  F      184  iungit |  subdit  F      188  et  om.  Ai 


TESTIMONIA  KT   EXPLANATIONES. 

170  bq.  •fc.eiiii&  dimiuius  üideclinabile  seniper,  semis  semissis  dicetur 
dimidius  pes'  Graec.  XII  247  cf.  May.  Caes.  24  Despaut  86  Fylad. 
cann.  'semis  semissis'  Frisc.  250i8  173  sq.  Frisc.  249ib—i8  175  Frisc. 
248ib  176  'glis  gliris  et  vis'  Frisc.  24Vs—u  'glis  glissis' =  terra  tenax 

cf.  V.  44B  sq.,  ubi  plura  adnotal)imus         177  sq.  Frisc.  253i—ib         179  Frisc. 
253ie  2543,  i4  180   Frisc.   254u  255i  181   sq.   Frisc.   273io-20 

183  Fri.sc.  274i  27 Ii         184  Frisc.  270s-b        185  sq.  Frisc.  274i2-ib,  21-25.  — 
exempla:  a  'vulnoro  vulnus',  ab  'ulcero  ulcus'         187  Frisc.  274i—?) 


Doctrinale  17 


US  producta  tibi  dabit  utis;  deme  paludis 

et  quos  dant  tellus,  incus.  190 

formabunt  uris  monosyllaba;  grus  gruis  et  sus 

dat  suis. 

aes  aeris  dabitur,  praes  praedis,  laus  quoque  laudis, 

fr  aus  fraudis  [pariter,  sed  Em  aus  non  flectere  dicis]. 

si  praeit  s  b  vel  m  vel  p,  faciens  genetivum  195 

interpones  i;  tarnen  e  si  b  praeit  aut  p, 

e  mutatur  in  i,  si  non  monosyllaba  fiant; 

aucupis  excipitur  [ex  auceps  quod  reperitur]. 

1  s  aut  n  s  aut  r  s  s  removebis, 

tis  iunges,  frondis,  lendis  glandisque  remotis,  200 

quae  cor  vel  pendo  componit,  eis  sociando. 

semper  iens  cum  prole  sua  formabit  euntis; 

ambio  lege  caret  uncisque,  quod  uncia  format. 

ut  tibi  format  itis:  sie  per  caput  esse  probabis. 

a  verbis  in  go  veniens  x  gis  tibi  format;  205 

coniugis  n  removet  [cum  rectus  n  sibi  servet]. 

eis  iungunt  alia,  tarnen  x  prius  inde  remota. 

e  super  x,  nisi  sint  monosyllaba  compositumve, 


VAEIA  LECTIO. 

189  utis  demej  utis  sed  deme  Mt  190  quos]  que  S  tellus  incus  | 
tellus  et  incus  A%  e  incus  et  tellus  M  demenda  tenebis  add.  lo.  Garl. 
(Ar)   et  S  191   grus  gruis J   grus  tarnen  M  192   datque  suis  Le 

dant  gruis  atque  suis  M  hemist.  192  otn.  lo.  Garl.  (Ar)  tSAs 
193    laus    q.    laudisj    fraus    quoque    fraudis    A'S  194    fraus    fraudis J    et 

laudis  As  []  inclusa  om.  ISAF,  add.  L  iungis  sed  E.  n.  f.  d.  add. 
lo.  Garl.  (Ar)  iunges  Emaus  nisi  fl.  debes  add.  M  iunges  E.  non 
fl.  debes  add.  e  196  interponas  S  197  fiat  M  198  [  J  inclusa  add. 
lo.  Garl.  (Ar)  Me  v.  198  om.  S  200  iunges]  iungens  A2  SF  204  tibi] 
quoque  F  format]  prebet  As  M  206    [  )   inclusa  om.  AFFaz  Fae,  add. 

lo.  Garl.  (Ar)  LS  Me  (tibi  lo.  Garl.  et  S) 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

189  sq.  Frisc.  267i9-22    26924.       191  sq.   Frisc.  2653-Ui         193    sq. 
Frisc.    275ib-20  195—198   Frisc.  280io-is  199  sq.  Frisc.  281io-ib 

201  Frisc.  2827—12.  —  ex.:    'Concors  libripens'  203  'uncisque  q.  u.  f.' 

sc.  'quincuns  decuns'  etc.,  ut  tunc  vulgo  scribebatur;  cf.  Despaut.  60,  a  quo 
haec  scriptura  improbatur  205   sq.   Frisc.   2782—12     207  Frisc.  27820 

208  sq.  Frisc.  279i-B 

Monnmeuta  Oermaniae  Paedagogica  XII  O 


18  Alexandri  de  Villa-Dei 


ex  ipsis  e  per  i  mutant,  quae  vult  breviari ; 

lodicis  demes,  vervecis  dicere  debes.  210 

si  mas  fiat  in  ix,  dat  icis;  mastix  dabit  icis 

et  Phoenix  icis,  bombyx  bombycis  habebit. 

cetera,  quae  dant  x,  producunt  antesupremam ; 

sed  gregis  atque  crucis,  facis  et  picis  et  nucis  inde 

excipis  atque  trucis,  ducis  et  Salicis  silicisque.  215 

nee  g  nee  c  tenent,  quae  dant  nix  atque  supellex. 

die  senis  et  noctis,  Sphingos  vel  dicito  Sphingis. 

crementum  duplex  debet  formare  supellex; 

quae  das  a  capite,  velut  anceps,  iunge,  bicepsque. 

per  praedicta  tibi  patet  excessus  genetivi.  220 


VARIA  LECTIO. 

209  volt  P  211  fiet  M  mastix]  fenix  MF  212  et  Phoenix  icis] 
et  mastix  icis  M  fenix  fenicis  e  et  mastix  iunges  bombex  hemist.  in  F 
214  crucis]  trucis  FMä'6  picis  et  nucis]  nucis  et  picis  SF  nucis  et  pacis  Me 
facis  et  picis  et  n.  i]  ducis  et  Salicis  silicisque  Äi  215  trucis  ducis]  ducis 
trucis  aS'  ducis  crucis  Me  crucis  ducis  Ä2  excipis  et  ducis  atque  crucis 
Salicis  silicisque  F  ducis  et  s.  sq.]  facis  et  picis  et  nucis  inde  Ä\  silicisque] 
filicisque  Mei  post  v.  215  et  stigis  atque  frigis  add.  M  217  Sphingos 
V.  d.  Sphingis]  spingis  vel  d.  spingos  Se  spingos  vel  quoque  spingis  (!)  M 
vv.  216  et  217  omnis  rectus  in  x  in  eis  vel  gis  genitivum  terminat  absque 
senex  et  nox  nix  atque  supellex  F  218  superlex  LÄi  219  quae  das] 
quod  das  A2  quod  datur  F  post  v.  219  sie  iter  is  format,  sed  non  ut  regula  crcat 
adcL  M  ac  iter  optat  eris,  sed  non  ut  regula  quaerit  add.  e         v.  220  om.  F. 


TESTLMONIA  ET   KXPLANATIONES. 

210 Frisc.  165b— 14.  —  'lodex  icis':  nominativus 'lodex' pro 'lodix' etiam 
V.  2065,  in  codd.  lo.  Garl.  v.  631  et  ap.  Sulpit.  occurrit  'lodices  a  ludis 
dici  putantur;  theatrales  enim  his  faciem  cooperibant,  cum  lupanar  intrabant' 
Fap.;  cf.  Isid.  etijni.  XIX  26 ;  'lodex  est  vestis  qua  tegitur  lectus'  Gl.  n. 

211  Frisc.  279^— b.  —  'mastix  icis':  'mastix  arboris  lentisci  gutta  est  liaec 
granomastix  dicta,  quia  in  modum  granorum  est'  Isid.  etym.  XVII 8  cf.  Fa^)., 
Osh.  Fan.  366,  Sulpit.  'est  herba  quaedam  vel  gummi'  Gl.  n.  ad  v.  2064 
'est  genus  gummi  consolidans  dentes'  llug.,  lo.  lan.,  Brev.  'dubitatur  de  hoc 
nomine  an  producat  paenultimam  in  obliquis:  dicunt  quidam,  quod  sie.  .  .  .; 
alii  (liount,  cum  quibus  ego,  (juod  hoc  nomen  mastix  corripit  paenultimam, 
sicut  foniix  eis'  lo.  lan.  'mastix  .  ,  .  teste  Pylade  flagellum,  non  lacrima 
lentisci'  Des^juut.  614  cf.  Neue  1  140,  qui  quidem  'mastix  mästichis'  ex- 
hibet;    de    genere    vide    etiam    v.    691,    de    quantitate    genetivi    v.    2064 

212  Prise.  323\         213—219  Frisc.  2709-id  280i-6,  13-15 


Doclrinale  19 


Is  genetivus  habet;  sed  tertius  i  tibi  praebet. 
cum  dedit  es  Graecus,  fit  saepe  per  i  genetivus. 
em  retinet  quartus ;  sed  in  im  quandoque  locamus: 
magudarim,  turrim,  pelvim,  sitimque  securim, 
vim,  burim,  restim,  puppim  tussimque,  Charybdim.    225 
his  quaedam  propria  sociantur  paucaque  Graeca, 
ut  Tigrim,  Thybrim,  Tripolim,  Syrtim,  vel  eclipsim; 
Iris  et  hypocrisis  sociantur  eis  et  Erinys. 
em  dat  et  im  restis,  turris  cum  puppe,  securis. 
quin  etiam  multa  per  a  ponuntur  quasi  Graeca.  230 

neutra  notare  decet;  sie  nullum  regula  fallet, 
par  recto  quintus;  sed  saepe  tamen  facit  usus 
ad  morem  Graeci,  ceu  Thebai  Pallaque,  Colchi. 
es  Graeci  longae  simul  es  subiungitur  eque. 
sextus  in  i  vel  in  e;  quandoque  tamen  dat  utrumque.        235 
i  dat  nomen  in  e;  quaedam  retrahi  decet  inde: 
gausape,  Praeneste  praesepeque,  cepe,  Soracte. 
cum  praeit  er  aut  is,  per  e  si  neutrale  sequatur, 
ablativus  in  i  debet  tantummodo  poni. 
quod  fit  in  al  vel  in  ar,  sie  formas,  dum  genetivo  240 


VARIA  LECTIO. 

222  dedit]  dabit  P  tenet  Me  ^223  sed]  et  M  224  pelvim  sitim- 
que securim]  burim  pelvimque  securim  ^S'  puppim  tussimque  caribdim  P 
225  vim  burim]  vimque  sitim  S  puppim  tussimque]  tussim  puppimque  S 
pelvim  sitimque  P  Charybdim]  securim  P  v.  in  mary.  adscr.  omissa  voce 
puppim  M  226  sociamus  SMe  227  tibrim  tigrim  M  228  Yris  et 
ypocrisis  (ipocrisis  ipocresis)  codd.  sociatur  S  herinis  LAiA^M  erinis 
S  PÄ2  229  turris  restis  AiSM  cum  puppe]  puppisque  SPMe  post  v. 
229  additur  et  navis  add.  L  231  fallit  A^Se  sie  nullum  r.  f.]  om.  PM 
233    ceu]    seu    LA  235    in    e    vel   in    i    SP  237    Praeneste   prae- 

sepeque] presepe  prenesteque  As  presepe  preneste  SMe  cepe  Soracte] 
soracteque  cepe  SP 31  cepeque  soracte  e  presepe  preneste  soracteque  cepe 
m.  rec.  add.  P  238  aut  is  om.  Ai  sequetur  Ai  240  in  ar  vel  in  al 
AiP  in  al  vel  ar  S  sie  formas  dum  genetivo]  formato  de  genitivo  P 
normam  servabit  eandem  lo.  Garl.  (Ar)  S  e,  m.  rec.  in  ras.  L  norma  for- 
matur  eadem  M 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

222—229  Prise.  327^—330i0  230  Prise.  3SOio-ib  232  sq.  Prise. 
330n— 33110  234  Prise.  277d  288ib  235—237  Prise.  331i2—333iq 
2038^u        238  sq.  Prise.  334i  33515        240  sq.  Prise.  3342-6  339i2 

2* 


20  Alexandri  de  Yilla-Dei 


a  longam  teneas ;  dat  e  far,  par  i  vel  e  ponas. 

quod  fit  in  as  longam  gentile  per  i  vel  e  ponam. 

consona  si  praeit  is  dvipla,  sextus  in  i  vel  e  finit; 

testis  cum  peste  per  e  fit  iuncta  sibi  veste. 

qiiatuor  imber  habet,  quibus  i  tantummodo  praebet,  245 

i  dant  tres  menses;  solam  dat  e  sospes  et  hospes. 

quidam  pro  certo  reputant  e  vel  i  dare  sexto 

cuncta  triiim  generum;  sed  degener,  über  e  tantum, 

ipsa  tarnen  reperinius  in  i  [sed  non  nisi  raro]. 

ponunt  alterutrum,  si  fiat  mobile  fixum.  250 

invenies  alia  per  e  saepius  esse  notata. 

(juod  dedit  im  quarto  casu,  solet  i  dare  sexto. 

Primo  plurali  dabis  es,  et  ei  sociabis 
(juartum  cum  quinto;  sed  a  debes  ponere  neutro. 
si  sexto  dabitur  i  sola  vel  i  simul  eque,  255 

fit  neutrum  per  ia;  quod  coniparat  inde  retracta. 
ludicra  vel  vetera  dices,  amplustraque  iunges. 
cum  dedit  e  solam  sextus,  solam  dat  a  rectus. 


VA  RIO  LECTIO 

241  a  longam  teneas  rell.  om.  e  cum  lare  sal  demas  sed  far  par  i  vel  e  ponas 
/o.  Garl.  (Ar)  cum  lare  sal  demas  et  far  par  i  vel  e  ponat  S  cum  lare 
sal  demas  far  par  in  i  vel  in  e  ponas  Mei  post  v.  241  cum  lare  sal  domas  add.  P 
242  ponam]  ponas  (s  m  ras)  S  243  e  Unit]  in  e  fit  S  c2  247  crrto] 
recto  S  249  []  inclusu  om.  AiA2FMPaiPaG,  add.  Ju.  Garl.  (Ar) 
LSAse  251  notata]  locata  SAsMe  post  v.  252  cum  dedit  e  solam 
sextus  solam  dat  a  sexto  (sie)  add.  S  im  quod  dabitur  em  sexto  dabit  i 
vel  e  lincm  add.  e2  253  primus  pluralis  dabit  es  SPMe  v.  254  inio 
}ti(j.  adsr.  A2  257  aplustra  M  a.  plustra  (m  eras.)  L  ampluslra  ceti.  rodd. 
et  e        258  dedit]  dabit  A2 

TESTIMONIA    KT   KX PLANATI ÜN ES. 

242  Prise.  337d-20  348n-2i  243  Prise.  3441—346%  348q-\% 
245  sq.  Prise.  338ib—23  239i—i  342iG—2(i.  —  'quatuor  —  praebet',  sc. 
'September  October  November  December'  cf.  v.  135  sq.  246  'i  dant  t.  m.', 
sc.  'Aprilis  Quintilis  Sextilis'  247  sq.  Prise.  339n  —342ib  3432b 
250  Prise.  335n\—]H  347i0—id.  —  'si  fiat  m,  f  i.  e.,  si  adiectivum  fiat  sub- 
stantivum  252  Prise.  33521-24  253—258  Prise.  3492b— 351s 
257  amplustra'  i)ro  'aplustra'  tunc  vulgo  fere  scribebatur  cf.  Graee.  X  13 
M((<j.  Caes.  51  Sulpit.,  Heiiriehm.,  Despaid.,  Du  Canf/e.  re  vera  'amplustra' 
vel  'amplustria'  vetustissima  forma  fuisse  videtur;  nam  Festvs  Poinj).  ab 
'amplius'  amplustria  dei  ivat,  sicexponens:  'aplustria  naviumornamejita,quae, 
(juia  crant  ainplius  ([nam  esent  necossaria  usu,  ctiam  amplustria  dicebantur'. 


Doctrinale  21 


praedictis  saepe  tribus  is  veteres  posuere. 

um  vel  ium  pone  genetivo,  vel  dat  utrumque.  260 

quod  dabit  i  sexto,  formabit  ium  genetivo, 

et  praebens  e  vel  i;  quod  comparat  hinc  volo  demi, 

artificum  iunge,  memorum,  veterum  vigilumque, 

atque  sacerdotum,  custodum,  vel  locupletum. 

c  per  ium  fit  et  1;  fr  aus  et  laus  um  tibi  praebent.  265 

non  crescens  per  ium  facit  es  aut  is  genetivum; 

um  dat  apis,  volucris  panisque,  canis  iuvenisque, 

et  soboles,  heresis  cum  fruge  vel  indole,  vates. 

ons  per  ium  formas ;  s  iunges  r  praeeunte, 

consors  atque  cohors  demantur  [quae  faciunt  um].  270 

Simplex  compositi  normam  quandoque  tenebit: 

sie  cor  opesque  probant  [si  componatur  utrumque]. 

saepe  per  um  vel  ium  facit  ans  aut  ens  genetivum. 

glans  dat  ium,  gens,  mens,  dens,  consociabitur  illis 

calx,  plebs,  puls,  seps,  stirps  per  ium,  falx,  arx  simul  et  lanx.      275 

dempta  carne  per  um  facies  a  vel  o,  sociando 


VARIO  LECTIO. 

vv.  258.  259  inverso  ordine  in  P      261  dabit]  dedit  SM      263  memonini] 
nemorum    LAiP  265    fraus    et    laus]    sed    frans    laus    P      praebent] 

prebet  PMe  266  es  aut  is]  is  aut  is(ste)S    is  aut  es  e  267  panis- 

que canis]  panisque  cinis  L  panis  canis  AiA2Se  iuvenis  panisque  canis- 
que  M  268  vatum  Äi  269  formas]  format  ^S*  iunges]  iungis  (in  ras.)  S 
270  demantur  consors  et  cohors  M  []  inclusa  om.  APPai,  add.  lo.  Garl. 
(Ar)  SLinampro  quae  L)  272  []  inclusa  om.  APMPai,  add.  lo.  Garl. 
(Ar)  SLe  (componantur  Le)  273  ens  aut  ans  L  274  mens  dens]  dens 
mens  SM  dens  et  mens  As  consociabitur  illis]  o/n.  P  sociabitur  istis  (m. 
rec.  in  ras.)  S  sociabitur  illis  M  iungitur  istis  A\  glans  dat  ium  quoque 
dens  gens  mens  sociabitur  illis  e2  275  plebs  puls]  puls  plebs  S  falx  oui.  A2, 
eras.  AsP,  in  ras.  add.  S  calsyli  falx  pl.  p.  s.  st.  urbs  et  calx  a.  s.  et  1.  e 
276  sociando]  genitivum  P 


TESTIMONIA   ET  EXPLAN ATIONES. 

259  Prise.  35813—3622  260-262  Prise.  351io-352io  263  Prise. 
35311,  19  354s,  19  266  Pri.se.  3522b-3532  267  Prise.  3538  268  'heresis' : 
gen.  pl.  'heresum'  ap.  Auynstin.  serm.  IX  3;  de  quantitate  primae  syllabae 
vide  V.  1810  272  Prise.  354i3.  —  ex.:   'vecors  inops'  273  Prise. 

351u— 21  274—279  cf.  Prise.  352ii~'Sb4u         276  'carnium':  Augustin. 

de  civ.  dei  XI JI  24  Hieron.  ep.  C  6   Tert.  resurr.  earn.  32 


22  Alexandri  de  Villa-Dei 


il  vel  ul  nque  simul,  er  solam  iimgimus  irque; 

cor  demes,  or  et  ur  pones,  as  addere  debes; 

qiiae  monosyllaba  sunt,  adimes  [quod  comprobat  hie  mas]. 

si  crescant  is  et  es  dant  um;  monosyllaba  demes.  280 

plus  dat  ium,  sed  pes  dabit  um;  pluralia  sola 

quae  dant  es,  fiunt  per  ium;  sed  deme  penatum. 

praeter  os  um  faciunt  os  et  us,  sed  et  s  praeeunte 

b  vel  p  ponis  et  t;  monosyllaba  demis. 

supradicta  notes,  sed  ium  per  cetera  formes,  285 

quae  praebent  e  vel  i  sexto;  facit  um  sibi  subdi, 

quod  datur  a  capio:  sie  municipum  tibi  forme. 

cumque  caput  dabit  eps,  formabit  ium,  velut  anceps. 

X  fixum  dabit  um  nisi  nox  nix  atque  supellex; 

um  supplex,  complex  [sed  ium  format  tibi  simplex].     290 

more  metri  demit  his  usus  saepe  vel  addit: 

i  proceres  iacit  uque  boves,  u  suscipit  ales. 

tertius  est  in  ibus,  et  ei  sextum  sociamus, 

dicemusque  boum  seu  bobus  [duplice  casu]. 

Quarta  dat  us  recto;  dabit  u,  sed  non  nisi  neutro.  295 

u  non  mutabis,  donec  plurale  tenebis. 


VARIA  LECTIO. 

278  demens  or  et  ur  poneiis  As  deniens  or  et  ur  pones  S  279  []  in- 
rlusa  oni.  Ä  PPai,  add.  lo.  Garl.  (Ar)  L  mas  est  tibi  testis  add.  S  ut  vas 
vadis  et  mas  add.  Me  282  penates  P  283  os  et  us]  os  us  ^i  sed  et  s]  sed  s 
LMe  284  pones  SP  pouas  e,  et]  vel  P  demes  SP  demas  e  285  sed]  et  A\ 
289  nox  nix]  nix  nox  A^Me  290  []  inclusa  om.  AM,  add.  lo.  Garl.  (Ar)Le 
(faciet  jn'o  format  lo.  Garl.,  facit  (!)  e)  faciunt  idem  quoque  iudex  add.  P 
et  iudex  rell.  om.  add.  S  293  sociemus  e  294  dicimusque  bouum  (!)  Met 
seu]  ceu  L  seu  bobus  etc.  oin.M  \]  inclusa  om.  LAP,  add.  S  e  (duplici  ^i) 
vv.  293.  294  mverso  ordine  exhihentiir  in  M      vv.  296.  297  inverso  ordine  in  S 

TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

277  ex.:  'vigil  consul  nomen  pater  martyr'  278  'cordium':  Vulg. 
ler.  /F  4,1  Cor.  IV  h  of.  llenrichm.,  Neue  I  273.  —  ex.:  'soror  für 
civitas'  280—282  cf.   Prise.   5\55ii— 20.  —  ex.:    'lapis   miles;    lis   praes' 

282  'genetivus  plur.  facit  penatium  et  per  sincopam  penatum'  lo.  lan. 
283 ex. :  'os  ossium  flos  florum  corpus  corporum'  284  ex. :  'Arabs  princeps  caput 
saeps  plebs'  cf.  v.  275  287  Prise.  35220  288  Prise.  3522i-2b  289  'x 
üxum'  i.  e.  substantivum  in  x  desinens,  ut  'rex  lex  dux'  'supellectilium'  cf.  adn. 
ad.  V.  381  292—294  Prise.  3552b  35()i-io.  —  v.  292  etiam  in  Graee.  XXV 180 
invenitur.         295—299  Prise.  3024—36326 


I 


Doctrinale  23 


US  genetiviis  habet;  sed  tertius  ui  tibi  praebet. 
um  quarto  dabitur;  quintus  recto  sociatur. 
u  sextus  retinet;  sed  flecte  domum  sapienter. 

Primo  plurali  dabis  us  binos  sociando;  300 

neutra  notare  decet;  genetivus  uum  tibi  praebet; 
datque  dativus  ibus  sextusque,  sed  excipiemus: 
ante  bus  u  servant  ficus,  tribus,  arcus  acusque, 
artus  cum  verubus,  portus  partusque  lacusque, 
et  specus  et  quercus.  305 

Es  rectus  quintae  dat  semper  et  est  muliebre; 
mente  diem  memori  volo  compositumque  teneri. 
ei  dicetis  genetivis  atque  dativis. 
em  quarto,  quinto  damus  es,  decet  e  dare  sexto. 

Primo   plurali  dabis  es,  qui  vult  sibi  subdi  310 

quartum  cum  quinto,  tribuens  er  um  genetivo. 
tertius  et  sextus  semper  formantur  in  ebus. 
desunt  plurali  genetivi  sive  dativi 
et  sexti  quintae  nisi  res  speciesque  diesque, 
progenies  et  maneries  die  materiesque.  315 

Rectos  compone,  simul  inflectuntur  utrimque. 
non  sie  alterutrum  declines  nee  leopardum. 
oblique  rectum  componens  iungis  in  unum; 


VAßlA  LECTIO. 

297  sed]  et  Pe   tertius]  ternus  AiP       298  sociatur]  similatur  A^PM 
simiüatur  *S'         299  u   sextusque   tenot  M  300  dabit   SP  302  exci- 

pientur  Ä2  303  arcus]  artus  3/6^2  304  artusj  arcus  ili"  f^i  305  lieinistich. 
exhib.  APMPm  Pa^  Pob  Poq,  oni.  L  specus  hie  hec  hoc  leperitur 
add.  S    h'  et   h'   et  hoc   reperimus   (fj  add.  lo.  Garl.  (Ar)  308    dice- 

mus  A^  309  quinto  dabis  es  M  damus  es  quinto  ^S*  310  volt  P  subdi] 
iungi  A2ASM      316  simul  flectuntur  ^lil/^?  utrimque]   utrmnc[ue  A2A3Se 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

300-305    Prise.    36327—36510  306—309     Prise.     365n~367io 

310 — 314  Prise.  367i2 — 3688  315  'maneries  est  similitudo  vel  forma 
rei'  Gl.  n.  vocabulum,  quod  Sidjjitio  barbarum  est,  (extat  tamen  in  edit. 
Lips.  1503)  afferunt  etiam  Graee.  XI  163  May.  Caes.  55.  138  Plenriehui. 
cf.  Du   Gange.      unde   exortum   est  nomen    Gall.    'maniere'  316   ex.: 

'respublica  reipublicae  iusiurandum  iuris  iurandi'  318  sq.  ex.:  'legis- 
lator  legislatoris   paterfamilias   patrisfamilias' 


24  Alexandri  de  Villa-Dei 


ex  sola  parte  recti  decet  hunc  variare. 

si  componantur  obliqui,  non  variantur.  320 

Patron ymica  dat  tibi  declinatio  prima, 
qiiae  dantur  maribus;  sed  in  es  rectum  faciemus. 
a  m  (piartus  casus  aut  e  n  gerit ;  e  vel  a  quintus, 
et  reperitur  in  es. 
ablativus  in  e  vel  in  a,  nee  cetera  muta.  325 

Tertia  feminea  tibi  patronymica  format. 
is  recto  praebens  genetivus  erit  tibi  crescens, 
isque  vel  os  faciet;  a  vel  m  quartus  tibi  praebet ; 
quintus  i  servabit,  sed  rectum  non  superabit. 
e  solam  sextus  tenet;  esque  vel  as  reperimus  330 

plurali  quarto ;  nil  plus  praeter  metra  muto. 
interdum  per  ias  haec  patronymica  formas. 
as  brevis  in  recto  dat  adis  vel  ados  genetivo ; 
em  vel  a  dat  (juartus  ;  in  e  fit  tantummodo  sextus. 
dans  reliquos  terna  nil  mutat  in  bis  nisi  metra ;  335 

more  vides  Graeci  tamen  s  quinto  removeri. 
ne  plerisque  damus,  qviibus  e  normam  sociamus. 

Cum  dedit  e  Graecus  recto,  tenet  es  genetivus, 
em  aut  en  quartus;  recto  reliquos  sociamus. 
cum  Graeci  rectus  tenet  os,  par  est  genetivus,  340 

vel  dat  oy  Graecus  [melos  et  meloy  tibi  testis]. 
quartus  on,  os  quintus,  o  tertius  atque  supremus. 


VARIA  LECTIO. 

319  decet  hunc]  debes  P  decet  hanc  variari  e  321  tibi  dat  e 
r.  322  0)11  Ä\  sed]  et  S  post  r.  322  ae  geiiitivus  habet  per  caiidem  pone 
dativum   add.  e  324  et  in   om   quartus  reperitur  add.   lo.  Garl.(Ar) 

j)üst  t'.324  eque  secundus  habet  et  tercius  e  tibi  prebet  add.  S  326  patronymica] 
declinacio   ;S^  327  praebens]   facions   S  328  isque]  is  AIe2     praebet] 

ponet  J/  subdet  P  334  in  e  fit|  fit  in  e  Me  v.  337  post  r.  339  iti  S 
339  em  aut  en]  en  aut  m  A1A2  em  dat  et  n  AsSPMe  recto  reliquos] 
reliquos  recto  A2SPMe  341  []  incliim  o)/i.  LAPaiPa4,  add.  lo.  Garl. 

(Ar)  SP      et  sie  geminat  genetivum  add.  Me 


TESTIMONIA  KT  KXI'EANATIONES. 

320    ox.:    'huiusmodi    huiusceniodi'  321-336    Prise.    62—67 

337  Prisr.  6'.V5-8 


Doctrinale  25 


saepe  dat  is  rectus:  dat  ios  vel  eos  genetivus; 

im  quartus  dabit,  i  quintus,  neuter  superabit. 

fit  quintus  recto  par  declinante  Latino.  345 

dat  genesis  quintum  similem  sibi;  dat  genetivum 

is  vel  eos;  tenet  im  quartus,  reliquique  dabunt  i. 

die  Moyses  Moysi,  reliquos  ternae  sociabis. 

dat  lesus  um  quarto,  reliquis  u  semper  habeto. 

Est  declinandi  pronomina  norma  quaterna.  350 

estque  mei  vel  mis  in  prima  tuque  suique. 
recto  personae  non  servit  regula  primae, 
debet  ius  facere  genetivum  norma  secundae; 
debes  formare  per  eam  pronomina  quinque. 
bis  octo  species  primaria  dicitur  esse.  355 

monstrant  et  referunt  haec  et  quasi  fixa  manebunt. 
deque  tribus  primis  Septem  fit  origo  supremis. 
personas  duplices  haec  designare  videntur ; 
cum  possessore  possessio  significatur. 
formans  quis  vel  qui  Donato  crede  minori.  360 


VARIA  LECTIO 

343  genitivos  S  vv.  346.  347  in  marg.  adscr.  P  347  reliquique] 
oeterique  S  348  die]  dat  PM  351  tuque]  tuique  SÄ2e  356  haec 
om.  e  358  designare]  demonstrare  ^S^ 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

348  'Moyses':  gen.  'Moysi'  Vulg.  exod.  VIII 13  dat.  'Moysi'  exod.  Vulg. 
V  20  acc.  'Moysen'  Vulg.  exod.  II  15  abl.  'Moyse'  Vidg.  exod.  IX  11^ 
cf.  Henrichm.,  Kaulen  106  Neue  1 333  349  'lesus' :  de  formis  cf.  Henrichm., 
de    quantitate    v.    1820  350—359    Prise.    I    577—584    II    22b— 820 

350  'sunt  in  pronominibus  modi  deelinationum  quatuor'  Prise.  II  22b 
352  'nominativus  primae  personae  dissonus  est  a  genetivo'  Prise.  II  221 
354  'pronomina  quinque'   sc.   'ille   ipse   iste  hie   is'  355  sq.   haec   octo 

pronomina,  sc.  'ego  tu  sui  ille  ipse  iste  hie  is',  sunt  primitivae  speciei, 
quia  non  derivantur  ab  aliis,  sed  alia  derivantur  ab  ipsis,  et  haec 
octo  pronomina  sunt  quasi  fixa,  i.  e.  substantiva;  quorum  quaedam 
sunt  demonstrativa,  sc.  'ego  tu  hie  iste',  quaedam  relativa,  sc.  'sui'  et  'is', 
quaedam  modo  demonstrativa,  modo  relativa,  sc.  'ille'  et  'ipse'  cf.  Gl.  n. 
357  'septem  sunt  pronomina  derivativae  speciei,  quae  derivantur  a  tribus 
primis  pronominibus  primitivae  speciei,  sc.  meus  tuus  suus  noster  vester 
nostras  vestras'  Gl.  n.  358  sq.  'in    omnibus   derivativis  pronominibus 

duae  intelliguntur  personae,  intrinsecus  possessoris,  extrinsecus  possessionis' 
etc.  Prise.  5802A-26  360  Donat.  K.  IV  3588-13 


26  Alexandri  de  Villa-Dei 


tertia  per  primam  fit  nominis  atque  secimdam. 
has  tres  Donatus  distinguit  sufficienter. 
quarta  quidem  ternae  par  debet  nominis  esse. 


[Capitulum  II] 

Haec  tibi  signabis,  quae  declinans  variabis. 
pascua  sola  datur  et  pascua  plura  dabuntur.  365 

est  zizania,  sunt  zizania  plura  -niaeque. 
balnea  die  vel  -eas,  -ea  non  prius  est,  sed  -euni  das. 
sie  et  amygdala  die  [-lum  fructus,  -lus  dedit  arbor]. 
delicium  tibi  sit,  mihi  semper  deliciae  sint. 
hoc  e  pul  um  comedis,  epulaeque  parantur  amicis.  370 


VARIA   LECTIO. 

362  distinguit  donatus  Se  365   ot|   sed   8  367  est  otn.  Me 

368  amidala  A\  amiodola  P  amigdala  cctt.  codd.  [J  inclusa  oin.  APM 
Pai  PaVPai  Pae,  add.  lo.  Garl.  (Ar)  L  sed  a  frnetiis  lus  fit  et  aihor 
add.  S  pro  fructu  lus  dabit  arbor  add.  e  369  sit]  fit  Ai  ?t.  369.  370  post 
V.  376  colloc,  PMe 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

361  'tertius  modus  declinationis  pronominum  est,  qui  sequitur  per 
omnia  mobilium  declinationem  nominum,  mens  niea  meum,  tuus  tua  tuum, 
suus  sua  suum,  noster  nostra  nostrum,  vesler  vestra  vestruni'  Prise.  II IJ2—4 
363  '([uartus  modus  est,  qui  sequitur  per  onmes  casus  tertiae  declinationis 
nomina:  nostras  nostratis'  Prise.  II  ll\b  365  'pascua  genere  feminino 
et  pascua  neutro  pluraliter  dicimus'  Beda  de  orthoyr.  K.  VII  2862b  'pascua, 
ae'  ViiUj.  paral.  IV  40  psal.  LXXVIII  IS  Ezeeh.  XXXIV  14.  cf.  Graee. 
XXV  256   Mannt.,   Kaulen   135   Rön.'ieh  101  sg.  366  'zizania,  quam 

poetae  infelix  lolium  dicunt,  drauca.  zizania  significant  scandala  vel  male 
viventes  .  .  .;  zizania  Graecum  est,  zizanium  vero  a  Latinis'  Pap.  'hoc 
zizanium  et  haec  zizania,  seges  vel  herba  perversa  sive  lolium'  lo.  lan., 
Brev.  cf.  Vuhj.  Matth.  XIII  26—40  Osh.  Pan.  631  Ysengr.  VIII  617 
Hulpit.,  Despaut.  109  Mannt.,  Kaulen  93  liönseh  247  Du  Canye 
367  'balneum  balneae  balnea  orum'  Donat.  K.  I V  375si  Serr.  in 
Donat.  l.  e.  43129— 31  Pomp.  K.  V  16222—24  IHoni.  K.  I  327i  cf.  Mannt., 
Neue  I  551  sq.  368  'amygdalum  amygdalae  amygdala'  ['amygdalus')  gr. 
duvyduXov  ^'to.  Serv.  in  \  erg.  eel.  II  52  V  10  in  {leonj.  I  1H7  lo.  lan. 
cf.  M(nu(f.,  Neue  I  548  'secundum  modernos  amigdala  tarn  j)i'()  arbore 
quam  pro  fructu  feminini  generis  reperitur'  (iL  M  vÄ.  IJes/jaui.  369  'delicium 
deliciae'  cf.  Mannt.,  Neue  I  463s<j.  370  'epulum  epulae'  Diotn.  K.  I  327i 
Phocas  K.    V  42621  cf.  Manul.,  Neue  I  551  sq. 


Doctrinale  27 


est  locus,  atqiie  loci  sunt  artis,  sunt  loca  terrae. 

sie  iocus  atque  loci,  sunt  et  ioca  plurima  gentis. 

balteus  addatur,  filum  plurale  sequatur. 

carbasus  una  ratis,  et  carbasa  plura  videbis. 

arbutus  est  similis,  huic  intiba,  Pergama  iungis.  375 

cui  caelum  servit,  caelos  et  cuncta  creavit. 

sie  rastrum  rastros  porrumque  facit  tibi  porros. 

frenum  detur  equo,  frenos  et  frena  teneto. 

sie  claustrum  formas,  filum  pariterque  capistrum. 

dicimus  altilia,  si  plura,  sit  altilis  una;  380 


VARIA  LECTIO. 

372  genti  SÄei  vv.  372.  373  inverso  ordine  in  P  373  filum] 
neutrum  e  374  una  eras.  L  et]  sed  .S*  375  huic]  bis  A2  intuba  SA3P 
V.  377  post  V.  379  colloc.  P  378  et]  vel  Äi         379  formas  claustrum  S 

filum   pariterque   capistrum   om.,  vi.   rer.  add.   P  post   v.   379   ac   tum 

adicias  repagula  dicere  claustros  add.  lo.  Garl.  (Ar)         380  sit]  sed  ^2 


TEf IIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

371  sq.  'locus  loci  loca,  iocus  loci  ioca'  Donat.  K.  IV  .375si  Serv.  in 
Donat.  l.  c.  4322— ^  Serv.  in  Verg.  Aen.  I  306  Diow  K.  I  3272—4  Charis 
K.  I.  372-b  7614-16  55127-29  cf.  Neue  I  540—544  373  'balteus  baltei 
baltea,  filum  fili  fila'  Charis.  77b— 10  Serv.  in  Verg.  Aen.  X  496  Phocas 
42629— si  cf.  Mannt.,  Nette  530,  545  374  'carbasus  carbasa'  Phocas  426n 
Pomp.  1622ß  Serv.  in  Aen.  III  357  cf.  Nene  I  541,  544  ^una  ratis',  immo 
uniiin  velum.  cf.  Verg.  Aen.  III  356  VIII  33  Ovid.  met.  II  477  Martial. 
XII  29,  17  375  'arbutus   intibus   Pergamus,   arbuta   intiba   Pergama' 

Phocas  42619  Diom.  327%  cf.  Mannt.,  Destmut.  110  Neue  I  480,  541 
376  'caelum  caeli'  Serv.  in  Donat.  45^31—33  Asper  K.  Suppl.  43ih—is  cf. 
Neue  1 416,  541  377  'rastrum  rastri'  Serv.  in  Verg.  georg  I  94  cf.  Neue  I 
547  'porrum  porri'  Donat.  37531  Probus  81s  22i4  cf.  Neue  1 408,  538,  540 
378  'frenum  freni  frena'  Prohi  exe.  K.  IV  21124— 2Q  Phocas  42628  cf.  Neue  I 
385,  399,  540  all.  II.  379  'hi  claustri  et  haec  claustra'  Sulpit.  cf.  Mannt., 
Henrichm.,  Avent.,  Despaut.  ceterum  'claustrum'  hie  idem  significare  vide- 
tur  quod  'monasterium' ;  unde  nostrum  'Kloster'  et  Du  Gange,  'capistrum 
capistra  capistri' :  'capistrum  a  capite  iumentorum  dictum,  quod  caput 
stringat  Pap.  'in  singulari  numero  tantum  neutri  generis,  sed  in  plurali 
masc.  gen.  et  neutri,  ut  capistri  et  capistra'  lo.  lan.,  Brev.  cf.  Despaut. 
380  'altilis,  altilia':  'ornix  silvarum  solet  altilis  esse  domorum'  Graec.  X 
283  'altilis,  ehapun'  Alex.  Neckam  in  Lewcke,  Jahrb.  f.  rom.  u.  engl.  Lit. 
VII  67  'altilia,  volatilia  saginata  studio'  Pap.  cf.  Bas.  Faber,  Kaulen  132 
Bönsch  102,  106  Georges 


28  Alexandri  de  Villa-Dei 


consimilique  modo  sit  declinanda  supellex. 

Tartarus  ater  habet  plurale  -ra,  vinaque  dant  -rum. 

sibilus  hie  diees  et  sibila  phirima  iunges. 

supparus  esto  comes,  prms  hie  tenet  us,  sed  a  subdes. 

Taenarus  infernus,  sie  Maenala,  sie  et  Avernus.         385 

Dindyma,  pileus,  Ismara,  Gargarus  his  sociamus. 

vas  vasis  ternam  tibi  dat,  plurale  secundam. 

ista  solent  quarta  variari  sive  secunda: 

cum  lauro  quercus,  cornus,  pinus  quoque,  fieus; 

his  colus  atque  domus,  penus  et  lacus  associamus,        390 


VARIA  LECTIO. 

381  doclinata  An          384  sed  a  subdes]  et  a  siihdot  L     priiis  hie  1. 

US  s.  a.  s.]  oni.  As  385  Tronarus  Mc         386  his  soc'iaruus|  assooianms 

PM  his  sociabis  e  v.  387  post  i\  394  colloc.  M  389  pinus  oornus  PMe 
390  associemus  S 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

381  'supellex  supelleetilia':  'supellex  est  heteroelitum  genere;  nam 
in  singulari  est  fem.  gen.,  in  plur,  vero  neutri'  /o.  lau.  'pluraliter 
dicimus  haec  suppellectilia'  Brev.  Benth.  docent  idem  Sulptt.,  Mannt., 
Henrichm.,  Avent.,  Despatit.,  Pylacl.  carm.  cf.  Ba^^.  Fahar,  Neue  I  I8819 
382  'Tartarus  Tartara'  Prise.  17 fm  Donat.  875si  Diom.  3272  Phoras 
426iQ^  Serv.  in  Very.  Aen.  III  442  ef.  Nene  I  384,  482  541  'tartarum 
fex  vini'  Gl.  M  Gl.  n.  Graecis  est  tagrapov,  Italis  'tartaro',  Gallis 
'tartre',   nobis   'Weinstein'   cf.   Du    Cange  383  'sibilus   sibila'    Charis. 

81\\—\Q  Phoras  426\i  Serv.  in  Aen.  II  211  cf.  Mannt.,  Neue  I  539,  541 
384  'supparus  suppara':  'supparus  7TiQiU)(JtOi''  Prise.  169ii  'suppara  nuda- 
tos  cingunt  angusta  lacertos'  Lucan.  II  3()4  'suppara  velorum  periturus 
colligit'  etc.  Stat.  silv.  V  2,  27.  cf.  de  div.  signif.  voc.  Paj).,  To.  Ian„  Gl.  n., 
Bas.  Faher,  Georges,  Dti  Cange;  de  forniis  Neue  I  530  385  'Taenarus 
Taenara'  cf.  Neue  I  128,  481  'Maenalus  Maenala'  Diom.  3272  Prohus 
22i6  28i  Serv.  in  Aen.  V  732  'Avernus  Averna'  Serv.  in  Aen.  l.  c. 
386  'Dindymus  Dindyma'  PnV.  27^16  cf.  Neue  I  481,  541  'pileus  pilea' 
Serv.  in  Aen.  VIII  (')(i4  IX  GIß  cf.  Neue  I  537  'Ismarus  Ismara'  Phocas 
426n  'Gargarus  Gargara'  Prise.  176\g  1772  Serv.  in  Aen.  V732  cf.  Nene  1 
384,  541  387  Prise.  239i  309w       388  sc].  Prl^r.  2G7a-\%  cf.  Nene  I 

509—514  390   'colus    domus    ])enus'    J*risr.    2G9\o-2(\   2G0\i    2Gli-8 

cf.  Nene  I  5t  G  -521  'lacus'  sec.  decl.  Vnlg.  Dan.  VI  Is.  XIV  \h  =-  fovea, 
fossa.  cf  Brev.,  Du  Cange,  Despaut.,  Uönsch  315  sq.  Kaulen  108 
Neue  I  523. 


Doctrinale  29 


et  cantus,  cetus,  ortus  [sensu  variato]. 

is  vel  US  ista  suis  dices  dare  compositivis : 

Gera,  iugum,  limus,  animus,  colus,  arma,  bacillus; 

cum  norma  nervum,  cum  freno  collige  clivum. 

Pluralem  numerum  retinent  aes  atque  metallum;         395 
raro  per  reliqua  dabitur  plurale  metalla. 

aequor  et  unda,  fretum  mare,  melque,  latex,  aqua,  vinum, 
pocula,  fons,  flumen,  fluvius  pluralia  servant, 
stagna,   lacus,  amnes,  limphae   [limus,   palus,   imbres]. 
cetera  pluralem  retinent  humentia  raro.  400 

lex  mensuratis  tamen  et  pensis  datur  ista. 
ordea,  frumenta,  faba  melonesque,  citrulli. 


VARIA  LECTIO. 

391  hemistich.  om.  PM  [  ]  inclusa  om.  L  Ä,  add.  S  cantus  cetus 
ortus  praedictis  associantur  (!)  lo,  Garl.  (Ar)  et  cautus  cetus  ac  ortus 
iungitur  istis  e  392  dices]  dicas  Äi  decet  e  393  colus]  simul  P  bacillus] 
beeil] US  Äi  397  melque]  que  om.  Se  v.  398  om.  Ai  v.  399  om. 

lo.  Garl  (Ar)  M  [  ]  inclusa  om.  SA,  add.  L  stagna  lacuna  lacus  putei 
lymphae  simul  amnes  e  imber  atque  palus  stagnum  rivosquc  lacusque  P 
402  mellonesque  SA1A2       cytrulli  L 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATlÜNES. 

391  i.  e.  'cantus  us'  et  'canthus  i',  'cetus  [x^toc)  i'  (cf.  Ecb.  172, 
546)  et  'coetus  us',  'ortus  us  et  hortus  i'.  (ad  vv.  388—391  cf.  Graec. 
XXV  173—176)  393  sq.  'cera' :  'sincerus'  vel  'sinceris'  Charts.  Sls-io 
218n~i4  (sincere),  Fragm.  Phocae  K.  Suppl.  CCL  (sinceris)  cf.  Du  Gange, 
Rönsch  274  'iugum',  ut  'biiugus'  vel  'biiugis'  Serv.  in  Aen.  X  576  cf. 
Neue  II  94  Georges  'linms' :  'sublinms'  vel  'sublimis'  cf.  Rönsch  274  Neue 
II  88  Georges  'animus',  ut  'exanimus'  vel  'exanimis'  cf.  Neue  II  89  'colus': 
huius  vocis  compositum  in  omnibus  commentariis  et  glossis  'incolumis 
vel  mus'  affcrtur,  quam  posteriorem  formam  etiam  invenies  ap.  Henrichm. 
'arma':  'inermis'  vel  'inermus'  Prise.  182n  462q  Serv.  in  Aen.  I  484  X 
571  cf.  Neue  II  89  sq.  'bacillus':  'imbecillus'  vel  'imbecillis'  Prohus  2324t— 29 
cf.  Neue  II  93  sq.  'norma':  'enormis'  vel  'enormus',  quae  posterior  forma 
recepta  est  ab  Henrichm.  'nervus':  'enervis'  vel  'enervus'  cf.  Neue  II  91 
,frenum' :  'effrenus'  vel  'effrenis'  cf.  Neue  II 94  Georges  'clivus',  ut 
'proclivis'  vel  'proclivus'   cf.   Neue  II  91  Georges  395—404  cf.  Prise. 

i  7516-21  17  61— 8  Donat  3762b— d2  Charis.  9320  12  Id  Pomp.  17  7 '62 
Phocas  4272's  402  'melones':  vox  linguarum  neolatinarum  usitatissima 

primum,  ut  videtur,  apud  Palladium  de  re  rust.  IV 9  occurrit.  dicit  de 
liac  voce  Despaut.  52:  'frucl.us  cucumeris  pepo  et  apud  Palladium  melo 
dicitur'  'citrullus  est  quoddam  legumen,  teutonice  rys'  Gl.  l.  'italice 
citrollo,  gallice  citrouille'  Du  Gange.      vocabulum  aJBFert  etiam  Sidpit. 


30  Alexaiidri  de  Villa-Dei 


his  plurale  damus,  sie  dant  far,  pisa,  liipinus. 

raro  seminibus  aliis  plurale  loeamus. 

raro  plurale  dat  quinta  tibi  nisi  quinque:  405 

res  pariterque  dies,  acies,  facies  speciesque. 

progenies  et  maneries  die,  materiesque. 

raro  plurale  vult  pax  et  sanguis  habere. 

neutra  facis  sine  plurali  vulgus  pelagusque. 

nescio  telluris  vel  humi  plurale  geluve.  410 

nescit  ador  normae  contraria  norma  movere. 

aptota  neutra  tene  pus  et  fas  irque  nefasque. 

obliquum  de  se  non  format  fors  nisi  forte. 

tabes  declino,  nee  dat  tabi  nisi  tabo. 

ilia  declinat  tibi  tertia  nee  nisi  plura;  415 

ipsaque  plurales  declinat  moenia,  manes. 

dicamus  proceres  pluraliter  atque  penates. 

nee  nisi  plurali  tenebras  aut  exta  notavi; 

arma  vel  insidias,  artus,  sponsalia  iungas; 

divitiasque,  minas,  nuptias,  indutias,  420 

[ßlanditias  ac  infitias  ac  exequias  quoque,  cunas, 

nundinas,  exuvias  iungas  pariterque  kalendasj. 


VARIA   LECTIO. 

403  pyba  i>  404  locamusj  tenemus  A'äFIIe  405  quinque  LAS 
sint  hec  FMe  406  species  faciesque  Ai  408  vultj  volt  SF  etj  vel  L 
vv.  408.  409  inversü  ordine  exhibet  F  409  volgus  ISF  410  geluque 

SA'iMe         post   V.   410   atque   solum   (pro   salunij  add.  L  412  teiiej 

tenet  e2  413  non  format  forsj  fors  non  format  AiM  416  menia  codd. 
420  sie  versum  exhibent,  ut  pentameter  sit,  LAS  divlcias  nuptias  et  minas 
primiciasque  F  divitias  sie  nuptiasque  (que  in  fas.J  adiunge  minasque  M 
divitias  nuptias  indutiasque  minasque  ei  divitias  nuptias  indutiasque 
minas  e2  vv.  421.  422  oin.  AiAsSMe,  add.  LAi  421  ac]  atque  L 

quoquej  ac  A^L  (versum  emendare  nequeoj  421  sq.  indueias  et  blandicias 
falerasque  bracasque  (ut.  vid.J  cunas  exequias  astrenas  inliciasque  nundine 
excuvias  ("ä^c^  die  induciasque  kaiendas  nonas  ac  idus  et  nugas  associanms  F 


TEST! MONI A  ET   EXPLAN ATIONES. 

406  sq.  cf.  V.  314  sq.  408  Frisc.  175i9-2i  409  Fhocas  42721 

ßeda  de  orth.  K.  VII  2982S    Caper  K.  VII  Uli  410  Fhocas  414Li 

4272Q  411  Charis.  342i  iJiom.  32820  412  Frisc.  184\b  413  Frisc.  188^ 
414  Frisc.  188d  415  Frobus  106$  416  Prisr.  i76'io  417-422  Charis. 
33i—2d  9827  (infitias) 


Doctrinale  31 


corniia  mutantur,  sed  cornii  non  variatur. 

de  genubus,  verubus  normam  servabis  eandem. 

de  nece  deque  prece  die  quod  rectis  caruere  425 

primis,  atque  dapem  socia,  vice  iungis  eisdem. 

vis  vim  viqiie  dabit,  totiim  plurale  tenebit. 

plus  neutrale  facit  nee  dat  primo  nisi  pluris; 

casum  plurale  dat  quemlibet  et  genus  omne. 

Quae  quaerunt,  quae  distribuunt  referuntque  negantque,     430 
infinita  quoque  casu  caruere  vocante. 
distribuit,  si  vim  facias,  et  coUigit  omnis; 
colligit  improprie  positum,  non  distribuendo. 
quatuor  exceptis  pronomina  nuUa  vocabis; 
tu,  meus  et  noster,  nostras,  haec  sola  vocantur.  435 

tres    in    plurali    casus    os    oris    amittit; 
aes,  far,  rus,  ins,  thus  illi  sociare  solemus. 
-^-v-ra  ßt  Ops,  et  avarus  opes  et  opem  petit  aeger. 
leiFslendis  capiti,  lens  lentis  convenit  ori. 
hie  dat  et  haec  hospes,  haec  hospita,  sospita  sospes.       440 


VARIA   LECTIO. 

424  genibus  Ä2Ä'de        427  vim  vique]  vi  vimque  PS        432  facias] 
tribuas  SAhPMe  v,  435  om.  F  436  amittit]  omittit  P         437  rus 

ius  tliLis]    thus  ins   rus   SAb     thus  rus   ius  Ai     ius  rus  thus  P     ius  thus 
rus  Me  438  et  avarus]  sed  a.  PMe         post.  v,  439  lens  mordet  per  d 

mordetur  si  capiat  t  add.  M 


TESTIMONIA   ET   EXPLA  NATION  ES. 

423   sq.    Charts.    35'62    36i    6'529 — 6'6'io  425   sq.    Prise.   321b— n 

5642  427  'vis'   a  Charisio  <S9i5  reliquisque   grammaticis   in   singulari 

numero     per     omnes     casus     declinatur  428    'plus    pluris':     Charts. 

10910—12  et  21l2i—?,Q  abl.  'phu-e'  affert  430  sq.  pronomina  interroga- 
tiva,  distributiva,  relativa,  negativa,  indelinita  casu  vocativo  carent. 
435  Prise.  582i3  58520  436  sq.  i  e.  illa  nonhna  pluraliter  nominativo 
tantum  et  accusativo  et  vocativo  declinantur  'ius  rus  aes'  Charis.  9320 
'far'  Phocas  4127  'os  oris':  de  gen.  'orium'  et  dat.  'oribus'  cf.  Neue  I  501 
et  Georges  s.  v.  438  'Ops'  Prise.  32121—3228  'opem':  praeter  acc.  etiam 
gen.  'opis'  et  abl.  'ope'  invenimus;  cf.  Phocas  4282b  Dosith.  K.  VII  394io 

439  Prise.  281u  'lens  lendis,  capitis  brevior  pediculus'  Serv.  in  Very. 
(jeorg.  II  372  cf.  Neue  I  468  'lens  lentis  quoddam  genus  h^gummum' 
Osh.   Pan.   327    'lens    mordet  per   d,    mordetur   si   ca])iiit    X-     GIM.    Brer. 

440  Prise.  3162i  317i-i 


32  Alexandri  de  Villa-Dei 


Vesper  -mm  -re  -ra  pars  est  extrema  diei, 

noctis  vel  mundi,  v esper que  suum  tenet  aetas; 

quamlibet  aetatem  mundi  lego  vesper  habere. 

vesperus  est  Stella,  -ri  dant  psalmos  tibi  solos. 

officium  tibi  -rae  -rarum  totaliter  implent.  445 

glis  animal,  glis  terra  tenax,  glis  lappa  vocatur; 

-ris  primus,  glissis  tenet  altera,  tertia  glitis. 

cassis  idis  galea,  capitur  fera  casse  retenta. 

tignus  vel  tignum  declina  pisaque  pisum. 

cornus  vel  cornu  dices,  tonitrus  tonitruve.  450 

est  glomus   atque  glomi,  vult  hoc  glomeris  sibi  subdi. 


VARIA  LECTIO. 

441  rum  re  ra]  re  ra  rum  SA2Fe  444  ri  solos  dant  tibi  psalmos 
SPe  ri  dant  solos  tibi  psalmos  Ai  ri  dat  ps.  t.  s.  As  447  primiim  SMe 
449   declino   S  declinas  ^3     pisaque]  pisa  vel  Ai  450  tonitrus  dices  F 

451  hoc]  et  MSe    vult]  volt  F    subdi]  iungi  Ai 


TESTIMONIA   ET   EXFLANATIONES. 

441 — 445  'vespere  sit  nona;  si  re  converteris  in  ra,  solis  habet 
orlum;  si  ra  converteris  in  rum,  illius  occasum;  vesper  sit  quaelibet  hora, 
qua  sol  vel  luna  tegitur  caligine  taetra.  ri  rorum  cantant,  rae  rarum  tympana 
palsant'  Graec.  XII  376  sqq.  cf.  Quaest.  yramm.  cod.  Bern.  saec.  X. 
K.  Su2)pl.  1782'3—SB  Fap.,  lo.  lan.,  Osb.  Fan.  627;  de  plur.  'vesperi'  et 
'vesperae'  Du  Gange  446  sq.  iidem  vv.  reperiuntur  in  Graec.  X  168  sq., 
prior  iam  ap.  Fajnaui  et  in  Osh.  Fun.  259.  —  'glis  glissis,  terra  argillosa' 
lo.  lan.,  Gl.  n.  cf.  Snlpit.,  Manc.  Henrichiu.,  Du  Canye.  (unde  nomen 
Gallic.  'glaise'.)  'glis  glitis  Carduus,  (]ui  aliter  dicitur  lappa'  lo.  lan.  cf.  Osh. 
Fan.  259  Sulpü.,  Ma7ic.,  Henrichui.,  Du  Canye.  'cjuibus  auctoribus  glissis 
et  glitis  protulerit  (sc.  Alexander)  scire  cupimus'  Fylades.  'miror  unde 
expicatus  sit  Alexander,  quem  hac  in  re  Sulpitius,  Mancinellus  pluresque 
minus   bene   imitantur'  Despaut.  448  'fallit   aves   cassis,   munit  caput 

aenea  cassis.  si  cassis  cassis  dicas,  signat  tibi  rete,  sed  galcam  signo, 
cum  cassis  cassidis  aio'  ine.  aiictor  ap.  lo.  lan.  et  in  Brev.  449  'tignus, 
el  bordenalo'  Gl.  M  'tignus,  lignum,  trabs  et  omnis  materia  in  aedificio' 
Sulpit.  'tignus  vel  tignum'  Hiiy.,  Suljnt.,  Despaut.  'pisa':  'haec  pisa  ae 
quoddam  genus  leguminis;  et  peccant  illi  qui  dicunt  quod  pisa  est  plur. 
num.  et  neutr.  gen.,  sc.  haec  pisa  orum'  lo.  lan.  cf.  v.  403  Gl.  n.,  Georyes. 
450  Frisc.  262a  451  'hie  glomus  hocve  glomus  fili  glomeratio  fertur; 
tertia  respondet  reliquo  primoque  soounda.  hoc  nomen  globus  aliis  poteris 
dare  rebus*  Graec.  XII  197  sqq.  easdem  vocis  formas  afl'erunt  glomumque 
a  globo  distinguunt  lo.  hm.,  Osh.  Fan.,  Brev.,  Gl.  n.,  Sulpit.,  Despaut., 
Bas.  Faber.  pro  'globo'  etiam  'glomus  eris'  dici  docet  Frisc.  170^;  'globum' 
dicendum  esse,  noji  'glomunr  docet  Frohus  19Ss 


Doctrinale  33 

ambo  duoque  mari  faciunt  neutrum  similari. 

par  primo  quintus,  oriimque  tenet  genetivus; 

saepe  du  um  dabitur  neutro,  si  syncopa  fiat. 

cum  terno  sextus  facit  obus,  et  os  sociamus  455 

quarto;  sed  neutrum  formabis  in  o  quasi  primum. 

prorsus  femineum  datur  ad  morem  dominarum. 

[Capitulum   III] 

Hunc  gradibus  ternis,  qui  comparat,  ire  notabis. 
de  primis  ambos  debes  formare  supremos. 
est  adiectivis  graduum  collatio  talis,  460 

dum  valet  augeri  sua  proprietas  minuive. 
declinat  terna  positives  sive  secunda. 
si  tibi  declinet  positivum  norma  secundae, 
taliter  inde  gradum  debes  formare  secundum: 
i  brevies,  quam  dat  genetivus,  et  or  superaddes.  465 

ternae  consimili  formabunt  more  dativi. 
inde  sinisterior,  hinc  iunior  excipiantur, 
et  potis  et  nequam  praebent  aliam  tibi  Ibrmam. 
verbum  quandoque  vel  quae  sunt  praepositivae 
voces  audivi  supplere  vices  positivi;  .470 

formae  consimilis  adverbia  saepe  videbis ; 
participans  iungis,  quod  tunc  pro  nomine  sumis: 
detero,  post,  extra  pridemque,  vel  ante  vel  infra, 
intra  vel  citra,  sapiens,  ultra,  prope,  supra. 


VARIA  LECTIO. 

452    faciunt    neutrum]    neutrum    faciunt    P       similari]    simulari    S 
453  orumque  tenet  genetivus]    orum   faciet  genitivos   P  454  dabitur] 

dabimus  PSMe  fiat]  fiet  e  456  formabit  L  457  datur]  dabis  Äi  do- 
minarum] mulierum  Ai  463  declinat  PAd  positives  P  465  brevies] 
brevias  M  quam]  quem  P  467  liinc]  huic  M  et  Ai  470  supplere]  conplere  ^S* 
vices  LA2  uates  (superscr.  vicem)  Ai  vicem  cett.  codd.  472  quod  tunc] 
et  tunc  SA2     tunc  cum  P     et  sie  Ai     sumis]  ponis  L 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

454    Prise.    S102i     Charts.    127b-6  462—465    Prise.    86u-20 

466    Prise.    89d-20  467    Prise.    8619    892  468    Prise.    84i6    90h 

469-474  Prise.  84i2—85is 

Monumenta  Germaniae  Paedagogica  XII  ^ 


34  Alexandri  de  Villa-Dei 


usque  secunda  tenens  superantem  de  genetivo  475 

sie  format:  iungit  s  atque  simiis  superaddit. 
eum  tenet  er  rectus,  rimus  est  illi  sociandus. 
.  in  terna  forme  simus  addens  cum  genetivo; 
sed  tamen  r  recti  sibi  vult  rimus  associari. 
dant  tibi  quinque  limus,  quos  signat  nomine   fagus,         480 
et  sua  composita. 

dat  remus  supra,  cui  post  sociatur  et  extra, 
solus  erit  minimus,  faciuntque  ximus  prope,  magnus, 
dantque  timus  citra,  bonus,  ultra,  iungitur  intra. 
infimus  est  solus,  de  pridem  fit  tibi  p rimus.  485 

res  bona,  res  melior,  res  optima,  res  mala,  peior, 
pessima,  res  magna,  res  maior,  maxima  rerum, 
parva,  minor,  minima;  die  multus  plurimus  addens 
plus  pluris  neutro,  totum  plurale  teneto. 
i  vel  u  si  praeit  us,  sequitur  magis  et  positivus,  490 

aut  u  si  praeit  is:  tenuis  fiet  tibi  testis. 
voce  gradus  medii  superant  primos  nisi  quini: 


VARIA   LECTIO. 

476  iungis  etc.  siipcraddis  AiPei  iungis  etc.  siipporaddes  ^43  62 
477  teilet]  dedit  L  post  r.  477  excipias  dexter  quod  dat  tiiniis  atque 
sinister  acld.  lo.  Garl.  (Ar)  M  excipitiir  dexter  etc.  add.  e  dextinuis 
excipitur  pariterque  sinistimus  inde  add.  P  478  forma  Se  addes  AdSe 
479'  volt  F  post  V.  479  et  vctiis  his  iunges  addendo  vcterrimus  illi 
add.  P  480   dat   SM      quos    signat)   quos    signas    A^  quo    signas    SM 

([uac  signat  ei  nomine]  dictio  e2  481  ({uod  difficilis  manifestat  add. 
lo.  Garl.  (Ar)  siinili  sunt  lege  notanda  add.  Me  483  faciuntque]  (^ue 
om.  AsPM  faciuntque  x.  p.  m.]  de  pridem  fit  tibi  primus  e  484  datc^ue  Pe 
dant  Ai  dat  M     intra  iungitur  ultra  SAsMP  485  de  pridem  f.  t.  p.] 

faciunt  ximus  prope  magnus  c  post  v.  489  ante  sencx  iuvenis  adolescens 
iunior  ista  sola  (|uidem  solis  utuntur  comparativis  add.  P  491  fiat  S 

V.  491  Olli.  AP 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

475   sq.    Prise.    .957-11  477   JYisc.   Oöi-s  478    Prise.    06d-i2 

479  Prise.  ,9öi4  480  sq.  Prise.  ,96'j3— 15.  —  '(pios  s.  n.  fagus'  i.  e.  litteraliter, 
sc.  'facilis  agilis  gracilis  (h)umilis  sijm'lis'.  'in  limus  (iuin(nie  dat  fagus; 
cetera  linque'  Mag.  Caes.   In  482  l*rise.  .9.9i-r,  483  Prise.  .97i3-i5 

484   Prise.  f)H3-ö  485  Prise.  .9.97  486     489  P,-ise.  S92-S  490  sq. 

Prise.  H(>2i—H7ii^         492  s(i(|.  Pri.^'C   l()0\-d 


i 


Doctrinale  35 

iunior  et  maior,  peior,  prior  et  minor,  ista 

et  non  plura  suis  aequalia  sunt  positivis. 

credo  gradus  summos  collatis  connumerandos.  495 

si  gradibus  summis  fiat  collatio,  debet 

rebus  in  excessis  excedens  participare; 

congrua  non  est  haec:  fortissimus  est  leo  lyncum. 

[Capitulum    IV] 

In  quantum  potero,  de  nomine  quolibet,  in  quo 
ponatur  genere,  praesens  est  cura  docere.  500 

sed  quia  per  sexum  mulierum  sive  virorum 
noscuntur  propria,  non  est  mihi  dicere  cura. 
attendas  hominum  quae  nomine  sive  locorum; 
haec  sexu  gemino  sua  derivata  locanto; 

et  si  divisim  tibi  decHnatio  monstret,  505 

ut  Graecus,  Graeca,  tanto  levius  tibi  fiet. 
quaedam  sunt  opera  soHs  maribus  adhibenda, 
quaedam  femineis,  quaedam  dat  sexus  uterque. 
inde  genus  poterit  per  nomina  multa  patere. 
quae  fiunt  propria  fluviorum,  pone  marina.  510 

nominis  arborei  vis  haec  sibi  vult  sociari. 
pro  mare  pone  siler,  dumus,  rubus  ac  oleaster. 
proficit  ad  vitem  siler  hie,  siler  hoc  ad  odorem. 


VARIA  LECTIO. 

493.  494  om.,  m.  rec.  in  mg.  add.  P  post  v.  497  cum  datur  hie 
niaximus  (!)  fortissimus  est  danaorum  add.  S  498  lineum  codd.  v.  498  om., 
m.   rec.   add.   P  502   mihi]    miehi   ^^2  504   haee]    et   ei   rasura   S 

sua  derivata  locanto]  iurigunt  sua  significata  A2S  (ni.  rec.  in  ras.)  locato  Pe 
505  et]  quod  ei  507  maribus  solis  L  510  fient  AiS  511  volt  SP 
sociare  Äi       512  rubus  dumus  ÄiP      513  siler  hoc]  siler  haec  ei   ad]  dat  A^ 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

495 — 498  cf.  Prise.  85ib — 86s.  —  'fortissimus  est  leo  lyncum':  etiam 
Manutius  operae  pretium  duxit  quaestionem  ponere  et  solvere  essetne  bona 
comparatio:  'Socrates  est  fortissimus  asinorum',  vel  'tigris  est  luporum  velo- 
cissima'  511  sq.  Prise.  154ib—n  513  'siler  significat  ramum  captum 
ab  arbore,  quo  ligantur  vel  sustentantur  vites,  et  sie  est  masc.  gen.;  ali- 
quando  capitur  pro  fructu,  sc.  pro  herba  odorifera,  et  sie  est  neutri  gen., 
quia  dicunt  apothecarii  et  physici  siler  montanum  in  neu.  gen.'  Gl.  n. 
'siler  neutri  est'  Ponq).  163m  cf.  Neue  I  624  sq. 

3* 


36  Alexandri  de  Villa-Dei 


angelicum  nomen  dabit  hie;  sed  dicito  neutra 

plurali  niimero  Cherub  in  Seraphinque  beata.  515 

est  Cherub,  est  Cherubim,  Cherubin,  Seraphim  Seraphinque, 

atque  Seraph. 

haecque  dabit  Virtus,  Dominatio  sive  Potestas. 

idola  dicta  dei  dant  hie,  gerit  haec  dea  dictum. 

nominibus  volucrum  nequit,  ut  credo,  generahs  520 

norma  dari ;  tamen  est  naturae  sexus  in  ilhs : 

haec,  nisi  gallina  vel  gallus,  sunt  epicoena; 

articuhis  namque  sexum  dabit  unus  utrumque; 

masque  columbus  erit,  muhebre  columba  tenebit. 

in  triphci  genere  numeraHa  nomina  pone;  525 

quae  sunt  mobiha  per  se  Hunt  manifesta. 

barbara,  Qraeca  genus  retinent,  (juod  habere  solebant. 

debes  in  mente  generaha  dicta  teuere 

et  sie  excipere,  quia  non  heet  haec  iterare. 

debent  ex  omni  norma  generaha  demi.  530 

Sit  tibi  nomen  in  a  muhebre,  sed  exeipe  plura. 
quod  dechnatum  dat  tertia,  sit  tibi  neutrum. 
derivata  decet  et  compositiva  notare, 
nomina  signari  debent  simul  officiorum. 
si  sexu  gemino  iungunt  sua  significata,  585 

VAUIA   LECTIO. 

516  est  Cherubim  LAs  et  Cli.  SFA1A2M  seraphin  serapliimque  M 
517  facit  11  neutrum  dabit  m  maris  usum  add.  lo.  Garl.(Ar)  Me,  ni.  rec. 
(((/(/.  S  519  3'dohi  LA2  A-iS  522  epicoena]  epizena  S  epicliena  cett.  codd. 
526  liunlj  lient  ö'^li        527  Giaeca  o;y/. />       529  (pn'aj  (piod  aS'     Hcetj  decet  ^a 

TESTJMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

515  'Cherubin  8.  beata':  *liaec  Cherubin,  et  indecl.  et  neu.  gen.' 
lo.  lan.y  Sulpit.  'Cherubim  et  Seraphim  dubii  generis  sunt,  quia  mascuiini 
vel  neutri  generis'  Despaiit.  27  'erravit  Alexander  de  villa  dei  plurimos- 
(jue  seoum  errare  fecit,  cum  praecepit:  "Dicito  neutra  plurali  numero 
Cherubim  Seraphim({ue  beata".  ego  enim  allirmare  ausim  nulluni  nomen 
hebraeum  neutri  generis  esse'  lo.  Reuchlin  sec.  llenrichm.  'barbara 
barbariem,  ut  Cherubin  (?t  manunona,  servant'  rijlad.  carni.  516  'Cherub' 
Vi(J(h  e,r.  XXV  19  'Cherubim'  J^n/f/.  Ezerh.  X  S.  de  ((uantitate  paenultimae 
dicit  Besj/a/ft.  (HO:  cherubim,  (juod  Prudentius  corripit,  est  producendum 
teste  Bebclio.  (|nia  diphthongon  ov  (iraece  habet'  519  'idola':  de  quant. 
vide  V.   1845  531—547  cf.  Prise.   14:i-lir> 


Doctrinaie  37 


Omnibus  his  hie  et  haee  iimgentur,  et  hac  ratione 

qiiod  colo  componit,  commune  locare  decebit, 

quodque  facit  gigno,  pincernaque  lixaque,  iungo 

ad  Vena  sive  Scytha;  sed  si  mas  praesit  in  istis, 

ut  Graecus,  tubicen,  erit  a  tantum  muliebre.  540 

si  solis  maribus  datur,  hie  tenet,  ut  patriarcha. 

non  est  Verbigena  nisi  Christus,  vera  sophia. 

mannaque  neutrale  cum  pascha  dicitur  esse; 

mammona  sie  dices,  neutrum  muhebre  polenta. 

cetaque,  balaena,  mustelaque  talpaque,  damma  545 

articulo  sexum  servant  utrumque  sub  uno, 

et  panthera  simul  [praedictis  consociatur]. 

neutrum  nomen  in  e  facit,  ut  praesepe,  cubile; 

adiectiva  notes;  haec  barbara  Graecaque  poscunt. 


VARIA   LECTIO. 

536  iungentur]  iuiiguntur  Ai  iuiigatur  SF  iimgetur  AsMe 
538  pincernaque]  que  oiii.  Se  539  illis  L  istis  rett.  cocld.  oiim.  540  tybi- 
cen  SA2  tibicen  e     miüiebris  P  544  dicas  P      muliebre]  plurale  SAs 

mustelaque]  que  om.  e  dammaque  talpa  .S'  546  servant  A1A2S  servant 
stqjerscr.  \e\  signant  L  siguaut  AsFM  sigiMit  (!)  e  541  []  inchisa  om. 
A  M  Fa2  Fai  Fah  Fm,  add  L  predictis  connumerabis  add.  lo.  Garl  (Ar) 
predictis  annumerabis  add.  SFe  548  facit]  facis  A2M 


TESTIMOJIA   ET   EXPLANATIONES. 

537  sq.  'quod  colo — gigno',  ut  'incola  agricola  caelicola.  rurigena 
terrigena'.  'lixa'  a  Frisc,  144i  'pincerna'  et  'lixa'  a  lo.  lan.  aliisque  masc. 
tantum  gen.  notantur.  'pincerna'  (a  nivdo  et  xeQavPVfii)  Graecis  olvoxoog, 
nobis  'Mundschenk'  est;  cf  Des2)m(t.  36  Emden  36  Eönsch  82  sq.  Du 
Gange,  Neue  I  593  542  'Verbigena  solus  Christus  dicitur,  et  ita  casu 
solum  masculini  generis  est.  ita  dicunt  omnes  praeter  Antonium  Nebris- 
sen sem,  qui  negat  Christum  recte  verbigenam  dici,  quia  Christus  est 
ipsum  verbum,  non  verbo  genitus'  Despaid.  36  543  sq.  'manna  pascha 
neutri  gen.  et  indeclinabilia'  May.  Caes.  17.  sed  etiam  declinatur  manna 
ae,  pascha  ae  et  atis;  cf  Despaut.  35  Neue  I  650  'haec  dat  a;  do  neutris 
cum  pascba  mammona,  manna'  Despaut.  35.  cf  Sidpit,  Mannt.,  Fylad.  carm. 
vide  adn.  ad  v.  515  'mammona  apud  Hebraeos  divitiae  appellari  dicun- 
tur;  convenit  et  Punicum  nomen,  nam  lucrum  Punice  Mammon  dicitur' 
Augnstin.  lih.  l7  de  serni.  Dom.  in  monte.  de  quantitate  vide  etiam  v. 
2151.  'muliebre  polenta',  i.  e.  polenta  ae  et  orum;  cf.  Georges  545  'ceta': 
'seta  per  s  borstel,  sed  per  c  sit  tibi  walfysch'  Gl.  n.  de  forma  vide  etiam 
Du  Gange;  de  ceteris  formis  cf  vv.  891.  550  548—550  Frisc.  14 5n 


38  Alexandri  de  Villa-Dei 


neutrum  plurale  fit  cete,  recollige  Tempe.  550 

i  neutrum  ponis,  tarnen  adiectiva  notabis. 

o,  sicut  cento,  niaribus  sociare  memento. 

que  dant  do  vel  go,  bene  signes,  si  tarnen  ex  o 

obliquus  facit  i;  quae  poscunt  haec  sibi  subdi. 

lue  recipit  cardo,  margo  sociatur  et  ordo.  555 

omne  dabit  pseudo,  praesto;  dabit  hoc  tibi  pondo. 

est  communis  homo,  pariter  cum  virgine  latro. 

haec  dat  verbale  per  io;  caro,  talio  iunge. 

articulum  mutat  et  triplicat  unio  sensum. 


VARIA  LECTIO. 

550  fit]  Sit  AiÄsP     recollige]  iungeque  M        553  quae  dant]  quod 
dat    P      do    vel    go]    go    vel    do    LÄ2Äi  554    subdi]    iungi    SA\M 

556  omne  dabit]  omne  dabunt  M      558  caro  talio  iunge]  talio  caro  iungo  M 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

551  Prise.  145is—ib  552 — 559  Prise.  145i6—2(i  14(h—u.  —  'cento 

culitergum  vel  filtrum  vel  aliorum  versuum  suis  insertor'  GL  M  'cento 
pulvinar,  pannus  filtrumque,  poeta.  est  filtri  factor,  fetorque  libidinis 
extat'  Gl.  rt.  'centones  apud  grammaticos  vocari  solent,  qui  de  car- 
minibus  Homeri  vel  Virgilii  ad  propria  opera  more  centcnario  ex  multis 
hinc  inde  compositis  unum  sarciunt  corpus  ad  facultatem  cuiuseum- 
que  materiae'  Isid.  etyin.  I  39.  cf.  de  div.  significationibus  Io.  huu, 
Brev.  556  'pseudo  est  indeclinabile  et  omnis  gen.  sec.  Hug.'  Io.  lofL, 
May.  Caes.  18  'nullius  generis,  quia  extra  compositionem  non  reperitur' 
Desjjaut.  39  557  'homo  latro'  com.  gen.  Prise.  146s',  cf.  May.  Caes.  18 
l)esf)aut.  38  Neue  I  598,  608.  'virgo  com.  gen.'  Ilenriehm.  'hie  et  haec 
virgo'  Mannt,  "virgo  electus  est  a  domino'':  'dicemus  abusive  et  ligurative 
sie  dictum  esse'  Petr.  Ileliae  ap.  Tintrot  209  'virgo  secundum  Priscianum 
est  gen.  fem.  tantum;  ego  autem  dico  esse  gen.  com.,  non  solum  auetori- 
tate  Hieronymi  fultus,  qui  in  prologo  super  loannem  dicit,  ut  virgo  vir- 
gniem  servaret,  sed  etiam  Prisciano  multo  doctioris  Nonii  Marcelli,  qui 
dicit:  virgines  non  so4um  feminae  dicuntur,  verum  etiam  pueri  investes' 
Bebet,  in  Commentariis  de  ahiisione  linyuae  lat.  (Beheliana  opnseula  novo. 
Aryent.  1516).  cf.  Neue  I  597  sq.  559  'unio  pro  lapide  et  pro  puncto 
est  gen.  masc,  j)ro  pioximitate  fem:  liic,  lapis,  hie,  punctus,  haec  unio 
proximitas  fit'  Gl.  n.  'unio  pro  concordia  apud  solos  neotericos  inveni' 
Despaut.  37  'hie  unio  est  Stella  vel  etiam  margarita'  Gl.  l.  'hie  unio  lapis 
pretiosus  . . .  invenitur  etiam  pro  Stella  et  pro  cepe'  Io.  lan.  'iactus  apud 
lusores  veteres  a  numero  vocabatur,  ut  unio,  binio,  trinio'  etc.  Isid.  etyni. 
XVII  65  'uniones  quaedam  margaritae  sunt  alterum  nomen  habentes, 
(|U(>(1  tinitum  unus,  numcpiam  duo  simul  vel  tres  reperiantur;  hie  unio 
liuius  unionis'  Pap.  cf.  Osb.  Pan.  624  Loeue  56  Despaut.  37  Du  Canye 


Doctrinale  39 


u,  c,  d  vel  t  neutris  debes  sociare.  560 

quot,  tot  ad  omne  genus  sunt  et  quae  de  tot  habemus. 

sit  tibi  nomen  in  al  neutrum,  sie  pone  tribunal. 

hie  sal  hocque  dabit,  neutro  plurale  carebit. 

el  neutrum  pone  [sed  propria  noraina  tollo]. 

il  dabit  hoc;  demas  hie  et  haec  vigil,  et  pugil  est  mas.     565 

ol  dabit  hie,  ut  sol  [toUatur  femina  Nicol]. 

ul  dat  hie,  ut  consul;  hie  et  haec  dant  praesul  et  exul. 

omne  genus  dabit  am,  sie  debes  ponere  nequam. 

tantundem  neutrum,  totidem  phirale  fit  omnis. 

um  neutrum  pones,  muherum  nomina  signes.  570 

hie  dat  nomen  in  an:  testis  hat  tibi  Titan. 

en  dabit  hoc;  sed  ren  habet  hie,  pecten  simul  et  spien 

atque  lien,  et  eis  iungas  quae  de  cano  formas. 


VARIA   LECTIO. 

561  tot  quot  AiMe  sunt  et  quae  de  tot  habemus]  et  que  nos  de 
tot  habemus  S  de  tot]  de  quot  Ai  Me,  tu.  rec.  corr.  ex  tot  An  563  hocque] 
hocve  A-d  564  pone]  pono  S  []  inclusa  om.  APaiPca,  add.  LS  sed 
barbara  nomina  deme  add.  P  daniel  raphaelque  notato  add.  lo.  Garl.  (Ar) 
michael  gabrielque  notate  add.  M  sie  mel  et  felque  (!)  dedere  add.  ei 
sicut  mel  felque  dedere  add.  e2  566  dabit]  tenet  AiPM  []  inclusa  om. 
A  PPai  Pa^PaQ,  add.  LMei  et  dicitur  femina  micol  add.  S  dicetur  femina 
nichol  add.  e2  568  ponere]  dicere  M  569  fit]  sit  L  jjost  v.  569 
hoc  breviabit  idem  sed  pro  mare  protrahit  idem  add.  P  570  pones] 
facies    SPMe  571  fiat]    fiet   M     Titan]    tytan   ASP  572   habet] 

dabit  SP 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

560   Prise.    146ib—i9.   —   ex:    'cornu    allec    aliud   quid   quod   caput' 
562  Prise.  147i—8  563  'sal'   masc.   et   neutr.,  plur.  'sales' :   Prise.  171s 

Charis.  IO612—19  Diom.  327\%  si  Proh.  2096—26  [Serg.J  in  Don.  542i2—i8 
Consent.  K.  V  84824t— 2S  Serv.  in  Verg.  Aen.  I  35  Beda  de  orthogr. 
K.  VII  291n  Albin.  K.  VII  310\2  Mag.  Caesar  19;  cf.  Neue  I  697  sq. 
564  Prise.  1479-12  565  Prise.  147in-i6  566  Prise.  147\i.  —  'NicoF 
sive  'Micol'  filia  regis  Saul;  cf.  Vulg.  Reg.  I,  XVIII.  nomen  'Michol' 
scribit  Despaut.  656  567  Prise.  147ih  568  Prise.  1484  569  cf. 
Mag.   Caes.  20  570  Prise.   148i3—is      'mulierum  n.   s.',   ut  'Glycerium 

Philotium  Dorcium  Sophronium  Abrotonum'  Prise,  l.  e.  571 — 575  Prise. 
148\9 — 149q  573  'quae  de  cano  f.',  ut  'cornicen  fidicen  tubicen  tibicen' 
Prise,  l.  c. 


40  Alexandri  de  Villa-Dei 


his  adiungis  hymen  [mas  est  neutrumque  repertum]. 

haec  retinet  Siren;  habet  hie  faciens  sacra  flamen.        575 

in  dat  hie,  nt  delphin  [nee  taha  nuilta  snpersnnt]. 

on  maribus  innges,  tarnen  inde  locaha  demes. 

quae  dia  sive  gera  eomponnnt,  sint  tibi  neutra. 

ponis  nomen  in  ar  neutrum;   sotnlar  dat  hie  et  lar; 

sed  tria  dant  genera  par  et  sua  compositiva.  580 

er  maribus  detur;  iter  hoe  vesperque  sequetur, 

spinter  seu  rüder;  decet  his  adiungere  iuger. 


VARIA  LECTIO. 

574  []  inchisa  oni.  Ai  Pen  Pas  Pcia  Pab  Pae  e,  add.  lo.  Garl.  (Ar) 
L  A2  As  SP  ciiins  gonitivus  hynienis  add.  M  ^jo.«?^  r.  574  cum  doiis  est  mas 
est  cum  Carmen  erit  tibi  neutrum  add.  lo.  Garl.  (Ar)  et  (sed  pro  cum  po.ster. 
et  est  pro  erit)  S  575  syren  L/iS  576  []  mclusa  om.  A\  AsMPa\Pas 
PaA  Pab  Paa  e,  add.  lo.  Garl.  (Ar)  PS,  charact.  min.  add.  A2,  char.  min. 
nrni  nota  et  additur  add.  L  577  iunges  etc.  demes  L  iungas  etc.  demas 

AuisSMe    iungens  etc.  demas  A2    iungis  etc.  demis  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATI0NE8. 

574  'hymen  quandoque  capitur  pro  deo  nuptiarum  vel  coniugii ; 
lunc  dicitur  communiter  Hymenaeus,  et  masc.  gen.  secundo  modo  magis 
])roprie  dicitur  pellis  conservans  virginitatem,  ([une  alio  nomine  dicitur 
matrix.  in  (jua  pu(M-  involvitur  in  utero  matris,  tertio  est  viscus  sive 
intestinum  (pioddam.  quarto  capitur  pro  toto  cantu,  qui  fit  in  nuptiis, 
et    sie   solum    reperitur   in   neutro   genere    Gl.  n.   cf.   adn.    erit.  alibi 

vocem  neutr,  gen.  non  inveni  576  sq.  Prise.  216^—^.  —  'on  —  demes',  ut 
'canon  daemon,  liabylon  Sion'  578  omnes  glossae  praebent  compositum 

cum  'gera'  unicum,  'geralogodion':  'unguentum  clarificans  sive  nnmdans 
vocem'  Gl.  n.  Graec.  VIII 160  adn.,  Du  Gange.  cum  'dia'  composita 
afferuntur  'diatessaron':  'toni  duo  et  dimidius',  et  'diapason':  'sex  toni' 
[Censorin.J  Frag.  K.    VI  OlOn;   cf.  Pap.,  Du  Gange  579   sq.   Prise. 

i4.9io— i.oC^ii.  — 'sotular'  (cf.  v.  2177)  idem,  quod  'calceus'  signilicat:  'cal- 
ceus  et  pero  vel  idem  sotularis  (rar.  lect:  simul  sotular  et)  aluta'  lo.  Garl. 
781.  cf.  Du  Gange,  ex  'subtel',  to  xoHov  tov  Trodoc  (Pri.sc.  147io),  vox 
'subtelaris'  vel  'subtolaris'  (Isid.  etgui.  XIX  .31 ;  cf.  lo.  hin.)  formata  esse 
Ml  Uli  videtur,  indeque  'sotularis'  et  per  apocopen  'sotular'  ortum  est.  quod 
vocabidum  Mag.  Gaesari  21  cum  auctore  Doctrinalis  masc.  generis,  loanni 
1(1)1.  vero  neutr.  est.  ex  hac  voce  nomen  Gallicum  'soulier'  originem  ducere 
ap[)aret.  'lar  casa  larcjue  deus,  lar  ignis  larcpie  fenestra'  Gl.  M  581-593  Prise. 
15012 — 158is.  —  'vesper'  neutr.  gen.  ap.  Varr.  de  ling.  lat.  VII  50,  IX 
73.  cf.  Quae.st.  gram.  K.  Suppl.  17S2(i—2S  Henrichm.  et  v.  442.  582  'rnder 
diclinn,  (piod  rus  inde  movetur;  hoc  rüder  ris  comenta  (?)  i.  e.  ruinae  et 
sordes  materiannn'  Paj).  'rüder  stercus  vel  (juod  de  effossa  terra  egeritur' 
Osb.  Pan.  509      'etiam  ruinae  maceriarum  vel  ipsae  maceriae  rudera  dicun- 


Doctrinale  41 

campester,  volucer  alacerque,  pedester,  equester, 

Silvester,  celeber,  acerque  celerque,  saluber, 

his  in  bis  quinque  tenet  hie  er  et  haec  is  et  hoc  e;        585 

datque  Sequester  idem  [quod  ternae  sive  secundae]. 

sicque  paluster  erit;  hie  et  haec  alacris  retinebit. 

tertia  dans  ber,  ver  dabit  hoc;  tarnen  hie  dabit  imber 

et  sua  composita;  tarnen  adiectiva  notentur. 

sexum  pkira  notant,  sicut  mater  mulierqiie.  590 

fetibus  hoc  terrae  dat  tertia,  deme  cucumer; 

et  commune  notes  sicut  sunt  puber  et  über, 

degener  et  pauper  et  linter  [dicere  debes]. 

pluribus  ex  istis  sociari  neutra  videbis. 

ir  maribus  detur;  neutris  ir  associetur.  595 

est  hie  et  haec  martyr;  hoc  debes  dicere  Gadir. 


VARIA  LECTIO. 

583   volucer]    celeber   Ai  alacerque)    alacer   31  acerque   S 

584  celeber]   volucer  Ai      acerque]   acer  Me      alacer  ,S'  586  []  inclusa 

om.  A2  Pa4  PüQ,  m.  reo.  add.  A\,  add.  (wserta  coimla  est  post  teriiae  contra 
auctoris  ipsius  praecejJtum  v.  2432  ,9^^.  de  evitanda  elisione  dat  um) 
lo.  Garl.  (Ar)  L  As  S  F  M  post.   v.    586    ludicer   addetur  quamuis 

dexter   varietur   add.   P  587   alacris   retinebit]   alacrisque  tenebit  Ai 

588  ver  ber   .43        dabit   imber]   tenet   i.    AiAsSPM  593   []   inclusa 

om.  A2,  m.  rec.  add.  L  et  linter  in  b'  linter  ^mit.  m.  rer.  add.  P  hec 
linter  (linther)  dicere  debes  AiAgM  hoc  (!)  linter  dicere  debes  e  h'  linther 
dicere  curas  lo.  Garl.  (Ar)  h'  linter  (linther)  dicere  eures  ^3>S'  594  vi- 
domus  *S'  595  ir  neutris  asboc.  Ate2  neutris  ir  pir  (!)  assoc.  ei  596  hoc 
d.  d.  Gadir]  out.  P,      debes  hec  dicere  gadir  m.  rec.  add.  P 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

tur  lo.Ian.  'een  kotel  animalium,  et  dicitur  a  rudus  i.  e.  lapis  contusus' (r/.  /. 
cf.  Gl.  n.,  Du  Canye.  Charts.  32rz  548i6  solam  formam  rudus  eris,  yrig 
öMQoc^  praebet.  'iuger'  ChatHs.  1345—11  Serv.  in  Donat.  43422— 2S  Pomp. 
193S2-1949  Cledon.  K.   V  473-io\  cf.  Neue  I  56.2 

583 — 587  eosdem  fere  versus  reperies  ap.  Mag.  Caes.  137  589  'et 
sua  composita',  vide  adn.  ad  vv.  135  sq.,  245  sq.  591  'cucumer 'PWäc.  249n 
'cucumis,  non  cucumer'  Caper  K.  VII  109i',  cf.  Neue  I  177.  de  quant. 
legitur  in  Gl.  n :  'tu,  lector  cucumer  bene  dicis  sive  cucumer'  593  'linter' 
masc  gen.  ap.  Tihull.  II  5,  34  Vell.  II  107,  2;cf.  Prise.  169m  595  sq. 
Prise.  153u — 1546.  —  'ir,  quod  Graeci  ^svao  dicunt,  indecl.'  Prise.  II 
44422',  cf.  idem  I  154g  234m  Charis.  2420  3528  540m  546s6  'medietas 
palmae,  quae  etiam  vola  dicitur,  Graece  il^svap'  Probus  llid;  cf.  Osb.  Pan. 
292  Brev.  Benth.  'hir  hirris'  Charis.  42ib  Despaut.  43 


42  Alexandri  de  Villa-Dei 


or  maribus  socia,  sed  plurima  sunt  retrahenda. 

omne  memor  iungit;  ({uod  comparat  ad  diio  transit. 

mas  tantum  senior;  hie  et  haec  sed  dicitur  auctor. 

aequor,  ador,  niarmor  et  cor  sunt  neutra;  sed  arbor    600 

haec  tenet;  atque  soror  sexu  noscuntur  et  uxor. 

quae  color  atque  decus  ibrmant  corpusque  notemus. 

nomen,  quod  fit  in  ur,  dabit  hoc:   testis  tibi  murmur. 

si  t  vel  X  praeit  ur  aut  f,  hie  ei  soeiatur, 

dum  sit  gentile  tarnen  aut  avium  speciale.  605 

hie  aut  haec  turtur. 

hie  aut  haec  für  für;  sed  et  adieetiva  notentur; 

quae  sexu  gemino  iungunt  sua  signifieata, 

iungere  dicuntur  hie  et  haec,  ut  für,  Ligur,  augur. 

his  datur  haec  norma,  quae  decHnat  tibi  terna.  610 


VARIA  LECTIO. 

597  social  detur  Ai  599  sed  dicitur  hie  et  hec  aiitor  L  Ai  A2  et 
dicitur  h.  et  h.  auctor  *S'  hie  aut  hec  auctor  habetur  F  600  ador  niarmor] 
marinor  ador  P  601  noscetur  F      et]  ut  aS'  602  decus  in.  rer.  siiperscr. 

A\  P     forniat  Fe\  604  societur  Me         606   tanieu   IT  sibi  sepius  addit 

add.  Io.Garl(Ar)S  607  sed   et]   lanieu    SFe2      sed  Mei  609  ut 

für  ligur  augur]  A^F     für  ligur  et  augur  cdt.  codd. 


TESTIiMONlA   ET  EXPLAN ATIONES. 

^597 — 602  Frisc.  154i—23  598  'uienior'  est  geueris  omnis,  et  quae 

sunt  oomparativi  gradus,  sunt  generis  communis  602  iiic  et  haec  discolor 
concolor,  indecor  dedecor,  bicorpor  tricorpor'  Frisc.  l.  e.  603 — 609  Frisc. 
1542i — 155ii  604  sq.  ex:  'Anxur  Astur  vultur  turtur  furfur'  Frisc.  l.  c. 
cf.  infra.  603  'turtur  declinatur  et  masculino  et  femin ino  genere'  Sei'v.  in 
Very.  ecl.  I  59  'ille  turtures  masculino  genere  dixit,  hie  feminino;  ergo 
non  sine  ratione  dubium  est'  [Sery.]  in  Donat.  K  IV  494i8;  cf.  Charis^ 
30u  Bedu  K.  VII  293i  Neue  I  017,  65S  'invenitur  etiam  turtur  ])ro  pisce 
et  tunc  est  generis  masc:  turtur  inluuu-et  a(piis,  turtur  secat  aera  pennis;  hie 
aut  haec  sit  avis,  sed  hie  tantununodo  piscis'  (r/.  n.  'turtur  est  et  piscis  genus' 
Henrichm.  'pro  pisce  non  occurrit  mihi  tt'stimonium  aliud  quam  gram- 
maticorum'  Despaiit.  45.  cf.  Georyes  607  'hie  aut  haec  furfur':  'furfur 
est  avis  (piaedam  vivens  sohmi  de  furfure"  (illud  genus  avium  a  Fujria 
et  Isid.  XII  7  furfurio  appellatur),  'et  sub  lux;  artieulo  hie  est  gen.  epic.; 
secundo  est  grossities  natans  in  urina.  et  sie  mediei  dieunt:  urina  habet 
multos  furfures,  et  sie  est  gen.  masc;  tertio  est  purgamentum  i'arinae,  et 
dicitur  alio  nomine  siliquae,  (^t  tunc  est  gen.  neutr.  earens  plur.  num.' 
Gl.  n.     cf.  Despaiit.,  Du  Cunye,  Thurot  209  n.  6 


Doctrinale  43 


haec  dat  nomen  in  as;  facit  hie  as,  vas  vadis  et  mas. 

nomen  gentile  eommime  loeatur,  ut  Areas. 

quae  sunt  eoneisa,  velut  Alpinas,  soeiantur. 

omne  tenet  nugas,  nee  deelinabile  eredas. 

hie  abbas  pone,  boreas,  primasque  gigasqiie.  615 

hoe  fas  atque  nefas  retinent,  et  dieitur  hoe  vas. 

es  brevis  hie  ponit;  seges  et  teges  haee  soeiabit 

et  eompes;  tripHeat  pes  cetera,  quae  tibi  format, 

praeter  apes  vel  apis  [quoniam  reperitur  utrumque]. 

quae  duo  dant  signes,  ut  miles  equesque,  superstes,     620 

dives,  hebes,  sospes,  praepes,  teres  et  eomes,  hospes, 

inquies,  antistes,  ales;  die  per  tria  deses. 

istorum  multa  neutris  legimus  sociata. 

haec  dabis  es  longae;  verres  hie  debet  habere. 

hie  dabit  haecve  dies;  dant  hi  tantummodo  plures,         625 

cumque  meri  dabit  hie,  et  patronymiea  iungis. 

es  quoque  commune,  ceu  sunt  her  es  locuplesque. 


"\  ARIA   LECTIO. 

611  et  mas]  est  mas  A2  post.  v.  611  liicque  dabunt  u'e  (?)  quedam 
tibi  propria  prinie  add.  As  vt\  612.  613  inverso  ordine  in  L  613  alpinas 
07nn.  codd.  arpinas  e  associantur  (!)  lo.  Garl.  (Ar)  e  615  pone]  elephas  Me 
post  V.  615  et  diamas  adamas  veterum  quoque  propria  (nomina  e2)  que- 
dam add.  e  619  vel  apis  ovi.,  m.  ree.  add.  P  [  ]  indusa  om. 
A2  Pa'6  PoA  Pas  M,  m.  ree.  add.  A\  P,  add.  lo.  Garl.  (Ar)  LS  As  e 
020  ut  om.  e  622  die  per  tria  deses]  LSMe,  om.  AP,  m.  ree.  add. 
A2P  communia  dices  in.  ree.  add.  A\  commuiiia  add.  As  623  legimus 
neutris  As  624  dabis  es  longae]  dabit  es  longe  SA^As  e  (longo  m.  ree. 
mtit.  in  longa)  L  post.  v.  624  et  certes  (interpret.  mel  gallieum)  add.  L 
est  nomen  porci  verres  nomenque  latronis  add.  M      627  ceu]  seu  LSAiAs 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

611 — 616  Prise.  15512 — 15fh  613   'Alpinas  atis  dieitur  aliquis  vel 

aliqua  habitans  in  illis  montibus  vel  aliquis  existens  de  alpibus'  Gl.  n.  Brev. 
'ab  alpibus  montibus  altissimis  non  Alpinas,  Alpinatis  usquam  legitur,  sed 
Alpinus'  Despaiit.  46  614  'nugas'   indecl.   Prise,   l.  e.  et  239s   Charis. 

27b  3521  14721  148is  541is  551io  Diom.  308is  Pomp.  138i  Beda  de 
orth.  K.  VII  28112  617—630  Prise.  156io—159i5  618  'triplicat  pes  — 
format',  ut  'hie  et  haec  et  hoc  quadrupes,  bipes'  Prise.  241ib  'praeter 
apes  V.  a.' :  'quia  hoc  solum  a  pede  compositum,  ut  quibusdam  vid^etur,  e 
longam  servavit  neque  ulla  crevit  syllaba  in  genetivo'  Prise.  241iq  'a  pede 
praeter  apes  faciunt  pedis  omnia  ducta'  Pylad.  carm.  cf.  Sulpit. 


44  Alexandri  de  Villa-Dei 


cum  tenet  i  rectus  super  s,  et  t  genetivus 

suscipit,  hie  iunges:  paries  fiet  tibi  testis. 

haec  dicenda  quies,  hie  pes,  et  dieitur  hoc  aes.  630 

haec  dat  nomen  in  is;  tarnen  hie  deehno  molaris, 

caulis  et  aedilis  et  quae  crescunt  genetivis. 

X  is  praeposita  tenet  hie  aut  consona  bina, 

unica  dum  teneat  has  aut  n  syllaba,  sive 

in  hquida  faciat  paenultima  syllaba  finem,  635 

ut  lapis  ac  axis,  piscis,  cinis,  unguis  et  orbis. 

haec  febris,  pestis,  neptis  vallisque,  bipennis 

et  cassis,  lactis  et  iaspis,  restis  et  aspis 

et  pellis,  turris,  vestis,  pelvis  quoque,  cuspis; 

glis  glissis,  glitis  et  patronymica  iungis.  640 

hie  aut  haec  finis,  clunis;  dabit  haec  tibi  classis 

et  messis,  tussis,  ibis,  sie  lis  quoque  litis. 

haec  tibi  Graeca  dabunt,  et  eis  se  barbara  iungunt. 

adiectiva  tenent  hie  et  haec  pariterque  tri  cuspis. 

istius  obliquis  neutrum  quandoque  locabis.  645 


VARIA  LKCTKJ. 

629   iungesj   iungis  M      liotj  liat   SFAi  634   syllaba]    littora    e2 

635  liquidam  SMe  636  ae]  aut  SPMe  unguis]  anguis  P  638  lactis 
et  iaspis]  iaspis  et  lactis  PMe  et  cassis  iaspis  et  restis  lactis  et 
aspis' /S'  640  glissis   glitis]   glitis  glissis  AiAn  642  et  messis  tussis 

ibis  lis  7'ell.  om.  P  sie  lis  quoque  litis]  siniul  et  sunnmitis  S  645  locabis] 
notabis  P 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

631—648  PHsc  159m—lßl2i  638  'lactis':  'hae  lactes  partes  sunt 
intestinorum  a  Graeco  yaXaxviötq  dictae,  et  servaverunt  apud  nos  quoque 
idem  genus,  cuius  singulare  haec  lactis'  Prise.  213i—s  'intestinorum 
pars  est  lactis,  lit^uor  est  lac;  illud  feinineum,  debes  hoc  dicere  neutrinn' 
Graec.  XII  174  sq.  contra:  'hi  lactes  numero  senq)er  plurali.'  Prob. 
K.  IV  7io  Mar.  Plot.  Sar.  K.  VI  472g  Consent.  K.  V  S482h;  cf.  Nene  I 
675  640  'glis  glissis  glitis':  cf.  adn.  a<l  vv.  440  scj.  641  'linis  et  clunis 
tarn  masculini  (piam  fcnninini  generis  usurpavit  auctoritas  in  una 
eadenique  significatione'  Prise.  l(>Oio—V2',  cf.  ident  141\i  169n  Diow. 
327\2  Charis.  lOU—s  Donat.  375s3  Pomj).  1032G  Consent.  3452G  Cledon. 
K.    VI  403     Neue  I  672  sq. 


I 


Doctrinale  45 


dis  in  plurali  genus  omne  videtur  habere. 

est  hie  et  haec  testis,  civis,  burgensis  et  hostis 

et  canis. 

hie  OS  praeponis;  tenet  hoc  os  oris  et  ossis 

et  chaos  atque  melos,  Argos  [logos  associatur].  650 

dant  duo  bos,  impos,  corapos  custosque,  sacerdos. 

haec  dant  cos,  dos,  glos;  sie  Graeca  locantur  et  arbos. 

dant  hie  in  us  facta  tibi  dechnante  secunda. 

haec  paradisus  habet,  nardus,  domus  atque  phaselus, 

et  synodus,  costus  et  carbasus,  alnus,  abyssus,         655 

alvus,  crystallus  et  humus  byssusque,  papyrus; 


VARIA  LECTIO. 

648  et  canis  om.  S  et  poteris  burgensia  dicere  teeta  add.  lo. 
Garl.  (Ar)  et  iuvenis  commuiiia  iure  locabis  add.  Mei  et  iuvenis 
pariter  commune  Scolaris  add.  e2  649  preponit  e2  650  []  inclusa  om. 
A  Pi,  add.  L  logos  annumerantur  add.  lo.  Garl.  (Ar)  logos  annumeretur 
add.  S  logos  annum.erentur  add.  Me  652  dat  Ai  hec  glos  cos  et  dos  S 
hec  chlos  et  dos  cos  P  hec  dant  glos  cos  dos  Me  locantur]  notantur  P 
notentur  S  654  phaselus]  jacinctus  SP     jacintus  Me  655    alnus] 

aluus  e        656  alvus]  alnus  e 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

646  'hie  et  haec  dis  ditis,  unde  hi  et  hae  dites  et  haec  ditia, 
cuius  nominativum  singularem  in  usu  non  inveni'  Prise.  248i6—i8 
647  'burgensis'  a  burgo,  Germ.  'Burg',  Gall.  'bourg',  apud  illius  aevi 
homines  usitatissirnum  vocabulum,  idem  quod  'oppidanus'  significat.  cf. 
Du  Gange  649—652  Prise.  16l22~-2b.  —  ['logos']:  'in  neutro  genere  tibi 
sunt  duo  bis  sine  flexu,  ut  chaos  atque  melos,  logos  his  adiunges  et 
Argos'  Gl.  n.  'logos'  neutris  annumeratur  etiam  a  Sulpit.  652  'sie 
Graeca  1.',  ut  'periodos  methodos  Delos*  653 — 671  Prise.  I6I2G — 1642 
654  'paradisus'  fem.  gen.:  'dicitur  ille  locus  gratissimus  hie  paradisus,  ad 
signanda  loci  iocunda  (var.  lect.:  assignando  loca  iocunda)  sit  haec  para- 
disus' Graee.  XII  210  sq.  Gl.l  Gl.  71.  'paradisus  et  infernus  apud  quos- 
dam  sunt  masculini  generis,  apud  quosdam  feminini'  Mag.  Caes.  25  'para- 
disus etiam  masculini  (sc.  generisj  reperies'  Sidjnt.  cf.  Du  Gange,  'phase- 
lus' fem.  gen.  Prise.  162i  'ciceris  est  genus'  Prohus  ad  Verg.  georg.  I  227, 
si  parvam  navem,  nostrum  'Gondel',  significat,  masc.  gen.  est.  cf.  Neue  I 
622  655    'costus'    fem.     gen.    Prise,   l.    e.    cf.    lo.  lan.,  Brev.,   Pylad. 

earm.,  Neue  1 534  'est  radix  herbae  cuiusdam'  lo.  lan.,  Brev.,  Gl.  n.  'aroma 
lignum'  Sulpit.  cf.  Liiean.  III  917  'cabbueskoel'  Gl.  l.  'Krausemünze' 
Ueh.  176.  'carbasus  haec.  non  hie'  Caper  K.  VII  IO811  Pomp.  K.  V  1262(i 
'hie'  Phoeas  K.  V  426n  'hie  et  haec'  Prise.  169n.  cf.  Neue  I  650  sq., 
de  num.  plur.  v.  374        656  'crystallus'  fem.  gen.  cf.  Neue  I  627 


46  Alexandri  de  Villa-Dei 


haecque  smaragdus  habet,  vannus,  coliis  atque  jacinthus, 

Aegyptus,  diphthongus. 

crystallum  tarnen  hoc  dicemvis  et  hie  paradisus, 

hoc  vulgus,  pelagus,  mdechnabile  virus.  660 

OS  Graecum  saepe  mutamus  in  us  muHebre. 

hoc  ternae  dabit  us,  si  non  tenet  u  genetivus. 

dat  lepus  hie,  tenet  intercus  genus  omne  vetusque. 

dant  haec,  si  crescat  genetivus  et  u  sibi  servet. 

hoc  monosyllaba  dant,  ut  thus;  sed  dicitur  haec  grus;     665 

hie  dat  et  haec  tibi  sus,  epicoenum  dat  genus  hie  mus. 

est  pecus  haec,  pecus  hoc,  venus  haec. 

quartae  nomen  in  us  maribus  sociare  solemus. 

haec  anus  atque  tribus  et  porticus  et  manus,  idus; 


VARIA  LECTIO. 

657  jacinthus]  phaselus   SP  fasellus  Me  658  Egiptus   diptongus 

(Egyptus  dyptongus)  A  F  Egyptiis  diptongus  ad  h'  referuntur  L  Egiptus 
diptongus  botrus  ad  haec  referuntur  lo.  Garl.  (Ar)  Egyptus  dyp- 
tongus ad  hec  referuntur  in  antesuprerna  (!)  (tria  post.  vocabula  in  ras.)  S 
porticus    egyptus    diptongus    ad    hec    referuntur   Me  661    mutabis  S 

662  dab'  F  664  seruat  Aie  665  sed]  et  As  666  tibi  om.  L  tibi] 
sibi  *S^  667  .sü;  exhihetur  in  AFFi  lioc  ins  reperitur  add.  L  venus  hec 
sed  dicitur  hoc  ius  dl  recentiss.  add.  S  est  pecus  hec  pecudis  pecus  hoc 
pecoris  venus   hec   est  lo.  Garl.  (Ar)  v.  667  om.  M  668  solemus] 

iubemus  L        669  et  porticus]  hec  p.  F 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

657  'smaragdus'  etiam  ap.  lo.  lan.  fem.  tantum  gen.  afFertur. 
contra  cf.  Neue  I  627  'jacinthus'  (unde  vox  Gallica  'jacinthe')  pro 
'hyacinthus' :  'flos  est  jacinthus,  lapis  est  iacinthus  homoque;  mas  homo 
lacinthus,  sed  pro  reliquis  muliebre'  Gl.  n.  iisdem  fere  verbis  Gl.  l.  contra 
haec  cf.  Neue  I  628.  de  quant.  vide  v.  1713.  ceterum  non  omittendum  esse 
duco  quod  glossa  quaedam  a  Thurofo  p.  240  l.  6  allata  dicit :  'lacintus  hie 
ponitur  pro  insula'  (sc.  Zacynthos)  'quia  pro  flore  masculini  generis  est', 
porro  in  Gl.  M  hie  versus  legitur  :  'est  homo  lacintus,  flos,  insula,  gemma 
jacintus'.  re  vera  nomen  illius  insulae  in  codicibus  passim  sie  scriptum 
est.  cf.  Ver(j.  ed.  Rihheckj  Aen.  III  270  659  'crystallum'  nom.  sing, 
invenitur  in  Vulr/.  apocal.  XXI  11  ('et  lumen  eins  .  .  .  sicut  crystallum'.) 
et  apud  auct.  de  duh.  nom.  K.  V  576f>  et  ap.  Flinium  XXXVII  teste 
Despauterto  55  663  'intercus'  gen.  omn.  Frisr.  271\—i  665  'grus'  a 
Frisc.  14 Im  164\  265io  Serr.  in  Aen.  XI  580  May.  Caes.  25  Despaut.  58 
comnnmis  generis  designatur.  cf.  Neue  I  614 


Doctrinale  47 


haec  acus  et  pinus,  nurus  et  domus  et  socrus  addis.      670 

hie  teilet  hocve  specus,  penus  illi  lungere  debes. 

cum  nomen  fit  in  aus,  haec  iUi  iungitur,  ut  laus, 

s  vult  haec  iungi,  si  consona  praesidet  ilh. 

adiectiva  notes,  quibus  omne  genus  dare  debes. 

mons,  pons,  fons  dant  hie,  mars  seps,  dens,  cals  quoque,  quadrans, 

et  partes  assis;  torrens  sociabitur  iüis 

atque  chalybs. 

dant  hie  p  s  iuncta  polysyllaba;    sed  variantur 

hie  aut  haec  forceps  et  adeps,  sed  dicitur  hie  seps; 

phiraque  dant  hie  et  haec :  caelebs,  infansque  parensque  680 

et  princeps,  effrons. 


VARIA  LECTIO. 

670  ac  acus  atque  pinus  (!)  Ab  nurus  et  domus  et  socrus]  nurus 
et  socrus  et  domus  P  socrus  nurus  et  domus  Me  addis]  adde  Ai  addas 
As  671    hocve I    liecue   M      penus    illi    lungere    debes]    Uli    penus    as- 

sociamus   P      illi  p.   associetur   Me  675  dant  hie]  hie  dant  SP      hie 

dat  M  dant  ont.  Ai  mars  seq.  ras.  dens  cals  quoque  quadrans  L  mars 
cals  seps  dens  q.  q.  P  mars  dens  seps  calx  q.  q.  S  mars  stirps  dens 
calx  q.  q.  Ai  mars  et  dens  cals  q.  q.  A2  stirps  seps  cals  dens 
q.  q.  As  mars  stirps  dens  q.  q.  (sie)  M  mars  stirps  seps  dens  q.  q.  e 
676    Ulis]    istis    *S'  A^  As  677   calibs   codd.       calibis    quod    gens    est 

sive  metallum  add.  lo.  Garl.  (Ar)  P,  lüteris  ininutis  oniissa  voce  calibis 
add.  L  678  variatur  L  679  sed]  et  S  v.  681  om.  As  Ulis  adiunge 
bifrontem  add.  lo.  Garl.  (Ar)      Ulis  coniunge  b.  add.  Le 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

671  'specus  incerti  generis,  inter  masc.  et  neutr.'  Donat.  57534  Diom. 
327is  Cledon.  K.  V  402S  Pomp.  1632S  Consent.  345si  'feminine  tamen  hoc 
nomen  quoque  genere  invenitur'  Prise.  2592s;  cf.  idein  171%  Serv.  in  Aen. 
VII  568  'penus  invenitur  et  masculinum  et  fem.  et  neutrum'  Prise. 
163ii.  cf.  idem  170u  260\i  Cledon.  dOiA  'sed  a  masculino  et  a  feminine 
genere  quarta  est  declinatio,  a  neutro  tertia,  quomodo  pecus  pecoris' 
Serv.  in  Aen.  I  703.  cf  Charis.  7428-33  Neue  I  681  672  Prise.  169s 

673  sq.  Prise.  167io—168i2  675  'cals'  pro  'calx'  medio  aevo  saepius  scrip- 
tum invenitur,  ut  ap.  Caprum  K.  VII  98iQ  ap.  auct.  de  dub.  nom.  K.  V 
5748  in  Arte  anon.  Bern.  K.  Suppl.  120s2.  cf.  Du  Cange.  de  div.  gen.  voc. 
vide  V.  691  676   'et  partes  assis',   ut  'bicuns  tricuns  quineuns  decuns' 

cf.  V.  203  678  sq.  Prise.  168is—169u  -  'forceps':  videv.  686  'hie  seps': 
'unde  Lucanus  in  IX :  ossaque  dissolvens  cum  corpore  tabificus  seps'  lo. 
lan.  Gl.  n.  'seps  generis  feminini . . .  sed  melius  sepis'  auct.  de  dub.  nom. 
K.    V  590n      gen.  fem.  in  Graee.   VI  19 


48  Alexandri  de  Villa-Dei 


haec  X  praepones,  sed  plurima  demere  debes. 

in  triplici  genere  decet  adiectiva  notare. 

X,  e  si  praesit,  maribiis  polysyllaba  iungit. 

est  tarnen  haec  paelex,  vibex  obexque,  supellex,        685 

forfex  et  forpex;  hie  aut  haec  dat  tibi  cortex 

atque  silex;  dabit  haec  carex  ramexque  vel  ilex. 

fetibus  haec  terrae  dabis,  hicque  frutex  retinebit. 

sed  dux  et  coniunx  commune  locantur  et  exlex. 

hie  dant  rex  et  grex  fornixque  calixque  Cilixque        690 

et  phoenix,  mastix;  hie  calx  pedis,  haec  latomorum. 


VAEIA  LECTIO. 

682  X  hec  preponis  S  684  iungis  SPe  685  est]  et  L  obexque] 
pulexque  S  et  (superscr.  obex)  P  686  et]  aut  »S'  forpex  et  forfex  e  687  at- 
que silex  ramex  dabit  liic  culex  vjuo(iuc  earex  6'  adtjuc  silex  pariter  dabit 
h'  ramex  carexque  P  668  hic<j[ue|  quo  eras.  in  S  hec  As  retinebitj  re- 
mouebit  P  689  sed]  et  Se  locantur |  notetur  P  iiotentur  Me  690  rex 
et  grex]  grex  et  rex  SMei 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

682—693  Prise.  164s— 167i  685  'obex'  fem.  gen:  'hanc  obicem 
dicimus;  dubitant  enim  multi  utrum  masculinum  sit'  Serv.  in  Aen.  VIII 
227;  cf.  PJiocas  42828.  contra:  'modo  usus  habet,  ut  hie  obex  dicamus; 
Caper  tamen  in  libris  dubii  generis  probat  dici  et  hie  obex  et  haec 
obex,  quod,  ut  diximus,  liodie  de  usu  recessit'  Serv.  in  Aen.  X  377 ; 
cf.  idem  in  yeorg.  IV  422  'obices  masc.  gen.'  auctor  de  dub.  nom.  K.  V 
58530;  cf.  lo.  lan.,  Brev.,  Despaut.  64  Neue  I  663  686  'forfex  et  forpex': 
'si  a^filo  dicanms,  f  debemus  ponere,  ut  forfices,  quae  sunt  sartorum;  si  a 
pilo,  p,  ut  forpices,  quae  sunt  tonsorum;  si  a  capiendo,  c,  ut  forcipes,  eo 
quod  lormum  capiant,  quae  sunt  fabrorum'  Cassiod.  K.  VII  160i9 — 16 12 
iisdem  fere  verbis  Serv.  in  Aen.  VIII  453  Alhin  K.  VII  302io—u  Isid. 
etyni.  XX 23.  unde  versus:  forfice  lila,  pilum  cape  forpice,  forcipe  ferrum' 
Isid.  l.  c.  Osb.  Pan.  218  Graec.  X  166  'lilorum  forfex,  ceps  ferri  pexque 
pilorum'  Manc,  Henrichen,  cf.  Du  Canye,  et  de  gen.  nominuin  Neue  I 
609,  663  'forpex  Hermannus  Torrentinus  negat  latine  dici,  licet  in  vo- 
cabulariis  et  grammaticis  reperiatur'  Despaut.  'cortex  atque  silex'  gen. 
masc.  et  fem.  Prise.  141n  164i2,  24  167i  Dioni.  327i2  Donat.  57532  [Sery.] 
in  DonsLt.  493i  Pomp.  159si  Consent.  3452(i  Phocas  420si;  cf.  Despaut.  63 
Neue  I  662  687  'ramex':  'a  ramus  dicitur  hie  ramix,  i.  e.  mentula  vel 
virga  virilis'  lo.  I(üi.  cf.  Osb.  Pan.  503  Du  Canye.  'ramex  foem.  gen.' 
Sulpit.,  Ilenriehm.  'hie  aut  haec  ramex'  Despaut.,  qm  quidem  in  com- 
mentario  addit:  'credo  melius  esse  masculinum'  691  'mastix'  quid  sig- 

nificet,  vide  in  adn.  ad  v.  211;  nomen  etiam  a  lo.  lan.    et  in  Brev.  generis 
masc.  notatur,  ab  Isidoro  etym.  X  VII  8  in  Pylad.  earni.  et  ab  Henriehnianno 


Doctrinale  49 

trix  tenet  haec,  tarnen  obliquis  neutrum  superaddes: 
victrices  turbae  victricia  tela  tulere. 

[Capitulum  V] 

Ut  tibi  per  metrum  formatio  praeteritorum 
atque  supinorum  pateat,  praesens  lege  scriptum.  695 

et  primo  disce,  quae  sit  formatio  primae: 
vi  vel  ui  vel  di  vel  ti  formatio  primae. 

As  in  praeterito  vi  suscipit  s  removendo. 
non  sie  formantur  ter  quinque,  sed  excipiuntur: 
cre.  do.  do  mi.  iu.  sto  pli.  fri.  so.  ne.  ve.  la.  se.  cu.  to.       700 
nam  cubo  sive  crepo,  domo,  deinde  fricoque  micoque, 
nexo  plicoque,  sono,  seco,  deinde  tonoque  vetoque 
praeter eunt  in  ui  divisas;   do  dedit  et  sto 
dat  stetit,  et  iuvi  iuvo  praeterit  et  lavo  lavi. 
et  neco,  quod  necui  facit  et  quandoque  necavi:  705 

de  neco  die  avi,  ferro,  necui  reliqua  vi. 


VARIA  LECTIO. 

697  di  vel  ti]    ti  ael  di  P        699  excipiantur  PÄ2  Me        700  do.  do|  do 
LP      pli.]   plico    SÄ2Ä%P  701   fricoque   micoquej    tonoque   vetoque 

Ä\  Ä2As  ei  702  plicoque]  plico  Mei  sono  seco]  seco  sono  SMei  tonoque 
vetoque]  fricoque  micoque  ^i  ^2 -43  micoque  fricoque  ei  v.  imo  mg.  adsc. 
omisso  que  post  veto  P  704  iuvi  iuvo]  iuuo  iuui  LÄi  e  iuuit  iuvo  Ä2 
706  om.  PMe 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

feminini.  'calx',  quae  vox  etiam  cals  scribebatur  (cf.  v.  675),  Prisciano 
169io  masc.  et  fem.  generis  est,  Probo  20i9  1282B  et  Charisio  923i  gen. 
fem,  ex  diversa  vocabuli  significatione  praeter  Alexandrum  genus  distinguit 
lo.  lan.  dicens :  'est  calx  pro  pede  sive  calcaneo  masc.  gen.,  licet  Virgilius 
posuit  auctoritate  sua  in  feminine;  pro  cemento  est  fem.  gen.;  unde 
versus:  pars  pedis  est  hie  calx,  combustus  calculus  haec  calx'.  talem 
generis  distinctionem  iam  Charisii  aetate  viguisse  ex  his  verbis  eins  con- 
cludendum  puto:  'calx,  sive  qua  calcamus,  sive  qua  aedificamus,  feminini 
generis  est' 

693  cf:  'tollite  iam  pridem,  victricia  tollite  signa'  Lucan.  Phars.  I 
347  ap.  Prise.  348b  et:  'ultricia  Graiis  virginibus  dare  tela  pater'  Stat. 
Theh.  V 117  sq.  ap.  Prise,  l.  e.  698—709  Prise.  46820—4729  702  'nexo, 
ui,  are'  Prise.  469i2—470ii  5581—16  Eutythes  K.  V  4<S54i— is;  cf.  Neue  II 
421  706  'necatus  ferro,  nectus  alia  vi  peremptus  dicitur'  Prise.  4702V, 
cf.  id.  57022    'necui  quasi  sufifocavi,  necavi  ferro  occidi,  unde  necem  caedem 

Monumeuta  Germaniae  Paedagogica  XII  ^ 


50  Alexandri  de  Villa-Dei 


increpo  format  iii,  tarnen  et  reperitur  in  avi. 

avi  praeteritum  plico  dat  cum  nomine  iunctmii, 

hoc  sine  praebet  ui,  tamen  et  reperitur  in  avi. 

regula,  quae  formam  servans  as  mutat  in  avi,  710 

recte  praeteritum  formando  supinat  in  atum. 

sed  lavo  dat  lotum  vel  lautum,  potoque  potum, 

doque  datum  dat,  stoque  statum,  format  iuvo  iutum. 

quod  dat  ui  dat  itum,  nisi  desinat  in  co;  sed  in  et  um 

ista  supinantur;  plicat  et  micat  excipiantur.  715 

nam  plico  dat  plicitum,  mico  nescit  habere  supinum. 

avi  dimico  dat  vel  ui,  primumque  supinat. 

sie  neco  dans  nectum  facit  et  quandoque  necatum. 

more  patris  nexum  faciet  tibi  nexo  supinum. 

Debes  formare  post  primam  verba  secundae.  720 

vi  vel  ui  vel  di,  si  format  xique  secunda. 
litera  longa  vel  ar  deo  si  facit,  excipe  stridi. 
si  brevis  est  e  vel  i,  producitur  atque  facit  di. 
ante  deo  veniens  e  vel   o  liquida  mediante 
principium  geminat,  si  inuta  vel  m  venit  ante;  725 

e  vel  o  si  iuncta  sit  mutae,  lex  tenet  ista, 
continue  iuncta;  si  non,  lex  non  tenet  ista. 
si  componantur  geminantia,  non  geminantur. 
lex  erit  haec  cunctis,  pos.  sto  do  dis.que  remotis: 


VARIA   LECTIO. 

707  tarnen  et  reperitur  in  avi]  et  om.  L  sed  sepc  tamen  facit 
aui  SMe  sie  sepe  etc.  P  712  imo  mg.  adsc.  A2  713  de  dare  siime 
datuni  de  stare  statum  iuuo  iutum  ( super scripto  litteris  minutis  versa 
sHpra  all.)  As  718  sie  neco  dans  nectum]  L  sie  neco  dat  nectum  SJ'd 
sed    neco   dat    nectum   Ai  A2     sicque  neco  nectum  F Me  719  faciet] 

facit  (!)  e         720  formare  post  primam]  post  primam  formare  S        721  si 
format]  uel  si  dat  PMe  722  ar  deo|  ar  ante  deo  (!)  Me         724  imo 

mg,  adscr.  F        727  om.  F        729  pos.]   po  AiAse     sto  do]  do  sto  A2 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

appellamus'  Diom.  3ß6b     'sed  difiFerentia  saepe   refringitur  Des])cn(t.   14V. 
versum  supra  allatum  reperies  in  Graec.  XXVI  123 

710—719  Frisc.  472d—475iH         719  'more  patris',   i.  e.  ad   modum 
verbi  primitiv!,  sc.  'necto'  722  sq.  Frtsc.  48U-23  724—728  Fn'.^r. 

4Hl2A-482s         729  sq.  Frisc.  472i-s  5i^5-8  51823—5192 


Doctrinale  51 


do  sto  composita  geminabunt  poscoque,  disco.  730 

curro  tarnen  cum  prae  geminat,  sie  pungere  eum  re, 

praeeurrique  notes  [sed  ui  tibi  splendeo  praebet]. 

voealis  longa  vel  ar  ante  deo  geminansque, 

et  quae  praeponimt  e  brevem  vel  i  sie  patefiunt. 

haec  praeter  per  ui  deo  praeterit;  excipe  prandi,  735 

pransus  sum;   iunge  neutropassiva  secundae. 

dans  deo  si  vel  di  geminansve  supina  dat  in  sum; 

sie  sedeo  sessum,  reddit  tamen  s  geminatum. 

gaudeo  gavisum  praebet,  vult  regula  gausum. 

[strideo  praeterito  dat  di  private  supino.]  740 

praeteriens  in  ui  dat  itum  nullumve  supinum. 

si  facit  1  vel  r  ante  geo;  xi  litera  longa 

vel  diphthongus  habet;  in  ui  geo  cetera  format. 

praebet  ui  nullum,  si  per  sum,  xi  facit  in  ctum; 

die  tamen  Indult  um;  sed  procreat  urgeo  nullum.  745 

addita  muta  leo  facit  evi,  vique  facit  tum: 

sie  leo,  sie  oleo  de  se  facit  omne  creatum, 

et  quandoque  tamen  olui  reperitur  itumque. 


VARIA  LECTJO. 

V  730  om.  Mei,  xwst.  v.  731  colloc.  LAiÄs  vv.  731.  732  inverso  ordine 
in  P  geminat  sie  pungere  cum  re|  geminatur  pungoque  cum  re 
Mei  732    [J   inclusa   om.   SA1Ä2,   add.   LPMÄ%e2    (et   pro   sed    ^3, 

splendeo    tibi   e2)  v.   732   om.   ei         post.    v.   732    splendeo   prebet   ui 

quamvis  p  presidet  illi  add.  L  734  sie  om.  e    patefiant  P  post.  v. 

736  V.  740  colloc.  L  737  di  uel  si  e     geminansque  Me  738  reddit 

sessum  Me  geminando  SÄ^  geminatur  A2  geminabit  Me  v.  740  om. 
SÄiÄ2Ä%Me,add.  L  (post  v.  736)  P(privando  supinum)  strideo  preteri- 
tum   stridi  faeit  absque   supino   lo.  Garl.  (Ar)  743   in    ui]  per  ui  Me 

744  xi  faeit  in  ctum]  xique  facit  ctum  SA^ 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

731  sq.  Prise.  5552-15  524ii-u  735  sq.  Prise.  482s  483q-8.  — 

'prandi  pransus  sum*:  cf.  Mag.  Caes.  78  Brev.,  Pylad.  carm.,  Neue  II  334  sq. 
737—741   Prise.   481&-U   483i-6  742  sq.   Prise.   485n— 4862b.  —  ex: 

'fulgeo  urgeo;  lugeo  augeo;   egeo  rigeo  vigeo'  744  sq.  Prise.  487i—i9. 

ex.:  'rigeo  egeo  sine  sup;  alsi  alsum  tersi  tersum;  luxi  luctum  auxi  auc- 
tum  frixi  frietum'  746  Prise.  488ib.  —  ex.:  'fleo  compleo  impleo'  747  Prise. 
488i6—20.  —  ex :  'deleo  ev.i  etum,  exoleo  evi  etum'  748  sq.  Prise.  48820 
48 9n.  —  ex.:  'redoleo  ui  et  evi' 

4* 


52  Alexandri  de  Villa-Dei 


ex  oleo  per  ui  venientia  die  et  in  evi. 

duplex  praeteritum  reddit  duplexque  supinum:  750 

etum  vel  per  itum;  dicas  adolere  per  ultiim; 

hinc  et  adultus  erit. 

iuncta  leo  muta  patet  hinc  oleoque  leoque. 

cetera  verba  leo  per  ui  facit  absque  supino. 

sed  doleo  dat  itum  soleo  valeoque  supinum.  755 

si  queo  sumque  facit,  tamen  in  tum  plurima  reddit. 

dat  veo  vi  per  tum;    vi  format  ubique  supinum; 

ex  vi  nil  removens  facies  tum,  nil  supperaddens. 

excipe  pas.  ca.  fa.  se.  la.  sol.  vol.  ag.  cog.  et  a.  se: 

dat  caveo  cautum,  faveo  fautum,  sed  amictum  760 

ex  amicire  facis,  solvo  vel  volvo  dat  utum; 

de  sero  sume  satum;  lavo  lotum,  pascoque  pastum, 

ag-  vel  cognosco  dat  itum,  sepelire  sepultum. 

ferveo  vi  dat  sive  bui,  conniveo  vi  xi. 

vi  tum  dante  praeit  vocalis  non  breviata;  765 

qui.  si.  ci.  sa.  li.  i.  demantur  et  inde  creata. 

de  deo  deque  geo,  leo  vel  veo  vel  queo  dicta 


VARIA  LECTIO. 

vv.  749  et  751  oni.,  m.  rec.  in  mg.  add.  M  v.  750  om.  PMe  751  dicas) 
dices  A2  die  ae  F  753  iunctaque  muta  leo  probat  h'  P  hinc]  hie  Ai 
755  sed  soleo  dat  itum  doleo  etc.  Me  sed  doleo  valeo  dat  itum  soleoqvie 
sup'inum    S  758  facies [  faciens  LPe    superaddens]  superaddes   PA2S 

761  solvo  vel  volvo  dat]  sohio  uoluo  facit  Me  soluo  uoluoque  dat  P 
764  dat  vi  L  conniveo  vi  xi]  x  conniueo  ui  P  766  si.  ci.]  ci  si  S  767  queo 
uel  ueo  SA^P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

750  sq.  Prise.  4902—6,  18—19.  —  ex.:  ^abolevi  etum  vel  abolui  itum'  cf. 
Quaest.  gram.  cod.  Bern.  K.  Suppl.  I8O1S  754  Prise.  490qi.  —  ex.:  'calleo, 
squaleo  palleo  sileo'  755  Prise.  483i8  5607  756  Prise.  488io—u.  —  ex. : 
'torqueo  torsi  torsum'  (sec.  Prise.)  'distorqueo  distortum  vel  distorsum,  coii- 
torqueo  contortum  vel  contorsum'  (sec.  Prise.)  757  Prise.  4772i—478^.  — 
'ubique',  i.  e.  in  omnibus  coniugationibus,  ut  'amavi  amatum,  fovi  fotum, 
trivi  tritum,  audivi  auditum'  758—760  Prise.  480u— 22  759  'pas-co 

ca-veo  fa-veo  se-ro  la-vo  sol-vo  vol-vo  ag-nosco  cog-nosco  a-micio  se-pelio' 
761-763  Prise.  569ig,  20,  24  570s  430is  54526        764  Prise.  478ih  18  479id 

765  Prise.    480ii—20    530ib—i8.   —   ex.:    'amatum  fletum    tritum    auditum' 

766  l^risc.  530ii  sq.  —  'qui-tum  si-tum  ci-tum  sa-tum  li-tum  i-tum' 


Doctrinale  53 

sufficiant;  in  ui  divisas  cetera  formant. 

dat  iubeo  iussi,  maneo  mansi,  neo  nevi. 

dans  a  per  i  maneo  dat  ui  careatque  supino.  770 

lucet,  pollucet  faciunt  xi,  mulceo  mulsi. 

haereo  si  praebet,  dat  sorbeo  psique  buique. 

quae  dant  praeteritum  per  ui,  caruere  supinis, 

ni  faciant  in  itum;  teneo  tentum,  doceo  ctum, 

censeo  dat  censum,  sed  itum  sua  compositiva.  775 

misceo  dat  mixtum. 

pauca  supinantur  praeter  sex  neutra  secundae. 

sex  retinent  neutra  pla.  no.  ca.  va.  pa.  do.  supina: 

format  itum  doleo,  noceo,  valeo  placeoque; 

dat  careo  carui,  caritum  cassumve  supino,  780 

pareo  praebet  itum,  licet  ac  oleo  taceoque. 

cum  dat  ui  pateo,  dat  passum,  torreo  tostum. 

pando,  pati,  pateo  passum  fecere  supino. 

Versibus  his  terna  formatio  fiet  aperta: 
vi  vel  ui  vel  di,  ri,  ci,  ni  dat  tertia,  xi,  gi,  785 

bi,  psi,  li,  pariter  pi,  si,  mi,  qui  quoque  cum  ti. 


VARIA  LECTIO. 

769  dat  maneo   mansi  iubeo  etc.  As         770  careatquej    caret  atque 
M    caret  absque  (!)  e  771  faciuntj  formant  P         post  v.  772    dat  si 

sum  xi  ctum  sed  itum  dat  sorbeo  uel  ptum  add.  Me  773  supino  SAMe 
776  hemistich.  exhibent  A  P  S  M  Pai  Pai  Pm  e  per  ui  quod  preterit  ante 
add.  L  post.  v.  776  arceo  dat  arctuni  sed  itum  sua  compositiua  add.  Me 
779  valeo  placeoque]  placeo  ualeoque  ST*  format  itum  ualeo  doleo  placeo 
noceoque   Me  vv.   780.  781    inverso  ordine  in  PMe       cassumque  A%e 

782  passum  dat  PMe  v.  783  oni.  P  785  ri]  si  e  ci  ni]  ni  ci  As  xi  ni 
P  ni  ont.  S  ci  om.  P  xi  gi]  ri  gi  P  786  psi]  pli  e  pi  si  mi  qui|  psi  mi 
qui  ri  e2  qui  om.  Mei  si.  psi.  11.  cum  ni.  mi.  vi.  si.  qui.  quoque  cum 
ti  S      li  si  bi  uel  psi  sie  pi  mi  li  quoque  cum  ti  P 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

768—772  Prise.  49 Is— 20  770    'maneo   in    compositione,    quando 

retinet  a,  facit  si...;  quando  vero  nmtatur  a  in  i,  facit  ui,  ut  emineo  emi- 
nui  et  immineo  ui'  Mag.  Caes.  79.  hanc  sane  falsam  derivationem  etiam 
lo.  lan.,  Pylad.  aliique  grammatici  acceperunt  773 — 777  Prise.  492  780  'ca- 
ritum cassumve'  Prise.  4926—12;  cf.  Despaut.,  Pylad.  carm.,  Neue  II  585 
781  'oleo':  supinum  verbi  auctoritate  caret.  'olim  fecit  etiam  olevi,  oletum' 
Despaut.  156  782  eundem  fere  versum  exhibet  Pylad.  carm.  783  Prise. 
51922—26.  —  versus  supra  all.  repetitur  844 


54  Alexandii  de  Villa-Dei 


a  brevis  ante  cio  cum  compositis  facit  eci; 

elicui  praeter  cio  cetera  format  in  exi. 

eliciii  dat  itum,  ci  vel  xi  transeat  in  et  um. 

si  praesens  tenet  a,  tenet  hie  et  ubique  supina;  790 

a  si  composita  mutant  in  i,  dant  e  supina, 

ut  probat  inficio;  sed  debes  demere  do,  go. 

dat  di  sumque  dio;  gio  gi  dat  itumque  supino. 

dat  pio  semper  ui  sine  cepi  sive  cupivi. 

ptum  facit  omne  pio  sapio  cupioque  remoto.  795 

dat  sapio  sapui  sapitum,  cupioque  cupitum. 

dat  peperi  pario,  partum  paritumque  supino. 

dat  si  sumque  tio,  sed  ultrolibet  s  geminando. 

semper  uo  dat  ui;  debet  struo  vel  fluo  demi 

et  pluo;  dehinc  utum  producit  dando  supinum.  800 

xum  fluxi,  struxi  structum,  pluo  vi  dat  et  utum 

atque  plui. 

dat  ruitum  ruo  sive  rutum,  nonnullaque  nullum. 

bo  psi  ptumque  facit,  si  litera  longa  praeibit ; 


VARIA  lp:ctio. 

788  cio  cetera  format  in  exij  in  xi  cio  cetera  format  P  795  roinoto 
L  Ä\  A2  remotis  SPMe  796  dat  sapni  sapitum  sapio  M  797  paritum 
partumque  e  partum  paritumue  *S'  799  debet  struo  vel  fluo  demij  sed 
volC   struo   cum    f.  d.  P     debet  fluo   cum   struo   d.  ,S'  800  produces  S 

801    struxi   structum]    structum   struxi   PA^Me    v.  802  ont,  m.  rec.  udscr. 
P    atque]  datque  S  Ä^ 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

787-789  Prise.  496io-2b  790-792  Prise,   4P7i3-28  792  'sed 

d.  d.  do  go',  i.  e.  composita  verborum  in  do  et  in  go  desinentium,  ut 
'occido  redigo',  quae  retinent  a  in  supino  793 — 796  Prise.  498b  —  500is 
793  ex.:  'fodio  fodi  fossum;    fugio   fugi  fugitum'  794  ex.:    'rapio  rapui' 

795  ex.:  'raptum  captum'  797  Prise.  oOOiQ— 501s.  ~  eundum  fere  versum 
exhibet   Despaut.   161  798    Prise.    502q—io.    —    ex.:     ,quatio    (juassi 

quassum'  cum  comi)ositis  799—803  Prise.  503b— 5052b         799  sq.  ex.: 

'acuo  imbuo  induo  diluo  annuo  s})U()  suo  metuo  arguo,  ui  utum'.  —  'pluo 
vi  dat  et  utum':  'secundum  etymologiam  plutum  a  pluvi,  velut  adi\itum 
ab  adiuvi,  debent  facere.  sed  in  usu  non  inveni'  Prise.  50521  sq. 
803  'nonnuIlaqu(^  nulluni',  sc.  sup.,  ut  'spuo  metuo'  (sec.  Prise.  50521— 2'A 
804—806  Prise.  500ui—507iH  804  ex.:  'scribo  nubo' 


Doctrinale  55 


cetera  bi  formant  praeter  qiiae  de  cubo  fiunt ;  805 

et  nisi  psi  faciant,  per  itum  bo  cuncta  supinant. 

si  CO  praeveniat  vocalis  longa,  facit  xi. 

n  vel  s  abicitur;  haec  ci  facit,  illa  facit  vi: 

hinc  Vinco  vici  sunt  testes  crescoque  crevi. 

excipe  conquexi,  didici,  compesco,  poposci,  810 

et  quae  praeteritis  caruerunt  atque  supinis; 

haec  sunt  verba,  quibus  inceptio  significatur. 

gl i SCO  praeteritum,  conquexi  tolle  supinum. 

ici  praeteritum  praebens  ico  migrat  in  ictum. 

praeteritum  parco  dat  parsi  sive  peperci;  815 

dat  parsi  parsum  de  se  nullumque  peperci. 

ci  vel  xi  dat  et  um,  vi  tum  facit,  excipias,  quae 

excipienda  docet,  quae  dat  veo,  norma  secundae. 

dant  in  itum  disco,  compesco,  posco  supina. 

in  si  do  vertit,  si  per  se  longa  praeibit  820 

ante  do  vocalis,  cu.  si.  stri.  ce.  pe.  remotis : 


VARIA  LECTIO. 

805  formant]  faciunt  Me  806  faciant  etc.  supinant]  faciat  etc.  snpinat 
Mei  faciant  etc.  supinat  Pe2  faciant  etc.  supina  *S'  post.  v.  806  1  uo  preue- 
niens  de  uo  ui  format  et  utum  longaque  precedens  vocalis  xi  facit  et  ctum 
add  F  post  v.  807  sed  si  preueniat  n  uel  s  imniediate  m.  rec.  add.  S 

810  conquessi  SP  As  vv.  811.  812  post.  v.  813  colloc.  M  e  813  con- 

quesci   SMe2    conquessi  PÄs  ei  814   praebens   ico]   ico  prebens   Me 

816  parsi  [parsum]  parsum  parsi  Me  dat  linquo  liqui  coquo  coxi  ctum  dat 
utrumque  (v.  884)  hoc  loco  pos.  P  817  xi  uel  ci  PMe      dans  S M As 

excipia  fq  As  excipia  ffs  L  excipia  fqs  cett.  codd.  et  e  819  supinum  Me 
821  pe.]  peque  ei     cu  si  ce  pe  strique  e2 

TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES.  : 

805  ex. :  'bibo  lambo',  sed  'accumbo  vel  accubo  accubui,  incumbo  vel 
incubo  incubui'  (sec.    Prise.)  806  ex. :  'lambitum  bibitum   accubitum' 

(Prise,  l.  c.)  807-813  Prise.  50726—50922.  —  v.  813  reperies  in  Graec. 
XXVI  209  814  Prise.  50922—5103  815  Prise.  509ib-2i  816  Prise. 
5112S—26.  —  eundem  fere  versum  exliibet  Pylad.  earm.  817  Prise.  5104—12.  — 
ex:  'vici  victum  dixi  dictum,  novi  notum'  818  "excipiuntur  illa  verba, 
quae  excipit  regula  quaedam  secundae  coniugationis  incipiens:  "dat  veo 
vi  per  tum"  etc.  (vide  v.  757 — 763),  ut  pasco'  Gl.  71.  819  Prise.  511i8;  cf. 
Neue  II  560  820—824  Prise.  514x2—5162  520\  820  ex.:  'ludo  lusi  rado 
rasi  rodo  rosi' 


56  Alexandri  de  Villa-Dei 


haec  faciunt  cudi,  stridi  cessique,  cecidi; 

niülura  sido  gerit;  quod  tiirpe  sonat  fit  in  edi 

riulla  supina  gerens;  cessi  creat  s  sibi  duplans. 

a  do  composita  formabunt  di  geminata;  825 

his  iunges  prendo;  diphthongus  si  tibi  format. 

ante  do  si  veniat  i  vel  u  simul  n  mediante, 

in  di  praetereunt,  sed  in  his  n  demitur  ante. 

tu  geminans  tundo  tutudi  dat  sumque  supino. 

dat  tundo  tutudi,  donat  tondere  totondi;  830 

tondeo  dat  tonsum,  sed  praebet  tundere  tusum. 

datque  cado  cecidi,  format  rudo  quoque  rudi. 

ante  do  diphthongus  productave  Htera,  vel  quae 

do  dedit  aut  i  vel  u  super  n,  prendoque  patescunt 

et  tundo.  835 

nil  aliud  mutans  praebet  per  cetera  di  do, 

divido  si  demas  et  quae  fiunt  geminando. 

do  sum  praebet  in  his  exceptis  a  dare  natis ; 

ista  supinantur  per  itum,  quotiens  geminantur. 

abscondo  dat  itum  geminans  di,  non  geminans,  sum.     840 


VARIA  LECTIO. 

V.  822  om.  P      823  fit  in],  lacit  S        824  gerens  |  creans  A%     duplans 
Lei      duplas  P   duplex  cett.  codd  et  ei  825   formantur  J/         826  his 

iunges]  his  iungas  P     iunges  his  S     format]  formet  P  827  u  uol  i  P 

V.  830  om.  Me\      831  timsurn  M      r.  832  om.  P  Me      833  productaque  SMe 
834  u  uel  i  Mei       835  om.  Me        837  demes  M    geminande  P 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

823  'quod  turpe  sonat',  sc.  'pedo'  format  'pepedi'        825—845  Prise. 
516\2—522i  825    ex.:      'reddo    prodo     perdo    vendo    condo    credo' 

826  'his  iunges  prendo':  'et  illa  nocte  nihil  piendiderunt'  Vulg.  loan. 
XXI  3  'afferte  de  piscibus,  quos  prendidistis,  nunc'  ihid.  XXI  10 
'prendo  per  idi  die'  Graec.  XXVI  218  'sed  hoc  non  est  reguläre'  lo. 
lan.f  Brev.  'prendo  nullo  modo  geminabit  finem  praeteriti,  quia  id 
solus  Alexander  tradidit'  Lunr.  Valla  teste  I)es])aut.  170.  cf.  Kaulen 
193  liönsch  288  Nene  II  467.  —  'diphthongus  si  tibi  format',  ut  'plaudo 
claudo'  827  sq.  ex.:    'scindo  scidi  findo  fidi  fundo  fudi'  836  ex.: 

'scando  scandi   pando  pandi'  837   'quae  fiunt  geminando',   ut  'tendo 

tetendi    pendo   pependi'  838   'do   sum   praebet  in    bis',  ut  'ludo  lusum 

laedo  laesum'  etc.  839  ex. :  'redditum  proditum  perditum'  840  'abs- 
condo,  in   quantum   habet  abscondidi   in   })raeterito.   facit  absconditum  in 


Doctrinale  57 


n  quibus  eripitur,  paenultima  si  breviatur, 
additur  s  duplex;  si  longa  fit,  s  ibi  simplex. 
dans  passum  pando  subducit  n,  s  geminando. 
pando  pati  pateo  passum  fecere  supino. 
dat  tendo  tensum,  tum  quaedam  compositorum.  845 

edi  donat  edo,  sum  donans    tumque  supino. 
haec  sua  composita  cogunt  duplicare  supina; 
namque  dat  ambesus  esum  comedoque  comestum. 
si  facit  r  go,  nisi  sint  a  rego  nata;  sed  in  xi 
cetera  sunt;  pun.  pan.  le.  tan.  sed  demis  et  a.  fran.      850 
haec  cum  compositis  dant  gi  tribus  a  lego  demptis, 
haec:  intelligo,  negligo,  diligo,  quae  faciunt  xi. 
praeteritum  triplicat  et  sensum  pango:  ^pacisci' 
dat  pepigi,  panxi  dat  'cantus',  hungere'  pegi. 
tango  facit  tetigi;  sed  ago  vel  frango  dat  egi.  855 

praeterito  duplici  duo  significans  'stimulando' 


VARIA  LECTIO. 

842  fit]  sit  LMe  ibi]  sibi  Me  843  passum  pando |  pando  passum  P 
845  compositiua  Ä  846  tumque  LAP  stumque  SMe  847  duplicare] 
geminare   SPMe  850   sunt]   dant  PM      sed   demis]   si   demis  Ä2Ä3 

demantur  Me        852  negligo  diligo]  diligo  negligo  S        v.  855  om.  L 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

supino,  et  in  quantura  habet  abscondi,  facit  absconsum  in  supino'  Gl.  n. 
cf.  Sul])it.  'Caper  negat  absconsus  Latine  dici;  reperitur  tamen  in  sacris. 
Hieronym.  in  Ecclesiast.  cap.  4:  "denudabit  absconsa  sua  illi"  Despaut.  169 
841  sq.  ex.:  'scidi  scissum  fidi  fissum;  fudi  fusum'  844  vide  v.  788 
846-848  Prise.  522%— 5232  849—855  Prise.  523s— 5242  849  sq.  ex.: 
'mergo  mersi  tergo  tersi  spargo  sparsi'.  —  'nisi  sint  a  rego  nata',  ut  'pergo 
perrexi  surgo  surrexi'.  —  'sed  in  xi  cetera  sunt',  ut  'cingo  pingo  tingo 
ango'  etc.  'pun-go  pan-go  le-go  tan-go  a-go  fran-go'  cum  compositis  inde 
excipiuntur  v.  852  reperitur  in  Graee.  XXVI  93  853  sq.  'panxi  die 
cecini,  coniunxi  die  bene  pegi ;  cum  pactum  feci,  dicito  tunc  pepigi'  /0.  lan. 
'haec  tria  significat  pango :  cano,  iungo,  paciscor.  panxi  voce,  fide  pepigi, 
pegique  bacillo'  Graee.  XVII  49  sq.  cf.  Mag.  Caes.  81  Gl.  n.,  Gl.  l., 
Neue  II 474  sq.  856  sq.  'cum  ei,  qui  nos  pupugit,  talionem,  id  est  vicem 
a  nobis  redditam,  ostendimus,  repupugi  dicimus;  quando  vero  de  ratione 
vel  calendario  loquimur,  repunxi  dicimus'  Prise.  524i2—u.  'pupugi  ferro, 
rationeque  punxi'  Graee.  XXVI  230.  cf.  etiam  de  duplici  forma  Charis. 
2453,10  247sB  Diom.  3682  372\2 


58  Alexandri  de  Villa-Dei 


piingo  facit  pupugi;  punxi  ^punctos  numerando'. 

degi  dego  dabit;  qiiod  dat  rego  xi  sociabit. 

dans  go  si  sum  dat,  per  et  um  gi  xique  supinat. 

Dat  fixi  fixum  [quia  fit  de  fingere  fictum].  860 

i  vel  a  si  prae  go  venit  n  mediante,  supino 

semper  n  eripitur ;  stin.  ein.  tin.  an.  excipiantur: 

n  retinent  ango,  cingo  tingoque  supino. 

dat  plango  planctum,  panxi  ctum  degoque  nullum. 

ho  xi  etumque  facit;  dat  ui  lo,  ni  geminetur  865 

1  ibi;  tunc  per  li  lo  praeterit;  excipe  vulsi, 

die  etiam  velli. 

1  duplex  repetit  mutam,  si  muta  praeibit. 

tollo  tuli,  psallo  dat  psalli,  salloque  salli. 

1  Simplex  dat  tum,  sum  dat  geminata  supino.  870 

tum  vel  itum  dat  alo;  caret  omni  malo  supino, 


VARIA   LECTIO. 

858  quod]  que  Me  859  gi  xique]  xi  gique  M  860  []  inclusa  om. 
Pai,  add.  SÄ2Ä^  sed  die  de  fingere  fietiim  add.  P  sed  dego  dat  tibi  nulluin 
[cf.  V.  864)  add.  L  sed  dego  dabit  tibi  mdhim  add.  Äi  mixi  niictiimque 
supinum  add.  Me  862  stin.  om.  P Ä\  A2  an.  om.  S  ein.  tin.  an.]  an 
ein  tin  P  863  retinet  SAiA2Me     cingo  tingoque]   tingo  eingoque  P 

864  dat  plango  planctum  panxi  ctum]  et  stingo  plango  clango  ctum  SA3 
et  iungo  plango  planxi  ctum  P  et  clango  stingo  plango  ctum  Me  v.  eras, 
in  A2  866  volsi  P  867  dicitur  et  velli  P3fe  hemistich.  om.  lo.  Garl. 
(Ar)  Pai  870  sum  dat]  sed  sum  Me  si  sum  P  vv.  871.  872  inverso 
ordine  in  AsSMe 


TESTIMONIA  ET  EXPLAN ATIONES. 

859—864  Prise.  5255—24         859  ex.;  'mergo   mersi   mersum  spargo 
sparsi  sparsum,  lego  legi  lectum    rego   rexi   rectum'.  v.  860  reperies 

in  Graec.  XXVI  23S  861  sq.  ex.:  ^stringo  strietum,  pingo  pictum,  frango 
fractum,  pango  pactum'  etc;  sed  'stingo  stinctum  (Prise.  525i2),  cingo 
cinctum,  tingo  tinctum,  ango  anctum'  (Prise.  525ih)  865 — 869  Prise. 
5263  5274.  865   ex.:    'tralio   traxi   tractum    voho   vexi   vectum ;    colo 

colui   molo  molui  consulo  consului'  868  ex.:   'pello  pepuli  falle  fefelli' 

869  'sallo'  Prise.  5469—21  Dioni  .^75i6— 25  'sallio  sallo  cibum,  salio  pede, 
cantica  psallo.  sallio  sallitum  dat,  salsum  sallo  supinum;  dat  saltum 
salio,  privatur  psallo  supino'  Gl.  M,  lo.  Ian.,Graee.  XVIII  31  sqq.  Gl.  n. 
*pes  salit,  os  psallit,  sale  sallio  vel  sale  sallo'  GL  n.  870—872  Prise. 
527is~5284 


Doctrinale  59 

psallere,  nolle  carent;  alieniim  dat  tibi  tollo. 

mo  dat  ui,  dat  itum,  premo  praeter  emoque;  sed  illa 

excipias,  quibus  est  per  se  paenultima  longa; 

nam  psi  praeterito  tunc  reddimt  ptumque  supino.  875 

s  geminat  premo  si  sum  dans,  emo  mi  dat  et  emptum. 

no  dat  ui,  g  vel  o  si  praesit,  et  a  cano  nata. 

ante  no  psi  facit  m  praeter  cano,  cetera  vi  dant; 

dat  lino  vi  vel  ni. 

no  per  ui  dat  itum  sine  natis  a  cano;  nam  tum  880 

n  praecedit  in  bis;  psi  ptum  dat  vique  facit  tum. 

po  dat  ui,  dat  itum,  brevis  e  si  praevenit;  m  pi 

ptumque  remota  facit;  psi  cetera  ptumque  dedere. 

dat  linquo  liqui,  coquo  coxi,  ctum  dat  utrumque. 

ro  vi  tumque  tenet  ge.  cur.  excipiendo  ver.  u.  que.         885 

dat  si  stumque  gero  velut  uro,  curro  cucurri 

cursum,  ri  vel  si  verro  versumque  supino. 

quaero  quaesivi  quaesitum  [redde  supino]. 

a  sero  composita  serui  sertumque  dedere; 

insero  sie  format  et  consero,  vique  situm  dat.  890 


VARIA  LECTIO. 

872  caret  A1Ä2M  876  premo  si  sum]  si  sum  premo  PMe    dans] 

dat  A\  878  praeter  canol  eecini  cano  Ä2  vi  dant]  dant  ui  aS*  879  dat 
lino  vi  vel  ni  AS,  ead.  m.  mg.  adscr.  L  dat  lino  lini  uel  lini  PM  dat 
lino  lini  uel  liui  siue  leui  ei  dat  lino  lini  uel  liui  deinde  litum  dat  e2 
sed  lino  dat  lini  vel   liui  deinde  litum  dat  lo.  Garl.  (Ar)  880  per  ui 

dat]  dat  vi  per  P  884  dat]   dant  S      linqui  (!)  e  885  tenet]  facit 

SA^  excipienda  SPM  888  []  inclusa  om.  APai,  m.  rec.  add.  S,  add. 
lo. Garl. (Ar)  L PMe     (reddo  M     supinum  /0.  6^ar/.^  890  situm  dat] 

situmque  ei  - 


TEST!  MONI A   ET   EXPLAN ATIONES. 

873 — 876  Prise.   5285—18.         873  ex.:   'gemo  gemui  gemitum  vomo 
vomui    vomitum'  874   sq.   ex.:    'sumo    sumpsi   sumptum   como   compsi 

comptum'  877—881  Prise.  528iq—530u  877  ex,:  'gigno  genui,  pono 
posui,  succino  succinui'  878  ex.:  contemno  contempsi,  cano  eecini,  sino 
sivi,  sterno  stravi,  cerno  crevi,  sperno  sprevi'  880  sq.  ex.:  ^gigno  genitum; 
succino   succentum;    contempsi   contemptum,    stravi   Stratum'  882   sq. 

Prise.  531ib—532i.  —  ex.:  'str«po  strepui  strepitum;  rumpo  rupi  ruptum; 
carpo  carpsi  carptum,  repo  scalpo  sculpo'  885—891  Prise.  53 2^ — 534i9 
885  ex.:  'tero  trivi  tritum',  exe.  'ge-ro  cur-ro  ver-ro  u-ro' 


60  Alexandri  de  Villa-Dei 


sie  sero  formavit  prius  et  sensum  duplicavit. 

so  sivi  situmque  facit;  sed  deme  capesso, 

quod  si  sumque  facit;  sie  viso  sieque  faeesso. 

pinsoque  praeteritum  per  ui  formando  dat  ist  um. 

ante  to  e  veniens  in  xi  to  mutat  et  in  xum;  895 

datque  xui  peeto,  pariter  xi;  sie  quoque  neeto. 

e  duo  eorripiunt,  quorum  peto  vi  faeit  et  tum; 

s  geminando  sui  format  meto,  deinde  facit  sum. 

ante  to  verba  duo  retinent  r,  et  absque  supino 

praebet  ui  sterto,  ti  format  sum  quoque  verto.  900 

dat  si  sum  mitto,  tamen  s  geminante  supino. 

dat  sisto  statui,  si  transeat,  atque  statutum, 

et  si  sit  neutrale,  steti  nullumque  supinum. 

1  vo  prae veniens  de  vo  vi  format  et  utum; 

longaque  voealis  praeeedens  xi  facit  et  et  um.  905 

xo  dat  ui,  xum  nexo  facit,  texo  quoque  textum. 

Post  praedieta  vide,  quae  sit  formatio  quartae. 
vi  vel  ui  vel  ii  si  ri  dat  xi  quoque  psi  ni. 
dat  eio  xi  quotiens  n  praevenit,  hac  sine  dat  si. 
non  sine  compositis  debent  disyllaba  demi,  910 


VARIA  LECTIO. 

893  facit]  tenet  Fe  894  pinsoque]  que  om.  S  v.  897  post  v.  900 
colloc.  Me  901  geminante]  L  Äi  A2  geminando  S  P  A3  Me  903  et] 
sed  P  905  voealis  praeeedens]  precedens  vooalis  ei  v.  om.  P  908  si  ri  etc.\ 
si  ni  psi  dat  quoque  xi  ni  S  xi  ri  uel  si  quoque  ni  psi  P  si  ri  dat  xi] 
ri  xi  dat  si   e        x  quoque  psi  ni]  psi  quoque  xi  ni  A3 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

891  'arboris  est  serui,  sed  pertinet  ad  sata  sevi'  Gl.  n.  892—894  Prise. 
53420—53522.  de  praeteritis  'capessi'  et  'facessi' (v.  893)  cf.  etiam  Charts, 
2462  sq.  Diom.  370i2  Graec.  XXVI  251  May.  Caes.  83  Nette  II  488. 
supina  'capessum'  et  'facessum'  auctoritate  carent,  licet  Desjmut.,  Pylades 
aliique   recentiores    grammatici   ponant  895 — 903   Prise.    53ßb — 5372b. 

vv.  902  sq.  reperiuntur  in  Graee.  XVII  52  sq.  904  sq.  ex.:  'solvo  solvi 
solutum  volvo   volvi   volutum;    vivo    vixi   victum'  906  Prise.  538i—22 

909 — 913  Prise.  53826— 539ib.  909  ex.:  'vincio  vinxi,  sarcio  sarsi'  etc. 
910  sq.  ex.:  'scio  scivi,  nescio  nescivi,  sancio  sancivi'  Prise.  53828  sq.  Diom. 
37I18  sq.      'secundum  modernum  usum  habet  sanxi'  Gl.  n. 


Doctrinale  61 


haec  faciunt  in  vi;  sie  format  sancio  vel  xi. 

de  verbis  quartae,  quae  dat  eio,  dieta  notate. 

eetera  praeteriti  voeem  fecere  per  ivi. 

sed  legem  cassant  hanc  ^cassus'  et  inde  creata: 

haurio,  saepio,  sentio  si,  ui  cambio  vel  psi;  915 

dat  veni  venio,  sie  quae  componis  ab  illo; 

dat  salio  salii,  salui  quoque  sive  salivi. 

quaeque  parit  pario  simul  excipiantur,  et  aio. 

a  pario  dant  nata  rui,  nisi  quod  reperire 

comperioque  peri  faciendo  praeteriere.  920 

in  xi  praeterita  per  et  um  fecere  supina. 

l  praeeunte  vel  r  si  tum  facit,  bis  sine  dat  sum; 

excipias  haustum  dans  haurio,  saepio  saeptum. 

ut  venio,  sie  dant  ab  eo  venientia  ventum, 

et  quicquid  pario  parit  r  praeeunte  facit  tum.  925 

ivi  praeteritum  semper  transfertur  in  itum; 

dans  salio  saltum,  dum  vi  facit,  excipiendum. 

i  quibus  eripitur,  duo  deme  supina:  sepultum, 


VAEIA  LECTIO. 

911  faciunt  in  vi]  formant  iui  P      912  dat]  dant  Pe      914  quassant  L 
cassant  cett.  codcL  915  saepio  sentio]  sentio    sepio  SPe  916  veni 

venio]  uenio  ueni  Pei        917  salii  salui]  salui  salii  P        918  excipiuntur  M 
et  aio]  aioque  P      920  faciendo]  formando  Me      v.  925  om.  P      927  dans]  dat  S 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

914  'cassus',  i.  e.  verba  sex  literis  istius  dictionis  significata  cum 
compositis,  sc.  'cambio  haurio  saepio  sentio  venio  salio',  ut  seqq.  versibus 
patet  915 — 920  Prise.  540b — o42i6  'cambio,  dfislßco^  dno  xov  tedf^TiTCo 
Prise.  541is  sq.  'aliquid  commutando  pro  aliqua  re  dare'  lo.  lan.,  Brev. 
Italis  est  'cambiare',  Gallis  'changer.'  praeteritum  huius  verbi  a  Charisio 
2479  solum  'campsi'  ponitur;  cf.  etiam  Graec.  XXVI  266  Mag.  Caes.  87 
Hag.,  lo.  lan.,  Brev.,  Pglad.  carm..  Neue  II  493.  forma  'cambui'  nisi 
apud  Petrum  Heliae  (v.  Thurot.  p.  211)  et  auctorem  Doctrinalis  non  occur- 
rit.  'cambivi,  admittunt  Sulpit.  et  Despaut.,  supinum  'cambitum'  Despaut. 
917  'salivi'  Prise.  540ib  5463  Serv.  in  Verg.  Georg.  II  384;  cf.  Graec, 
XXVI  266  lo.  lan..  Neue  II  482—484  921-923  Prise.  542n-5432 

921  ex.:  'vinxi  vinctum'  922  ex:  'fulsi  fultum,  farsi  fartum  sensi  sensum' 
924  sq.  Prise.  5433-b  926  Prise.  5435-10  927  Prise.  546'd-  -  'dum  vi 
facit':  cf.  v.  917        928  sq.  Prise.  5452Q 


62  Alexandri  de  Villa-Dei 


qiiod  sepelire  facit,  amicire  figurat  amictum. 

a  queo  composita  vel  eo  breviare  supina  930 

constat,  et  ambitum  non  corripit  ambio  solum. 

Si  reperire  cupis  ex  deponente  supina, 
activi  finge  vocem  formaque  per  illam, 
sicut  laetatum,  veritum;  sed  plurima  verba 
illa  creant  aliter:  probat  hoc  ratus  atque  misertus.  935 

dat  fateor  fassum;  nullum  liquor  medeorque 
et  vescor,  reminiscor  [eis  adiungere  eures]; 
haec  circumloquium  non  servant  praeteritorum. 
disce  supina  dare  per  deponentia  ternae: 

gressus,  commentus,  fructus  fruitusque,  profectus     940 
et  fretus,  lapsus,  nactus  quoque,  pactus,  adeptus, 
ultus  et  iratus,  oblitus,  functus  et  usus, 
questus,  complexus,  nisus  vel  dicito  nixus. 
ortus,  et  est  oriturus,  mortuus  et  moriturus. 
dat  tutum  tueor,  tuitum  tuor,  ambo  tueri;  945 

hinc  experrectus;  faciunt  loquor  et  sequor  utum. 
dat  nascor  natum,  dat  mensum  metior,  orsum 
ordior,  et  passum  patior,  potiorque  potitum. 
credo,  quod  exosus  verbo  caret  atque  perosus. 


VAlllA   LECTIO. 

933  uocem  finge  Ai  935  illa]   ista  Ad  937  []   inclusa  om. 

A  S  e  Pol  Pas  Pai  Pab,  add.  L  (om.  tarnen  voce  eis)  eis  adiungere  debes 
m.  rec.  add.  P M  sie  reminiscor  erit  pariter  vescor  superaddes  (ultim.voce 
ni.  rec.  addita)  lo.  Garl  (Ar)  post  v.  939  r.  945  colloc.  P  940  fruitus 

fructusqiie  As  fructus  fretus  adque  (!)  P  941  fretusj  fruitus  P  943  nixus 
etc.  nisus  M  v.  943  om.  P  post  v.  943  v.  945  colloc.  e2  944  ortus 
oriturus  et  mortuus  et  m.  (!)  M      v.  om.  Ai  945  tutum  tueor]  tueor 

tutum  SA2        V.  945  post  v.  948  colloc.  Mei        947  dat  mensum]  dant  m.  *S' 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

930  aq.  Prise.  543io—is  5472—4  945  'tuor'  Prise.  444i2—i6  Eutych. 
K.  V  46428-82;  cf.  lo.  Jan.  s.  v.,  Despant.  191  Neue  II  325,  559  'pro 
speculor  dicas  et  pro  defendo  tueri,  et  tuitus  primo  tribues  tutusque 
secundo'  Graec.  XVI  34  sq.  'tuor  deberct  facere  infinitivum  in  tui;  sed 
causa  differentiae  tui  pronominis  deficit,  sed  accipit  mutuo  tueri'  lo.  lan. 
ef.  Despant.  l.  c. 


Doctrinale  63 


[Capitulurn  VI] 

Donatum  sequere  per  verba  fruentia  lege.  950 

die  duc  fac  dicis,  sie  quae  eomponis  ab  Ulis, 
cum  facit  a  vertit  in  i,  verbi  regula  servit. 
in  vi  praeteritum  de  se  data  tempora  quaedam 
syncopat ;  hinc  deme  disyllaba  quodque  fit  inde. 
die  etiam  nosti,  flasti,  scisti  quoque,  flesti.  955 

cum  verbum  quod  habet  quarto  casu  sociari, 
participis  tempus  dare  praeteritum  videamus, 
et  careant  illo,  quae  non  licet  addere,  quarto 
praeteritum  verbi  damus  istis,  participantis 
nunquam  praeteritum,  nunquam  vel  raro  supinum:  960 

Ambigo,  compesco,  disco,  posco,  tremo,  glisco, 
lambo  vel  lingo,  metuo,  timet,  urgeo,  calvo, 
linquo  vel  sugo,  paveo,  fugit,  horreo,  scando, 
mando,  scabo,  cerno  [praedictis  iungere  curo]. 


VARIA  LECTIO. 

951  sie  quae]  et  que  aS'  954  siucopat  codd.  et  e        955  delesti  in 

fine  add.  LAi  scisti  quoque  flesti]  flesti  quoque  scisti  Ä%  inuenies  flesti 
nosti  flasti  quoque  scisti  M  inuenies  nosti  flasti  flesti  quoque  scisti  P 
inuenies    nosti   flesti    flasti    quoque   scisti  e  959   verbi   preteritum   P 

961  disco  posco]  posco  disco  M  e  post  v.  963  sequitur  v.  965  in  S 
964  []  inclusa  om.  A  F Pau  add.  L  scalpo  add,  SMe  cupias  his  iungere 
scalpo  add.  lo.  Garl.  (Ar) 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

950   'verba  fruentia  lege',  i.  e.   verba  regularia  952    composita 

a  facio,  quae  mutant  a  in  i,  in  formatione  iniperativi  regulam  generalem 
sequuntur  953—955  cf.  Prise.  508b-20.  -  'flesti'  Ovid.  Her.  V  43  et  45 
cf.  Neue  II  528  formani  sync.  'flasti'  afi'ert  etiam  Sulpit.  956 — 958  sola 
verba  transitiva  participia  praeteriti  temporis  passivae  significationis 
formant;  verba  intransitiva  sive  neutralia  absoluta  illo  participio  carent 
959  sq.  ista,  quae  sequuntur  verba  (v.  961 — 964),  licet  cum  accusativo 
construi  possint,  participio  paeteriti  temporis  et  maximam  partem  supino 
carent,  praeteritum  vero  verbi  habent  961—^964  cf.  Prise.  5G0i—i2.  — 
'ambigo'  (i.  e.  dubito)  'facit  praet.  ambegi,  antiqui  tamen  dixerunt  am- 
bigui;  supinum  non  est  in  frequenti  usu'  lo.  lan.  'non  me  latet  mul- 
tos  grammaticos  ambegi  dicere,  sed  apud  alios  non  est  in  usu'  Despaut.  — 
'glisco  pro  desiderare  est  activum  et  caret  praeterilo  et  supino  secun- 
dum  usum,  debet  tamen  secundum  analogiam  facere  glivi  glitum'  lo,  lau., 


64  Alexandri  de  Yilla-Dei 


accusativi  possunt  tarnen  his  sociari.  965 

dices  de  neutris,  quod  raro  participantis 

servant  praeterita,  sed  multis  adde  supina, 

dicque  fere  cuncta  per  rus  formare  futura. 

inde  tarnen  tollis  ea,  quae  caruere  supinis. 

praeteritum  neutra  dant  haec  desuntque  supina,  970 

in  rus  par  ratio  facit  illa  carere  futuro : 

aestuo,  sterto,  mico,  rudo,  strido,  strideo,  psallo, 

conquexi,  parco. 

ut  docui  iunge,  praeter  sex,  neutra  secundae. 

sex  retinent  neutra  pla.  no.  ca.  va.  pa.  do.  supina.  975 

Audeo  cum  soleo,  fio  quoque,  gaudeo,  fido, 
quinque,  puer,  numero  neutropassiva  tibi  do. 
exulo,  vapulo,  veneo,  fio,  quatuor  ista 
sensum  passivi  sub  voce  gerunt  aliena. 
largior,  experior,  veneror,  moror,  osculor,  hortor,    980 


VARIA  LECTIO. 

965  accusativi  possunt]  accusativi  poscunt  L  accusatiuis  poscunt 
Äi Ä2Me  tarnen  his  sociari  LAS  tarnen  associari  M  tamen  haec  sociari  e2 
V.  965  om.,  w.  recentiss.  acld.  in  mg.  P  v.  968  jh.  rec.  in  mg.  adscr.  M  post  v.  968 
V.  971  colloc.  ei  973  conquessi  PAs   conquesci  Me     predictis  associando 

add.  M  et  conquinisco  conquexi  parco  peperci  lo.  Garl.  (Ar)  et  (con- 
quesci 2)^'o  conquexi)  e2  vv.  973  et  975  om.  S  976  fido  quoque  gaudeo 
tio  4  P  quoque]  cum  *S'  978  fio]  nubo  S  post  v.  979  mereo  ciim  prando 
neutro  passiua  teneto  add.  S 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

Brev.  cf.  Gl.n  'accipitur  pro  cupio.  Papinius  lib.  III:  '*et  consan- 
guineo  gliscis  regnare  superbus"  Desj)aut.  'nullum  habet  praeteritum' 
Phocas  K.  V 43624;  cf.  v.  813,  Neue  II  506  sq.  'calvo':  'calvi  pro  decipi' 
Prise.  5069  'calvor,  hoc  est  frustror'  Charis.  58ib;  cf.  Eutyches  K.  V485q 
Albin.  K.  VI  S00\  Despaut.,  Du  Gange,  Brev.,  Brev.  Benth.  s.  v.  'calumpnia' 
972  'aestuo'  Prise.  560b  ap)p.  crit.  'aestuo  is  ere  habet  aestui  in 
praeterito,  i.  e.  cupere,  sed  aestuo  as  are  est  urere,  fervere,  buUire  et  calere; 
unde  diff'erentia:  aestuo  sit  cupio,  simul  aestuo  dicitur  uro'  Gl.  n.  (deest 
verbum  in  Du  Cnngii  glossario)  974  sq.  vide  v.  777  sq.  976  sq.  Prise. 

420io  sq.  5782'i  sq.  —  eosdem  fere  versus  reperies  apud  Mag.  Caes.  144 
978  s(i.  Prise.  S77\b.  —  eosdem  fere  versus  exhibet  Mag.  Caes.  l.  e. 
980 — 982  ista  novem  verba  in  textu  posita  communia  sunt,  i.  e.  eadem 
voce  et  actionem    et   passionem  significant:      'largior'   Pri.se.  39221  379io 


Doctrinale  65 


criminor,  amplector  tibi  sint  commiinia,  lector, 

et  bene  si  numeres,  interpretor  addere  debes. 

bis  duo  sunt:  odi,  novi,  coepi  meminique, 

quae  retinent  sensum  praesentis  praeteritique. 

quae  formantur  ab  his,  pariter  sensum  duplicabunt.  985 

datque  mementote  memini,  dedit  ante  memento. 

ex  do  passiva  nisi  dor  solum  lego  dicta. 

aio,  sisto,  fero,  ferio,  cerno,  furo,  toilo, 

ex  his  praeterita  negat  usus  habere  creata. 

Passivi  ternis  impersonale  locabis.  990 

personas  dabit  imperium  primas  in  utroque 
tempore,  praesenti  ternas,  quas  dat  modus  optans 
extreme;  ternis  est  altera  forma  futuri. 
quas  dedit  indicii  sibi  praesens,  has  dabis  iUi; 
o  vel  or  adicias ;  volo  compositivaque  demas.  995 


VARIA  LECTIO. 

982  interpretor  addere  debes]  istis  interpretor  addes  ei  interpretor 
hospitor  addes  e2  985  pariter  sensum]  sensum  pariter  Mei  988  ferio  etc. 
tollo]  tollo  ferio  furo  cerno  SPAsMe  990  locabis]  notabis  3Iei  994  dabis] 
dabit  L  995  adiciens  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

cf.  Neue  II  293  'hortor'  Prise.  II.  cc.  Charts.  562r6',  cf.  Neue  II 290  sq. 
'experior'  Prise.  379io  386io  400ib;  cf.  Neue  II  279  sq.  'veneror'  Prise. 
387 u  Asper  K.  Suppl.  51b;  cf.  Neue  II  328  'moror'  Prise.  38 9n— 28',  cf. 
Neue  II  304  'osculor'  Prise.  37820  Charts.  562is;  cf.  Neue  II 309  'cri- 
minor'  Prise.  37821  Charis.  562i2  Donat.  383 \2',  et  Neue  II  281  'amplec- 
tor' Prise.  379b  567i9;  cf.  Netce  II 312  'interpretor':  'testor  interpretorque 
verba  communia  videri  debent'  Gell.  XV  13,  7;  cf.  lo.  lan.  s.  v.,  Neue  II 
291  sq.        vv.  980  sqq.  repetit  Manut. 

983—985  Prise.  560u-2b  vv.  983  sq.  repetuntur  a  Mag.  Caes.  151 
987  Prise.  37120—22  988  sq.  Prise.  41827—29  990  verba  Impersonalia 
in  tertiis  tantum  pcrsonis  verbi  passivi  singularis  numeri  coniunguntur 
991— 999  Prise.  406ib—407io  42326— 4247  4496-do  Donat.  36024-27  3612S-27 
Diom.  338 — 340.  —  imperativi  modi  prima  persona  pluralis  numeri  in  utro- 
que tempore,  sc.  in  praesenti  et  in  futuro,  similis  est  primae  personae 
optativi  futuri,  ut  'amemus';  item  tertiae  personae  imperativi  praesentis 
temporis  ex  illo  optativo  futuri  sumuntur,  ut  'amet  ament';  tertiis  vero 
personis  futuri  imperativi  alia  est  forma,  sc.  a  tertiis  personis  indicativi 
modi  formantur  addendo  o  vel  or,  ut  'amato  amanto,  amator  amantor',  ex- 
cepto  verbo  'volo'  cum  compositis,  quae  futuro  imperativi  carent.  cf.  v.  1017 

Monuuieuta  Germaniae  Paedago^ica  XJI  ^ 


(36  Alexandri  de  Villa-Üei 


ante  -le  -tote  -mini  -minor  a  dat  prima,  sequensqiie 
e  longam,  i  brevem  dat  tertia,  quartaqiie  longam. 
praesentis  nota  tibi  sit  persona  secunda: 
a  prior,  eque  sequens,  dat  e  terna,  sed  i  dabo  quartae. 
adde  re  passivo;  modus  ultimus  huic  similatur.  1000 

tres  ri  pro  re  dabunt,  re  lego  iacit  ique  dat  ex  e. 
provideas  primis  e  vel  a  ternisque  futuris. 

Sum  passiva  notant,  sed  abest  modus  imperiaUs; 
sis  dabis  huic,  sed  ades  ex  ad  sum  sume  vel  adsis. 
sitis  et  este  vide,  formabis  cetera  recte.  1005 

tempora  terna  forem  dant  et  fore,  cetera  sporne: 
-rem  dat  -res  -ret  -rent,  -remus  caret  atque  foretis. 
normam  praeterita  servant  per  anormala  cuncta. 
dat  praesens  primi  fers  fort  fertisque,  secundi 
praesens  fer  forte,  ferto  f  er  tote  futurum.  1010 


VAIIIA   LECTIO. 

997  e  longam]  e  longans  LÄiAsF  i\  u\\\a  Mei  998  tibi  sii|  sie  fit 
SMe  1000  huic  similatur]  liuic  simulatur  S  hie  similatiu-  A2  assimila- 
tur  ^fe  1001  re  lego]  lego  re  Me  1002  primis  e  vel  a]  e  uel  a  piiinis  P 
1004  ex  assum  sume  uel  assis  SA  P  ex  assum  sume  uel  adsis  A^  1007  remus 
caret  atque]  remusque  caretque  P     remus  caretque  (!)  Me\ 


TESTIMONJA   ET   EXPLANATlüXES. 

996  sq.  ex.:  'amate  amatole  amauiini  amaminor,  docete  eio.  docemiuor, 
legite  etc.  legiminor,  audite  etc.  audiminor'  (de  hac  ultima  imperativi  forma 
cf.  Donat.  S512G  Neue  II  398 — 400)  1000  'modus  ultimus'  sive  'supremus' 
(v.  1019)  vel  'quintus'  (v.  1012)  est  infinitivus,  sc.  activae  vocis.  1001  tres 
coniugationes,  prima,  secunda,  (piarta,  de  infinitivo  activae  vocis  infmitivum 
passivae  vocis  faciunt  luutando  re  in  ri;  tertia  vero  abiecta  syllaba  re  e 
in  i  mutat  1002  omne  futurum  optativi  e  vel  a  in  ultima  vel  paenultima 
syllaba  habet,  et  (juidem  e  in  verbis  primae  coniugationis.  ut  'amet  am(>nt 
amemus  amctis',  a  in  reli<pus  trilnis  coniugationibus.  1003  sq.  auetor 
dicit  coniugationem  verbi  sum  patere  ex  coiiiugatione  verhorn m  passivo- 
rum ;  sed  secunda  persona  imperativi  singularis  inuneri  careie;  pro  qua 
sis  ponendum  esse.  cf.  [Serg.]  in  Donat.  K.  IF55h—H;  contra  Xcue  II 
438,  503  106  s((.   /*risr.  420h  450if)-2\.  —  'tenq)ora    terna',    i.  e.  tria 

tempora,  sc.  praeleritum  impcM-fecti  optativi  et  praeteritum  inq)er rectum 
eoniunctivi  modi,  in  (juibus  tomporibiis  habet  'forem  fores  foret  forent',  et 
praesens  inünitivi         1009     1015  Prise.  i;)i5— 20  1009  'primi',  sc.  modi, 

i.  e.  indicativi;  'secundi',  i.  e.  imperativi 


I 


Doctrinale  67 


dal  terni  praesens  ferrem  socium  sibi  iungeiis. 

dat  qiiiiiti  ferre  praesens,  eademque  notate 

tempora  passive:  ferris  l'erturqiie  notentur, 

ferre,  dehinc  fertor,  ferrer  ferrique  seqiiuntiir. 

ad  morem  ternae  fero  cetera  debet  habere.  1015 

dat  volo  vis  et  vult  volumus  vultisque  voluntque. 

iussio  deficiens  capit  ex  optante  supremum. 

dat  primo  vellem,  dat  fine  velim  modus  optans. 

haec  sociis  repete ;  supremus  dat  tibi  velle; 

huic  finem  demas ;  per  ternam  cetera  formas.  1020 

die  malo  primum  raro  formare  futurum; 

iura  teuere  patris  per  cetera  tempora  dicis. 

nolo  patrem  sequitur;  tamen  imperialis  habetur: 

noli  nolite  nolito  [dicere  debes]. 

es  est  ac  esse  dat  edo,  dat  cetera  ternae;  1025 

ad  plures  edite  die,  plures  dant  tarnen  este. 

est  estur  format. 

dat  fio  fierem  fieri,  dant  cetera  ternam. 

extremum  terni  praesens  dabit  imperiaHs. 


VAKIA  LECTIO, 

1011  dat  presens  ferrem  terni  Ai  1012  ferre  praesens]  presens 

ferre  Ai  1013  notantur  As  1014  sequantur  As  sequentur  c  nolentin-  M 
1016  volt  etc.  voltisque  SP  1020  Imic]  hinc  e2  demas]  demis  Mci  1022  dieas  S 
1023  tamen]  sed  Ai  1024  noli  nolite  nolitote  LAi       []  inclusa  oju.  A, 

in.  rec.  add.  F,  add.  lo.  Gmi.  (Ar)  Me  dicere  velis  (!)  add.  L  tote 
teneto  add.  S         1025  ternae]  terna  FM  1027  nee  plus  inveneris  illo 

add.  lo.  Garl.  (Ar)  1028  dant  cetera  lernam]  LA2P  dat  cetera  terne 
SAi     dat  cetera  quarte  3Iei     dat  cetera  terna  e2 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1011  'terni',  sc.  modi,  i.  e  optativi  'socium',  i.  e.  praeteritum  sive 
imperfectum  coniunctivi  1012  'quinti  praesens',  i.  e.  praesens  infinitivi 
cf.  adn.  ad  v.  1000  1016—1024  Frisc.  45422— 456n  1017  'iussio',  i.  e. 
imperativus  modus,  sumit  'supremum',  sc.  tempus,  i.  e.  futurum,  ex  optativo, 
ut  'velis  velit'  etc.  1018  sq.  optativus  'primo',  i.  e.  in  praesenti,  habet 

'vellem  volles'  etc.,  'fine',  i.  e.  in  futuro,  'velim  velis'  etc.;  et  haec,  sc. 
'vellem  et  velim',  'sociis',  sc.  temporibus,  i.  e.  subiunctivis  imperfecti  et 
praesentis  repetenda  sunt  1020  'huic',  sc.  'supremo'  sive  infinitivo  modo, 
'finem  demas',   i.  e.  infinitivus   futuro  tempore  caret  1125 — 1027  Frisc. 

456is—457n  1029  'extremum  terni',  i.  e.  futurum  optativi,  loco  prae- 

sentis imperativi  ponitur:  'fias  fiatis' 

5* 


58  x\lexandri  de  Villa-Dei 


qua  es  um  US  ex  quaeso  retinens  nil  plus  dare  quaero.         1030 

dat  mereor  merui,  maestus  sum  maereo  flenti. 

explicit  expliciunt  die,  infit  et  inquit  et  inquam. 

tantum  praesentis  sunt  temporis  infit  et  inquit; 

nil  plus  inveni,  nee  ab  inquio  dicitur  inquit, 

hoc  defectivum  sed  verbum  dicito  solum.  1035 

inquam  praesentis  est  et  quandoque  futuri. 

inquio  -quis  inquit,  pluralis  -imus  dabit  -untque, 

-am  tantum  dicunt  -es  -et  donare  futurum. 

est  praesens  inque,  nil  plus  vult  usus  habere. 

-is  -it  declines  aus  im,  pluraliter  aus  int.  1040 

deque  vale.quidam  dixere  valete  valeto. 

sie  formetur  ave,  nil  plus  poteris  reperire. 

processu  simili  salve  formare  decebit. 

aio  die  -is  -it,  -unt  plurali  sociabis. 

sie  per  praeteritum,  lector,  discurre  secundum.  1045 


VARIA  LECTIO. 

1030  retinet  S  quaerol  credo  F  post  v.  1032  presens  preteritum  die 
inquam  siue  futurum  et  faxo  faxis  faxit  (ni.  rec.  add:  et  cedo  pro  die) 
add.  P  (cf.  vv.  1036  et  1047)  1033  sunt]  est  P  1034  invenio  L  dicitur] 
nascitur  F  1035  hoc]  nee  (!)  Mei  1037   inquio   (juis  quit  plurali 

tibi  mus  dabit  untque  S  1038  dicunt]  dices  Me      donare]  formare  S 

1039  vult  plus  usus  haberi  Mei  1042  formatur  SMe  post  i\  1043 

venQo  die  ut  eo  sed  uenum  pone  supino  add.  Ä2         1044  is  it]  is  et  it  S 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1031  'dat  mereor  merui':  Fhocas  K.  V  431s—io.  cf  tamen  Neue  II 
298—300  'maestus  sum'  Graec.  XVI  48  sqq.  Sidpü.,  Despaut.  200  'in 
usu  non  est  maerui'  Frisc.  419i2  1032  'explicit  expliciunt':  'verbum  defec- 
tivum, i.  e.  terminatur  et  finitur  vel  finiuntur  et  terminantur,  nee  in- 
venitur  de  eo  plus'  lo.  lan.,  Brev.  Benth.;  cf.  Mag.  Caes.  154  Du  Canye. 
'explicit  nuUo  modo  dici  quit,  nisi  consuetudo  patrona  sit;  auctoritas  enim 
et  ratio  regulae  deficit...;  reor  id  scriptorum  vitio  accidisse,  ut  dicatur 
explicit  pro  explicat  vel  explicuit*  Qiiaest.  (jramm.  cod.  Bern.  K.  Supp)l. 
17 9i8— 22  'explicit,  pluraliter  expliciunt'  Sidjnt.  'a  doctioribus  cen- 
sentur  barl)ara'  Despaut.  198  1034  Frisr.  495h;  cf  Neue  II  612  sq. 

1036  Frisc.  II  191n-is  1037-1039  Frtsc.  495u~49(h  1040  Frisc. 
48216-22-,  cf  Neue  II  542  1042  scj.  Frisc.  45016  1044—1046  Frisc. 
4942— ih  541is — 542iG.  —  'praeteritum  secundum'  est  praeteritum  imper- 
fectum :  'aiebam  aiebas  aiel)at  aiebant' 


Doctrinale  69 


invenietiir  ai. 

et  faxo  faxis  faxit  dico,  cedo  pro  die. 

[Capitulum  VII] 

Quatuor  in  verbis  sunt  formae,  praeteritisque 
die  ineeptivam  raeditativamque  carere ; 
esuriit  tarnen  invenies  et  parturierunt.  1050 

ex  verbis  illas  perfectis  credimus  ortas; 
quaeque  frequ enter  agis,  etiam  formantiir  ab  illis, 
atque  prior  sit  ei  data  declinatio  verbi. 
ex  u  supremi  decet  o  formare  supini: 

sie  eurro  ciirso  formabitj  nectoque  nexo.  1055 

si  tarnen  a  longa  sit  in  illius  antesuprema, 
hanc  in  i  mutabis  formans  et  eam  breviabis: 
sie  rogo  dat  rogito,  sie  aptito  fiet  ab  apto, 
sed  si  perfecti  sit  praeteritum  retinens  gi, 
tunc  ex  persona  praesentis  deme  seeunda  1060 


VARIA  LECTIO. 

1046  invenietur  ai  LÄ1A2  inuenitur  (!)  ai  An  SP Me  nil  vult  plus 
usus  habere  add.  L  per  presens  imperialis  add.  P  faeit  hoc  modus  im- 
perialis  add.  62  hemistich.  otn.  lo.  Garl.  (Ar)  1047  faxo  faxis  faxit  cedo 
pro  die  LA1A2  et]  die  As  dat  ^S*  dico]  die  et  Me  v.  1047  om.  lo. 
Garl.  (Ar)  1050  esurii  P  exurii  (!)  M  exurit  (!)  ei  1053  ei]  eis 
Me        1056  illius]  illis  e        1058  fiet]  fiat  A2 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

1047  'faxo'  etc.   Serv.  in  Donat.  K.  IV  43722        'cedo'  Pilse.  420\b 
45O1Q  1048  Prise.  42 U;    cf.  Nene  II  543  sq.  1050  'scias,    quod 

esurio  facit  praeteritum  esurivi,  ut  patet  Matth.  XXV:  "esurivi  enim,  et 
non  dedistis  mihi  manducare",  quod  est  contra  naturam  verbi  meditativi . . .; 
sed  die :  esurivi  ponitur  pro  famui  sive  famem  habui'  lo.  lan.  'licet  ars 
grammatica  ita  exigat'  (sc,  ut  verba  meditativa  careant  praeteritis), 
'potest  tamen  aliter  dici  et  inveniri  in  divina  pagina,  quae  non  coartatur 
regulis  grammaticorum'  Hug.  ap.  lo.  lan.  in  praef.  p.  III.  cf.  Graee.  XXVI 
210  Neue  II  507  'esurio  facit  esurivi  et  parturio  parturivi,  et  sunt  neutri 
generis'  Mag.  Caes.  121  'esuriit  et  parturierunt'  Henriehm.  1051 — 1053  verba 
inceptiva  sive  inchoativa,  meditativa,  frequentativa  formantur  a  verbis 
perfectis  sive  primitivis;  verba  frequentativa  sunt  primae  coniugationis 
1054—1062  Prise.  429i9—43l9  1058  'aptito'  auctoritate  carere  videtur 


70  Alexandri  de  Villa-Dei 


s,  et  to  iungas:  legito  sie  ex  lego  formas. 

sciscitor  et  scitor  dices  et  quaerito,  sector. 

hanc  inceptive  formam  veteres  posuere: 

CO  cum  persona  praesentis  iunge  secunda 

verbi  perfecti;  dece^t  hinc  exemplificari :  1065 

ferves  fervesco   dat   norma   tepesqiie  tepesco. 

sed    dices    hisco,    cum    regula    format    hiasco. 

hanc    declinari    faciet    tibi    tertia    verbi. 

in  meditativis  fiet  formatio  talis: 

verbi    supremum    perfecti    pone    supinum  1070 

et    finem    brevia,    cum    quo    rio    sit    sociata : 

parturio    facere    sie    debes    esurioque, 

verborumque    data    sit    declinatio    quarta. 

(PAKS  II) 

[Capitulum  VIII] 

Hie  iubet  ordo  libri  voeum  regime n  reserari. 
vult  intransitio  rectum  supponere  verbo;  1075 

de  personali  tarnen  hoc  intellige  dici. 
saepe  vocans  verbum  sibi  vult  apponere  rectum 
et  substantivum  vel  (|uod  vim  servat  eorum. 


VAlilA   LECTIO. 

1061  t'x|  a  *S'  1062  dices]  dicas  F      scitor  dices]  dices  scitor  S 

1063  inccpliiiam  e2  formam  votercs]  ueteros  formam  P    iieteres  legem  A\ 

1066  normani  (!)  Se  1067  formet  S        1075  volt  SP  (sie  vidyo  cett.  ll.J 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1061  iegito"  inveiiitiir  ap.  Prise.  430-6  in  Osh.  Pari.  297  in  Brev.,  ap. 
Sulpit.,  Mannt.,  Henriehm,  1063—1068  Prise.  427i(i-429d  1069—1073  Prise. 
420io—Ui  1075 — 1078  'supponere,  apponere':  his  terminis  intransitive  ad- 
liibitis  ])ro  'suppoiii  et  apponi'  vel  'suppositnm  et  appositum  reddere'  medii 
aevi  grammatici  usi  sunt,  ut  significarent  id,  quod  nos  secundum  dialecticos 
'subiectum*  et  'praedicatum'  appellare  consuevimus;  cf.  etiam  l)e.<!paift.  228. 
sensus  igiturest:  in  constructione  intransitiva  verhorum  personalium  finiti 
modi  nominativus  praedicatum  praecedit.  verha  autem  substantiva,  nt 
*sum  fio  existo',  verha  vocativa,  ut  'apellor  dicor'  etc.,  et  verha,  quae  vim 
horum  verhorum  servant,  ut  'sedeo  incedo,  haptizor  ordinor'  etc.,  saepe 
nominal  i\  um  post  se,  i.  c.  i)raedicativum  liabent 


Doctrinale  71 

horum  eonsimiles  dobet  eoniungore  casus 

copula,  personam  dum  pertineant  ad  eandora.  1080 

ex  vi  personae  rectum  regit  initialem; 

rectum,  qui  sequitur,  verbi  natura  gubernat. 

apponens  duplices  substantivos  sibi  iunges 

in  casu  simili,  poteritque  genus  variari. 

tunc  illos  ad  rem  spectare  decebit  eandem,  1085 

ot  plus  communis  praecedere  debet  in  istis, 

sicut  homo  Sortes,  animal  capra  consimilesque. 

ternae  personae  generaliter  omnis  habetur 

rectus;  sed  deme  pronomina  quatuor  inde, 

ista  vocant  rectos  ad  primam  sive  secundam:  1090 

pauper  ego  ludo,  dum  tu  dives  meditaris; 

nos  tuti  loquimur,  cum  vos  timidi  taceatis. 

personas,  genera,  numeros  conceptio  iungit, 

personas  sibi  dissimiles  conceptio  iungit. 

ac  per  et  in  medio  positam  conceptio  fiet;  1095 

si  praeponatur,  conceptio  nulla  paratur. 


VARIA  LECTIO. 

1086  commune  PMe  istis]  illis   Ai  P  1089  demas   PSMe 

1090  illa  Äi         1091  dum]  cum  PMe        1092  cum]  dum  L        v  1093  om. 
Mei         post  V.  1096  ut  si  dicatur  et  sortes  et  populus  currunt  add.  L 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1079 — 1082  'natura  praedictorum  verborum  vult  copulare  inter  similes 
casus  ante  et  post,  dum  pertineant  ad  idem,  ut  "ego  sum  studens".  vel 
quando  videntur  pertinere  ad  idem,  ut  "homo  est  asinus";  tum  nomina- 
tivus  a  parte  ante  constructus  regitur  a  verbo  ex  vi  personae,  sed  nomi- 
nativus  a  parte  post  constructus  regitur  ex  vi  naturae  verbi'  Gl.  9h 
1083-1087  agitur  de  appositione  1087  'Sortes'  =  Socrates.  nomen  ita 
corruptum  illius  aetatis  x^ldlosophi  grammaticique  vulgo  usurpabant  re- 
clamantibus  philologis.  'inepti  dicunt  Sortes  pro  Socrates'  Despaut.  261 
1088 — 1092  omnis  nominativus  generaliter  tertiae  personae  est  exceptis 
quatuor  pronominibus,  sc.  'ego  nos',  quae  sunt  primae,  'tu  vos',  quae  sunt 
secundae  personae.    cf.  Prise.  II  21lG—n  1093  conceptio,   quae  voca- 

batur,  (cf.  Prise.  II  178is  18322  Despaut.  246  sq.)  triplex  est:  persona- 
rum,  generum,  numerorum,  quae  singulae  species  deinceps  uberius  trac- 
tantur    (v.    1094—1124)  1094—1097    conceptio    personarum    fit    inter 

dissimiles  personas  coniunetione  copulativa  in  medio  posita,  non  fit  ea 
coniunctioue  praecedente;  verbum  cum  persona  concipiente  in  persona 
convenire  debet.  cf.  Despaut.  l.  e. 


72  Alexandri  de  Villa-Dei 


concipiens  simile  sibi  viilt  verbum  retinere. 

prima  duas  alias  recipit,  sed  non  vice  versa; 

concipiens  mediae  da  ternam,  nee  retroverte; 

concipit  in  ternis  quae  prima  locatur  in  illis.  1100 

sie  ego  tuque  damus;  ego  te  fraterque  rogamus; 

tu  fraterque  datis  [dominus  servusque  precantur]. 

per  cum,  sed  nunquam  per  vel  conceptio  fiet: 

tu  mecum  iuste  debemus  iura  teuere. 

sie  ego  cum  Petro  gaudemus  regna  tenendo.  1105 

sed  non  per  quintvmi  fiet  conceptio  casum, 

si  quintus  desit :  tu,  Petre,  tuique  rogate; 

cumque  tuis  sociis,  orate,  sacer  Dionysi. 

inter  personas  non  fit  conceptio  ternas; 

sed  per  et  aut  per  cum  coniunctio  fiet  earum,  1110 

neutraque  concipitur:  dominus  servusque  precantur; 

Petrus  cum  Paulo  regnant  cum  rege  superno. 

pluribus  est  tanquam  sententia  certa,  quod  inter 

personas    possit    fieri    conceptio    ternas. 

ut    personarum,    generum    conceptio    fiet.  1115 


VARIA  LECTIO. 

1097  sibi]  tibi  F      vult  verbum]  verbum  vult  ei  1099  da]  dat  S 

V.  1100  om.  Ä\Ä2Me          1102   [J  inchisa  om.  M  Pai  e  (cf.  v.  Uli),    add. 

cett.  codd.     ut  honorem  recipiatis  add.  lo.  Garl.  (Ar)  1104  iura]  regna 

SA2  '     1105  regnal  iura  A^SMe        1107  tu]  ut  LPei  1110  coniunctio] 
conceptio  An 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

1098—1102  Prise.  II  178q— 21.  —  prima  persona  concipit  secundam 
et  tertiam  ('ego  tuque  damus,  ego  te  fraterque  rogamus'),  secunda  persona 
concipit  tertiam  ('tu  fraterque  datis'),  sed  non  vice  versa;  inter  tertias 
vero  personas,  (juae  primo  loco  ponitur,  concipit  alteram.  cf.  tarnen 
V.  1109  sq(i.  1106—1108  'quando  diversae  uno  sociantur  verbo  personae, 
necesse  est  nominativos  coniungi:  "ego  et  tu  et  ille  docemus";  nemo  enim 
dicit:  "ego  et  grammatice  et  ille  docemus",  nisi  si  attentionis  causa  ponens 
nominativum  pronominis  adiungam  ei  vocativum  nominis,  ut  "ego  et  tu, 
grammatice,  et  ille  docemus'"  Prise.  II  20228— 2044  'cunique  tuis  socjis 
orate,  sacer  Dionysi':  'bene  dicitur,  si  intelligatur  nominativus  "tu",  .teste 
Tiberga.  sie  tarnen  loqui  non  anderem,  quia  idoneos  ita  hxpii  non  comperio' 
Dcsjxtjtt.   24(1  1115   sicut   personae   se   concipiunt   altera   alteram,   ita 

etiam  geiiera  se  invioem  con(;i])iunl 


I 


Doctrinale  73 


adiectiva  tenet  generis  conceptio,  masque 

femineum  recipit  et  neutrum,  nee  retroverte: 

hie  uxerque  toro  sunt  iuneti,  mente  remoti; 

sunt  domino  grati  virgo  eum  virgine  iuneti; 

bos  et  iumentum  sunt  ad  praesepe  ligati.  1120 

neutraque  femineis  tanquam  eoncepta  videbis : 

per  vim  sunt  leges  et  plebiscita  coaetae. 

lioc  etiam  saepe  faeies  in  distribuente : 

pronus  uterque  iacet,  de  Petro  die  Helenaque. 

disiungit  regimen,  quod  iunxerat  ante,  prolempsis :  1125 

hi  metuunt  alius  dominos  aliusque  magistros. 

aut,  quod  proposuit,  extra  sumendo  reducit: 

hi  properant  et  ego;  tu  ludis  et  ille  sedendo. 

invenies  rectum  quandoque  regente  solutum. 

ecce  tibi  quartum  rectumve  solet  dare  casum.  1130 

Est  obliquorum  regimen,  quod  scire  laboras. 
in  primis  regimen,  quod  fit  per  nomina,  post  haec, 
quod  per  verba,  dehinc,  quod  fit  per  cetera,  dicam. 
hinc  exempla  notes,  quibus  ista  videbis  aperte. 
nomen  significans  possessum  da  genetivo.  1135 


VARIA  LECTIO. 

1118  hicj  vir  (!)  P  toro]  thoro  codd.  1124  Petro]  Pari  P  1125  pro- 
lempsis omn.  codd.  1130  rectum  quartumue  SPMe  1134  inde  per 
exempla  tibi  res  est  notificanda  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1119  'virgo'  hie  figurative  masculini  generis  ponitur;  cf.  adn.  ad  v.  557 
1122  'hinc  leges  et  plebiscita  coaetae'  Lucan.  Phars.  I  176  ap.  Prise.  II 
18521  1123  sq.  hie  auctor  determinat  de  conceptione  generum  implicita, 
dicens  conceptionem  generum  implicitam  saepe  fieri  nomine  distributive,  ut 
si  demonstratis  Petro  et  Helena  dicatur:  'uterque  iacet  pronus'  1125  sq. 
constructio  ex  vi  prolepsis.  cf.  Prise.  II  125u—n  Despaut.  248  sq. 
1127  sq.  constructio  ex  vi  zeugmatis.  cf.  Prise.  II  18322  sq.  Despaut. 
250  sq.  1129  nominativus  quandoque  absolute  ponitur,  ut  'unum,  duo, 
tria,  pax  vobis'  1131 — 1134  eodem  ordine,  iam  a  Prisciano  observato, 
regimen  casuum  pertractant  grammatici  neoterici  Sulpitius,  Manutitis, 
Henriehmannus,  Despauterius  aliique,  partim  quidem  de  verborum  con- 
structione  primo  loco  disputantes  1135—1139  genetivus  ex  vi  pos- 

sessionis,  cf.  PHse.  II  213?,— Ib.  —  'si  petis  adiungi'  etc.:  'ostenso  vicino 
non  possum  dicere  "iste  est  nieus"  nisi  addatur  "vicinus"  vel  "socius"'  Gl.ti. 


74  Alexandri  de  Villa-Dei 


dicere  si  vere  possis :  istud  mea  res  est, 

cum  nihil  adiiingas,  tunc  est  possessio  pura. 

dentiir  in  exempla  tibi  regis  equus,  du  eis  aiila. 

si  petis  adiungi,  non  est  possessio  pura. 

per  plures  species  huius  divisio  fiet.  1140 

pars  propriumque  regunt  genetivos  atque  reguntur, 

dum  tarnen  attendas  laudem  vel  erimen  utrinKiue: 

dextra  viri  fortis  speciem  superat  mulieris. 

vir  fortis  dextrae,  speciei  femin a  mirao. 

vir  duri  capitis  et  formae  femina  turpis.  1145 

et  debet  parti,  quod  pars  fuit,  annumerari. 

clausum  sub  parte  dices  tunc  temporis  esse. 

contentum  regit  hos  et  res,  quae  continet  illud, 

ut  vinum  vasis  et  sunt  duo  dolia  vini. 

contentis  suberunt  ea,  quae  contenta  fuerunt.  1150 

tempus,  qui  fiunt  in  eodem,  continet  actus. 


VARIA  LECTIO. 

1136  possis  iiere  Ai  1138  in  oxomplum  Me  1139  pura|  simplox  S 
1142  dum  tainon  attoii(las|  cum  t.  attendas  S  dnni  t.  attendis  /*  utrim- 
que]  in  Ulis  J/e        1143  speciem]  formam  5'        r.  1145  owa.  .It  1151  liunt| 

fuerint  A2  Äs  P 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

1141—1147  genetivus  ex  vi  demonstrationis  essentiae.  cf. 
Prise.  II  214b— u.  —  dictiones  partein  vel  proprietatem  significantes  regere 
possnnt  genetivos  signifKmntes  totnin  illins  partis  vel  subieetnm  illius 
proprietatis  ('dextra  viri  fortis',  'spceies  nnilieris^);  e  contrario  dictiones 
totum  vel  subiectum  significantes  regere  possunt  genetivos  significantes 
partem  illius  totins  vel  proprietatem  illins  siü)iecti  mediante  nomine 
adiectivo  importante  hindern  vel  vitnperinm  ('vir  fortis  dextrae'  vel  'formae 
femina  turpis')  sec.  Gl.  n.  (piaestio,  num  sit  necessarium  adiectivum 
laudis  vel  vituperationis  semper  adicere,  sie  solvit  Desjjaut.  2(17:  'in  ab- 
lativo  (cf.  vv,  1313 — 1316)  est  necessarium,  sed  in  genitivo  aliquando  non 
additur,  ut  ''vir  consilii,  homo  pacis"  1146  'et  debet  parti  —  annumerari',  ut 
'comedi  pedem  porci'  Gl.M,  Gl.rt.  1148 — 1151  genetivus  ex  vi  continentiae 
passivae  et  activae.  —  dictio  significans  rem  conteiilam  regere  potest 
genetivum  significantc^m  rem  continentem  ('vinum  vasis');  e  converso  dictio 
rem  significans  continentem  potest  regere  genetivum  sigm'ficautem  rem 
contcntam  (*duo    dulia   villi*)    sec.    67.  9L  1150    ex.:    'bibi    \inum    \  asis' 

GL  n.         1151  ex.:    'ternpus   disputationis,    liora  caenae,   labor  unius    diei' 
Gl.  >/.,  Gl.  l. 


Doctrinale  75 


his  adiiingetur  praelatio  cum  famiilatu : 

rex  huiiis  populi  veniet  regisque  minister. 

proximitas,  contrarietas,  genus  his  sociakir: 

huius  vicinus,  hostis  legis,  pater  eius.  1155 

verbum,  qiiod  transit,  dat  in  or  verbale  vel  in  trix, 

praesens  participans  pro  nomine  ponitur:  istos 

ista  regmit  casus,  ut  amator,  am  ans  et  amatrix; 

cuilibet  istorum  poteris  coniungere  vini. 

suntque  regendo  pares  praedictis  aequiperantes,  1160 

ut  cupidus  ludi  puer  est  timidusque  flagelli. 

artifici  regimen  datur  hie,  ut  epistola  Pauli. 

quodque  fit  ob  causam,  regit  hos,  ut  busta  parentum. 

effectus  nomen  causae  iunges  genetivo : 

effectus  culpae  pudor  est  et  poena  reatus.  1165 

illud,  quod  regitur,  et  rector  idem  tibi  signant: 

virtus  Vera  Dei  nos  crimine  pu  rget  ab  omni. 

materiam  signans  iungatur,  ut  anulus  auri; 

aut  ablativum  dabis  ex  aut  de  praeeunte. 

adde  relativum :  sunt  dupla  quaterna  duorum.  1170 

sie  generis  speciem  die  atque  genus  speciei. 


VARIA  LECTIO. 

1154  sociantur  Me        1155  eius]  huius  LA1A2         1157  participans| 
participis  M  1158  amator  amans  et  amatrix]  amans  amator  (!)  ama- 

trix M  ei  vv.  1159. 1160  om.  P  1162  hie]  hinc  P  hoc  Mei  1163  quod 
fit  ob  haue  causam  A2.  ut  busta  parentum]  LÄ2Pa\,  superscr.  litteris 
minutis  vel  sie:  velut  ara  triumphi  LA2  veiut  ara  triumphi  A\A^Me2 
1164  nomen  iunges  cause  *S'^3  nomen  cause  iunge  Ai  nomen  iungens 
cause  P  1169  dabis]  dabit  ^1^2  Mei  regit  P  aut]  uel  >S^3Pe  1171  spe- 
ciem generis  SAsPMe 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

1152—1155  genetivus  ex  vi  praelationis  et  famulatus,  proximi- 
tatis  et  contrarietatis.  cf. Prtsc. II 2 19i9-^27 Despmrt. 27 5  1156— 1161ge- 
netivus  ex  vi  actus  conversi  in  habitum.  cf.  Prise.  II  2152n~2i 
Despaut.  269  sq.  1162 — 1169  genetivus  ex  vi   causae   vel   effectus: 

a)  causae  artificialis  (11()2);  b)  causae  finalis  (1163);  c)  causae  naturalis 
(1164  sq.);  d)  causae  formalis  (1166  sq.);  e)  causae  materialis  (1168  sq.) 
1170  sq.  genetivus  ex  vi  relationis 


76  Alexandri  de  Villa-Dei 


cum  partitivis  numerum  seriemque  locabis: 

quilibet,  alter,  uter,  neuter,  duo,  quartus  eorum. 

pone  gradiim  mediiim,  partitio  quando  notatur. 

ut  partitivum  pones  ubicunque  locorum.  1175 

sub  partitivis  pronomina  terna  locabis, 

ut  volucrum  canit  haec,  gemit  ista,  tacens  manet  illa. 

da  gradui  summo  genetivum  plura  notantem : 

est  Salomon  populi  doctissimus  atque  virorum. 

iste  gradus  geminos  quandoque  regit  genetivos:  1180 

esse  solet  nemorum  regum  ditissimus  iste. 

expositum    poterit    regimen    tibi    notificare. 

idque,  quod  esse  solet  de  consuetudine,  iungesj 

ut  caupo,  pistor,  horum  schola  sive  taberna; 

laetitiae  cathedram  sub  consuetudine  ponam.  1185 

additur  excellens :  flos  florum  virgo  beata. 


VARIA  LECTIO. 

1177  ista  t.  m.  illa|  illa  t.  m.  ista  PMe  1179  doctissimus]  ditissi- 

mus SA'de  1181  nemorum  regum |  regum  nemorum  ^S'  1182  expositum] 
exemplum  pa  poterit  regimen]  regimen  poterit  F  1183  sub  consuetudine  P 
iungam   SP  1184   taberna  1    capella   PMei  1185   de   consuetudine 

iungam  S  1186  virgo  beata  L      virgo  maria  cett.  codd. 


TESTIMONIA  ET   EXPLAN  ATI  ONES. 

1172—1182  genetivus  ex  vi  partitionis.  cf.  Prise. II 21 5n— 2b  Despaut. 
278.  —  'numerum  seriemque'  (1172),  i.  e.  numerum  cardinalem  et  ordinalem, 
pronomina  terna'  (1176),  sc.  'hie  ille  iste'.  —  'pone  gradum  —  notetur'  (1174), 
ut  'fortior  manuum  est  dextra'  Gl.  n.  —  'iste  gradus  —  genetivos'  (1180  sq.), 
'i.  e.  ille  superlativus  duos  genetivos  regere  potest.  cuius  positivus  regit 
unum,  ut  in  exemplo  supra  posito  'dives'.  cf.  'ditissimus  agri  (auri) 
Phoenicum'  Very.  Aen.  I  843  sq.  ap.  Prise.  IJ  248i  221vö  Dtoni.  483\i 
1183 — 1194  constructiones  speciales:  a)  ex  vi  consuetudin  is 
(1183 — 1185);  b)  ex  vi  excellentiae  (118ß);  c)  ex  vi  appr etiationis 
(1187);  d)  ex  vi  aetatis  (1188);  e)  ex  vi  commen&urationis  (1189);  f)  ex 
vi  repraesentation  is  (1190  sq.)  1184  ex.:   'caupo   vini,  pistor  panis, 

schola   studii,   taberna   ludi'  Gl.  n.  1185  'laetitiae   cathedra'   sie   dicta 

'quia  solet  inferre  laetitiam  magistrandis  et  doctorandis,  cum  gradus  acci- 
piunt  in  cathedra'  Gl.  n.  in  tali  locutione,  etiam  a  Despattterio  258  usiu- 
])ata,  est  hebraismus  quidam,  quem  in  Vet.  imprimis  Testam.  saepissime  in- 
venies,  ut  'beatus  vir,  qui  ...  in  cathedra  pestilentiae  non  sedit'  Vtdg. 
Psal.  I  1;  cf.  Knuleti  21G 


Doctrinale  77 


his  pretium  iiinges,  ut  salmo  decem  solidorum; 

aetatem  iungo,  velut  annorum  puer  octo; 

mensuramque  notanSj  ut  vasa  trium  modiorum. 

remque  repraesentans  regit  hos,  aut  signa  figurans:  1190 

in  crucis  hoc  signo  vel  regis  imagine  signo. 

per  supplementum  propriis  iunges  genetivum: 

Dalida  Samsonis  probat  hoc  lacobique  Maria. 

multaque  comperies,  cum  possessiva  resolves. 

additur  oblitus,  memini,  memor  atque  recordor,  1195 

inter  et  est  iunge  demens  pronomina  quinque: 

intererit  regis,  ut  regnum  iure  gubernet. 

reginae  refert,  ut  vivat  crimine  munda. 

est  intellectum  pro  p  er t  in  et  additur  istis: 

est  patris  matrisque  pie  succurrere  nato.  1200 

dat  regimen  simile  quod  pertinet  officiumque. 

et  rectore  caret  genetivus  saepe  localis. 


VARIA   LECTIO. 

1187  decem]  trium  Sab  PMe  post  v.  1189  additm*   his  pondus 

piper  assis  et  uncia  cerae  add.  e2  1190  hos]  hunc  Me  1193  probat 

hoc  lacobique  Maria]  iacobique  maria  quiescunt  S  iacobique  maria 
quiescit  P  (cf.  v.  1389)  1194  cum]  si  e  post  v.  1195  dat  misereris 
idem  add.  P  1196  demens  LP  demes  cett.  codd.  1198  regineque 
refert   (!)   Me       munda]   pura   PMe  post  v.   1201    ut   custos   rerum 

(regum  Me)  sie  et  custodia  rerum  add.  PMe 

TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1193  'Dalida':  'Dalila  dicendum  esse  censet  Badius,  non  Dalida,  et 
producitur  a  Christianis'  Despaut.  484  'läcöbus',  cf.  v.  1389:  'in  quibus 
Rigam  auctorem  habet  pardo  maculosiorem,  .  .  in  Luca  dicentem :  "Alphei 
lacobus,  Thaddaeus,  BartholomReus'' '  Despaut.  432  1194  dicit  auctor  multo 
plura  inveniri  regimina  genetivi,  cum  nomina  vel  pronomina  possessiva 
in  sua  substantiva  resolverentur,  ut  'Evandrius  ensis,  Saturnia  regna',  i.  e. 
'ensis  Evandri,  regna  Saturni'.  cf.  Prise.  II  166%-n  218i5-20  1195-1200  de 
constructione    quorundam    verborum  1195   haec    verba    etiam    cum 

accusativo  construi  posse  infra  v.  1276  docet  auctor.  cf.  Despaut.  313  sq. 
1196  'pronomina  quinque' :  vide  v.  1325  sqq.  cf.  Prise.  II  159i- u  Despaut. 
315  1201  ut  verba  praedicta  construuntur  cum  genetivis  ratione  per- 
tinentiae,  ita  etiam  nomina  pertinentiam  designantia  vel  officium,  ut 
'iudex  litis,  officium  episcopi,  custos  ecclesiae,  ianitor  caeli'.  sec.  Gl.  ap. 
Thurot.   286  et   Gin.  1202—1206  de   genetivo   loci  absolute:    pro- 

pria  civitatium   nomina  genetivo   et  accusativo  et  ablativo  casu  adhibita. 


78  Alexandri  de  Villa-Dei 


cum  nullum  motum  designas,  dum  praeeuutis 
sit  numeri  nomen,  et  primae  sive  secundae: 
Rotomagi  studeas,  et  Romae  deinde  moreris.  1205 

militiae  tamen  atque  domi  residebis  humique. 
vespera  paschalis  hoc  poni  more  videtur. 
Possessum  debes  sociare  genusque  dativo 
cimi  verbo,  per  quod  substantia  signiiicatur. 
sicque  relativae  voces  hunc  saepe  gubernant.  1210 

his  contrarietas  societur  proximitasque: 
isti  dissimilis,   vicinus  sive  propinquus. 

VARIA   LECTIO. 

1203  cuiii  etc.  dum]  cum  de.  cum  SP  dum  etc.  dum  M  1204  etj 
Sil  Fe  1205  et]  ut  M  vel  e  1206  alquc]  adde  Me  1207  vespert^  (!)  Ale 
vv.  1209.  1210  inveiso  ordine  in  L  1211  societur]  sociatur  Ä  formatur  S 
1212  istis  Äi 


TESTIMONIA  ET  EXPLAN ATIONES. 

quae  Friscüiuifs  II  664— u,  Donatus,  Servius  pro  advcrbiis  loci  accipiunt, 
Älexandro  atque  etiam  posterioris  aetatis  gramniaticis  absolute  posiia 
esse  videbantur;  cf.  vv.  1283  scjci.  1341  sq(i.  de  liac  re  sie  disputat  Despant. 
SSO :  'utrum  carentia  rectore  nomina  dicenda  sunt,  an  adverbia?  nomina 
aliquid  de  adverbiorum  natura  retinentia.  qui  id  doccs  ?  admittunt  ad- 
iectiva,  ut  "sum  domi  meae,  vivo  Athenis  tuis".  id  mera  adverbia  nun- 
quam  facerent.  nee  admittvmt  quaecunque  adiectiva.  ergo  non  sunt  mera 
nomina,  sed  media  quaedam  inter  nomina  et  adverbia.  Donatus  et  Ser- 
vius ncgant  ({uofiuo  modo  dioi  nomina:  illi  suam  liabent  opinionem,  nos 
nostram'.  propriis  oppidoruin  nominibus  adduntur  haec  tria  nomina 
appellativa  'militia,  domus,  bumus'  (Prise.  II  674— a),  de  quorum  simili 
constructione  legitur  in  Gl.  n :  'licet  non  sint  propria  nomina,  tamen 
Roniani  utebantur  eis  tanquam  propriis  nominibus,  (^uia  babebant  {}uae- 
dam  loca,  quibus  appropriabant  isla  nomina  propter  speciales  actus,  qui 
fiebant  in  eis' 

1207  sicut  nomina  localia  auctori  etiam  nomen  'vespera'  absolute 
in  genctivo  positum  esse  videtur  in  antipbona  illa  pascbali:  'vespere 
autem  sabbati,  quae  lucescit  in  prima  sabbati,  venit  Maria  Magda- 
lena' etc.  Vulf/.  Matth.  XXVIII  1  (ex  falsa  interpretatione  illius  düfh  de 
(Saßßdro))'  TTJ  f7Tiqo)(Sxoi'(rrisic  fJiai'  (JaßßcciMV  x.  r.  X.  cf.  Despaut.  S40) 
1208  n(\.  dativus  ex  vi  possessionis,  cf.  Prise.  2 JSm— 20.  —  dicit  auc- 
tor  dictionem  signifiranlem  rem  possessam  regere  posse  dativum  signi- 
ficantem  possessorem  illius  rei  mediante  verbo  substantivo,  ut  'liber  est 
puero';  similiterque  dativum  regere  posse  dictionem  significantem  genus, 
i.  e.  consanguinitalem  seu  ])rincipium  generationis,  ut  'pater  mihi  fuit 
Aristarcbus'  1210-1212  dativus  ex  vi  relationis,  c  ontr arieta tis  et 
proximitatis.  cf.  Prise.  II  219i9—2i 


I 


Doctrinale  79 


in  bilis  aut  in  diis  verbalia  iuncis  eisdem  : 

sie  nobis  Christus  et  amabilis  est  et  amandus. 

damnum  significans  aut  utile  pone  dativo:  1215 

hie  patri  gratus  hostique  gravis;  dare  de])es 

patri  si  prosit,  illi,  quod  subtrahis  hosti. 

istius  regimen  dabit  adquisitio  casus: 

nobis  est  passus,  qui  nobis  cuncta  creavit; 

nobis  surrexit,  qui  nobis  Tartara  fregit.  1220 

verbo  saepe  duos  dabis  adquirendo  dativos: 

haec  mihi  sunt  lucro,  sunt  nobis  cetera  damno. 

adquisita  notes,  quibus  adquisita  notabis. 

saepe  resolvis  in  ab:  huic  visus,  visus  ab  illo. 

his  praeceptiva  quartisve  potes  dare  verba;  1225 

iunges,  quae  fari  signant  vel  significare: 

haec  tibi  clarifico,  signo  vel  denoto,  scribo. 

erudio,  iubeo,  doceo,  simul  instruo,  disco 

ac  introduco  debes  coniungere  quarto; 

dum  tamen  adquiris.  decet  haec  sociare  dativis.  1230 


VAKIA   LECTIO. 

1213  iunges  ci        1215  pone]  iuiig-e  Me        1216  debet  Mei        1217  illi] 
ilhid  Fe     subtrahis]  subtrahit  äbMci  1219  cuncta  creavit]  tartara  fregit 

PSÄ'6  1220   Tartara    fregit]    cuncta    crcauii  L  (üenf  v.  antec.)  PS Äd 

1222  sunt  nobis]  L    sunt  illiP    nobis  suntß'il/    sunt  vobis  e2        v.  1222  oni.  el 

1223  notabis]  uideto  SAsFMe      v.  1225  post  v.  1230  colloc,  v.  sie  inutato :  His 
preceptiua  poteris  adiungere  uerba  P        1226  vel]  aut  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1213  sq.  dativus  ex  vi  actus  conversi  in  habitum.  ci\  Prise.  II 
219id—is  1215 — 1217dativus  ex  vi  acquisitionis  specialis,  ci'. Prise. II 
219i—\2  1218 — 1220    dativus    ex    vi    acquisitionis    generalis,    cf. 

Prise.  II  2IS21—BO  1221 — 1223  de  duplici  dativo:  verbum  acquisitionis 
saepe  duos  regit  dativos,  ununi  ex  natura  acquisitionis,  alterum  ex 
natura   causac   final is.   cf.   Prise.   II  2 24i— 10  1224  Prise.  II  15S2\ 

sq.  2602b  sq.  1225—1227  verba  praeceptiva   et  verba  dicendi   dativum 

et  accusativuni  regere  possunt.  et  dativum  quidem  significantem  illuni. 
cui  praecipitur  vel  loquitur,  et  accusativuni  significantem  id  quod  prae- 
cipitur  vel  dicitur  1228—1230  ista  verba  supra  posita,  quae  ex  propria 
natura  regunt  accusativuni,  quando  acquisitive  ponuntur,  etiam  dativum 
regunt,  ut  ^doceo  patri  filiimi  suum  grammaticam'.  exempl.  Gl.  n.  cf. 
Despaut.  350  sqq. 


80  Alexandri  de  Villa-Dei 


obvius  atque  -vi am,  -vio,  vae  simul,  heu  qiioqiie  iuiigam  ; 
contigit,  evenit,  accidit  et  placet  adde  dativo, 
et  übet  atque  licet,  liquet  et  vacat  additur  istis. 

Accusativi  regimen  subiungitur  istis. 
saepe,  quod  est  partis,  toti  datur  et  regit  illam.  1235 

est  ibi  synodoche:  quando  faciem  nigra  dentes 
albet;  nuda  pedes;  mulier  redimita  capillos. 
multotiens  verbum  fert  significata  duorum ; 
voce  gerundivi  solet  unum  significari; 

accusativos  hoc  verbum  dat  tibi  binos,  1240 

dum  manet  activum,  sed  et  alter  habetur  eorum, 
qui,  si  iungatur  passivo,  non  variatur. 
infinitivi    natura    modi    sociatur : 


VARIA  LECTIO. 

1231  iungo  Me  1232  contigit  accidit  euenit  etc.  FAs  contiiigit  (!) 
accidit  euenit  etc.  Me  contigit  euenit  et  placet  accidit  etc.  Ä2  datiuis  e 
1233  illis  M  1235  illam]  ipsam  F  1236  synodoche  (sinodoclic  sinodoce) 
codd.  et  62  synecdoclic  ei  1237  pedes]  pedcm  A-6  pede  M  1238  verbum 
multociens  Ä2 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

1231  'heu'  interiectionis  (quam  postea  v.  1278  accusativum  regentem 
reperies)  cum  dativo  constructae  exemplum  afferunt  glossatores  hoc:  'heu 
mihi,  (juia  incolatus  meus  prolongatus  est'  Vulg.  x>sfil'  CXIX;  et  additur 
in  Gl.n:  'ideo  auctoritas  Laurentii  de  Valla'  (dicentis  heu  numquam 
construi  cum  dativo)  'non  est  acceptanda,  quia  non  loquitur  in  hoc  expertus, 
sed  magis  ex  voluntatc  contradieendi  Alexandro,  ut  contra  (juam  plurimos 
more  pomposorum  facit,  non  ex  ingenii  certitudine'  1232  sq.  Frisc.  11 
15828— '60  230i  sq.  1235 — 1237  accusativus  ex  vi  synecdoches.  cf. 

Frisc.  11  22011— 221b  Despaut.  267  sq.  1238—1242  accusativus  duplex 
ex  vi  gerundivi  et  ex  natura  propriae  significationis.  ci.  Frisc.  1 
39120 — 392b  11  26921 — 270b.  —  'verbum  habens  significata  duorum  ver- 
borum,  quorum  unum  exponitur  per  gerundium  subintellectum  (cf.  v.  1249), 
potest  regere  duos  accusativos,  sc.  unum  significantem  rem  recipientem, 
alterum  rem  receptam,  dum  verbum  manet  activum;  sed  si  activum  resol- 
vitur  in  passivum,  tunc  regit  unum  illorum  verborum,  sc.  qui  significat 
rem  receptam.  exemplum  primi:  "doceo  te  grammaticam'*;  exemplum 
secundi:  ''doceris  a  me  grammaticam" '  Gl.  n.  1243 — 1252  accusativus 

triplex  ex  natura  infinitivi  etc.  ut  supra.  (juia  talium  verborum  in- 
finitivus,  sicut  verbum  finitum,  duos  regere  potest  accusativos,  et  praeter 
illos  unum  regit  ex  natura  propria,  tres  habemus  accusativos,  unum  con- 


Doctrinale  gl 


impersonalis  tarnen  hinc  modus  excipiatur. 

hinc  datur  exemplum  tibi  triplex:  dico  magistrum         1245 

discipulos  mores  placidos  de  iure  docere. 

infinitivi  natura  regit  praeeuntem, 

doctrinam  capiens  regitur  vi  transitionis ; 

hocque  gerundivum  trade ndo  die  ibi  clausum, 

cuius  vi  regitur  casus,  qui  non  variatur,  1250 

dum  per  passivi  vocem  volo  dicta  resolvi; 

aut  illic  positi  regit  hunc  vis  propria  verbi. 

accusativis  data  per  vim  transitionis, 

si  vox  concordet,  activa  frequenter  habebis. 

verbo  composito  casum  quandoque  locabis,  1255 

quem  dat  componens,  ut:  vis  exire  penates? 

paenitet  et  taedet,  miseret,  pudet  et  piget,  ista 

accusativos  sibi  iungunt  et  genetivos, 

natura  primum,  sed  transitione  secundum. 

accusansque  modo  damnansque  locatur  eodem,  1260 

verbaque  sumpta  foris:  Christi  bonus  ardet  amorem. 


VARIA  LECTIO. 

1244  huic  *S'  1245  triplex  tibi  Me  1246  placidos  mores  Ä2  mores 
placido  (!)  e  vv.  1245.  1246  om.  Äi  1257  piget  et  pudet  SÄ2Ä3  Pe  1258  sibi 
iungunt  et  genetivos]  regunt  (!)  simul  et  genitiuos  P      1260  modo]  loco  A% 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

structum  a  parte  ante  et  duos  a  parte  post.  —  'impersonalis'  sc.  verbi, 
quia  impersonalis  verbi  modus  infinitivus  non  regit  casum  a  parte  ante, 
'exemplum  triplex'  i.  e.  triplicis  accusativi 

1253  sq.  accusativus  ex  vi  transitionis:  verbum  activum,  'si 
vox  concordet',  i.  e.,  si  transitive  ponatur,  frequenter  accusativum  regit 
1255  sq.  accusativus  verbi  absoluti  in  compositione.  —  'vis  exire 
penates':  'exeo  quando  est  compositum  ex  duobus  integris,  sc.  ab  ex  et 
eo,  tunc  regit  ablativum;  sed  quando  est  compositum  ex  uno  corrupto  et 
alio  integro,  sc.  ab  extra  et  eo,  tunc  regit  accusativum'  Gl.  n.  exempla 
huius  verbi  transitive  constructi  inveniuntur  ap,  Ovid.  met.  X  51  Verg. 
Aen.  V  438  XI  750  Terent,  Hec.  III  3,  18  Vulg.  Matth.  XXVI  31  all  IL 
1257 — 1259  de  verbis  impersonalibus,  quae  accusativo  simul  et 
genetivo  copulantur.  cf.  P?'isc.II2306—8  23228— 233s.  —  iidem  versus 
reperiuntur  in  Graec.  XVI  31sqq,  prior  repetitur  a  Despaut.  318  1260  de 
verborum  actum  accusandi  vel  damnandi  significantium  simili  con- 
structione.  cf.  Prise.  II  314i8  326i  sq.  Despaut.  307  1261  de  accusativo 
verborum  absolutorum  'foris',  i.  e.  transsumptive  et  metaphorice, 
positorum.  cf.  Prise.  II  267i9—23  Despaut.  370 

3Ioitumeiita  Germaiiiae  Paeilagogicri   XII  Q 


t 


g2  Alexandri  de  Villa-Dei 


qiiae  sine  persona  sunt  atqiie  gerundia  iungis, 

si  tarnen  a  verbo,  quod  transeat,  illa  creabis: 

Matthaeum  legitiir;  psalmos  erat  ante  legendum. 

postulo,  poscOj  peto,  doceo,  rogo,  flagito,  celo,        1265 

exuo  cum  vestit,  monet,  induo,  calceo,  cingo, 

accusativos  geininos  haec  verba  requirunt. 

hunc  dant  passiva,  quem  verba  volunt  ibi  clausa, 

seu  quem  vis  verbi  sibi  postulat  associari. 

qui    verbi    regitur    vi,    passivis    sociatur.  1270 

ornatus  verbum  spatiique  moraeque  gubernant 

accusativos  vocum,  quae  talia  signant: 

te  vesti  tunicam;  perges  iam  milia  Septem. 

saepe  regente  caret  vitae  modus,  idque  probate: 


VAKIA  LECTIO. 

1262   iunges   A2  1264  Matthaeum]  Virgiliiini  P      ante]   inde   e 

1166  calceo]  calcio  Pe  v.  1267  om.  Ä^  1268  ibi]  sibi  e  v.  1270 

om.  Me  1271  moraeque]  mor  (seq.  ras)  Äi  mororque  Ä2  1273  perges 
iam]  iam  perges  ^^Pilf(?  pergis  iam  S  1274  regente]  gerente  ei  idque 
probate]  atque  probatur  M 

TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

1262 — 1264  docet  auctor  verba  impersonalia  passivae  vocis  et 
gerundia  a  verbis  transitivis  descendentia  cum  accusativo  a  parte 
post  construi  posse.  re  vera  talis  gerund ii  eonstructio  iam  apud  veteres 
grammaticos  occurrit,  ut  iegendum  est  mihi  Virgilium',  'legendum  erit 
poet^im,  orationem,  Carmen'  Prise.  II  234%  324ii.  dicit  de  hac  con- 
structione  Desyaid.  374:  'Aldus  ait  optime  dici  "legendum  psalmos  est" 
etc.,  nee  dicit  inusitatum  esse  nee  invenustum'.  et  Aid.  Mannt,  ipse  affert 
Lncretii  et  Veryilii  xer^xm:  'externas  quoninm  poenas  in  morte  timendum', 
'pacemque  Troiano  a  rege  petendum'.  1265^1273  de  verborum  rogandi, 
informandi,  vestiendi  d  u p  1  i  c  i  accusativo  (cf.  vv.  1288  sqq);  item  de 
accusativo  verborum  ad  spatium  vel  ad  mor  am  pertinentium.  —  ex.: 
de  'peto' :  'si  filius  petierife  patrem  suum  ovum,  numquid  dabit  ei  scorpionem  ?' 
Vulg.  'experimentis  cognitum  est  barbaros  malle  Romam  petere  reges 
quam  habere'  Tacü.  sec.  Despaut.  387  de  'rogo':  'cum  rogo  te  numnios  pro 
pignore,  non  habeo,  inquis'  Martial.  'de  vestio':  'vestivit  eum  stolam 
byssinam'  Vulg.  de  'calceo':  'calceo  te  caligas  tuas'  Vulg.  de  'induo': 
'induite  vos  armaturam  Dei'  Vulg.  de  'postulo':  'dedit  mihi  Dominus  pe- 
titionem,  quam  postulavi  cum'  Vulg.  1274  scj.  accusativus  absolutus 
modum  vivendi  significans.  —  'vive  Deum'^  i,  e. 'deifice'  Gl.  n.  'vives 
saecula  cuncta',  i'  e.  'aeternaliter'  Gl.  n.,  quae  etiam  affert  illud  Boethii: 
'his  asinum  vivit',  i.  e.  'instar  vel  ad  niodum  asini';  similiter:  'illa  vox 
non  sonat  hominem',  cf.  Desjwut.  3H2 


Doctrinale  83 


vir  bono,  vive  Deum,  sie  vives  sa(3Ciihi  cuncta.       1275 

his  obliviscor  iunges  meminique,  recordor; 

his  iungas  iuvat  atque  decet,  delectat,  oportet. 

o  que  sibi  qiiartum  solet,  heu  quoque,  iungere  casum. 

adde  per  et  similes:  per  vicos  itur  ad  urbes. 

in  que  notans  contra  quarto  solet  esse  locata.  1280 

huncque  gerundivis  veteres  casum  posuere 

ut  supponentem;  quod  multorum  tenet  usus. 

saepe  regente  loci  nomen  caret,  ut  Babylonem, 

rusque,  domum  vel  militiam  rex  vadit  humumque. 

nomina,  quae  villis  sunt  appropriata  locove,  1285 

qui  minor  est,  servant  hanc  normam;  sunt  et  eisdem 

rus  et  militia,  domus  ac  humus  associata. 

Ablativorum  regimen  subiungitur  istis. 
tres  notat  esse  gradus,  qui  comparat,  inde  notabit 


VARIA  LECTIO. 

1275  sie  vives]  sie  uiue  F  si  uiues  S  1377  iungas]  iunges  »S'^3  e 
his  iuuat  atque  decet  iunges  etc.  PM  1278  iungere]  subdere  SÄ^ 
V.  1278  post  1280  colloc.  P         1279  per  similesque  adde  ei  1281  casum 

veteres  SÄsP        w.  1281.  1282  inter    vv.  1278.  1279  colloc.  ei  1283  re- 

gente] gereute  ei        1284  vadit]  uenit  S        1287  associata]  associanda  Pe 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES, 

1216 Prise. II 2962 3 1425.  cf.v.ll95  1277 Prtsc.II 230b sq.ib  1278'heu'. 
cf.  V.  1231  1279  sq.  accusativus  ex  natura  prae  Position  um.  praepositio- 
nes,  quae  accusativo  casui  coniuguntur,  enumeratae  sunt  a  Donato  5ö5i3— 16, 
a  Prisciano  II  3620—2%',  de  singularum  vi  et  signiflcatione  disseruit  Prise. 
II  37i — 142b  1281  sq.  auctor  dicit  antiquos  grammaticos  accusativum 

reddere  voluisse  suppositum,  i.  e.  subiectum,  verbis  gerundivis,  sc,  verbi 
personahs  activi  generis,  quae  sua  quoque  aetate  multorum  grammaticorum 
esset  opinio.  collegerunt  enim  ex  eo,  quod  secundum  Priscianimi  I  409i 
'gerundia  infinitivi  vice  funguntur',  huius  autem  subiectum  accusativo 
ponitur,  idem  cadere  in  gerundia,  ut  recte  dici  posset:  'magistrura  Icgen- 
dum  est  Virgilium',  i.  e.  magistrum  dignum  est  legere  Virgilium;  simi- 
liter :  'comedentem  habendum  est  panem',  'syllogizantem  ponendum  est 
terminos'.  cf.  Gl.  n.  et  lo.  lan.  in  praef.  parte  III.  de  eiusmodi  falsa 
constructione  fusius  disputare  operae  pretium  duxit  Despatit.  369 
1283—1287  accusativus  loci  ab  solutus,  cf.  adn.  ad  v.  1202  sqq. 
1289 — 1293  ablativus  ex  vi  comparationis.  cf.  Prise.  II  222i8—2i. 
'sententia  textus  in  virtute  est  haec,  quod  omnis  comparativus,  cuius 
positivus  regit  unum  ablativum,  potest  regere  duos  ablativos,  unum  ex 
propria  virtute,  alterum  ex  virtute  positivi'  Gl.  n. 

6* 


84  Alexandri  de  Villa-Dei 


multimodum  regimen,  qui  rem  discernit  aperte:  1290 

ditior  est  auro  sapiens  Salomone  Sibylla. 

per  magis  expone  regimenque  videbis  aperte: 

est  auro  dives  regina  magis  Salomone. 

est  ablativus  demonstrans,  quantus  habetur 

excessus;  regit  hunc  excessum  dictio  signans:  1295 

hoc  lignum  digitis  excedit  quatuor  illud. 

hoc  lignum  digitis  est  maius  quatuor  isto. 

remque  notans  fieri  regit  id,  quo  res  ea  liet: 

orator  verbis  vincit,  vir  bellicus  armis. 

mobile  mensuram  designans  addere  debes:  1300 

longum  sex  pedibus  lignum  latumque  duobus. 

verbum  materiam,  causam,  spatium  pretiumve 

aut  tempus  signans  ablativos  regit  herum, 

quae  praedicta  notant,  ut:    frenum  fabricat  aere; 

ista  pudore  silet;  stadiis  sex  distat  ab  urbe;  1305 

nocte  morans  tota  panem  nummis  tribus  emit. 

nomen  eis  adiunge,  modum  quod  signat  agendi: 

accentu  plura  proferre  solemus  acute. 

saepe  potestatis  nomen  subiungitur  istis: 

A.,  rex  lerusalem  domini  dono,  ß.  salutem.  1310 

synodochen  iungas,  ut  vultu  virgo  decora. 


VARIA  LECTIO. 

1290  multimodis  S        vv.  1292.  1293  inverso  ordine  in  ei        1294  de- 
monstrans]    designans    ^S'  As  P  1296    excedit    quatuor    illud]    excedit 

({uatuor  istud  Ä  est  maius  (juatuor  isto  «S*  est  in.  q.  illo  P M  1297  est 
niaius  (juatuor  istoj  excedit  quatuor  illud  PSM  1299  uincit  uerbis  A'i 
1300   designans   mensuram  ei  1301    longum   etc.   lignum]   lignum    etc. 

longum  e  1302   i)retiumque  ei  1305   silet   LM    tacet   cett.  codd. 

1306  nummis]  solidis  e  emit]  LP  emis  S  aini  AMe  1309  subiungitur] 
adiungitur  yli  coniungitur  7^  1310  dono  domini  ^li  ^42  dono  dai  (!)  M 
1311  synodochen  (sinodocen)  ohin.  codd.  {rf.  v.  1236)     voitu  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1294—1297  ablativus  ex  vi  excessus  1298—1310  ablativus  ex  vi 
effectus  vel  causae:  a)  causae  efficientis  instrumentalis  (v.  1298  sq.);  cf. 
Prise.  II  270 \^— 22  b)  causae  formalis  vel  ex  vi  mensurne  (v.  1300  sq.;  cf. 
V.  1307  s(j.)  c)  causae  materialis  d)  causae  finalis  (v.  1302)  e)  causae  efficientis 
[)rincipalis(v.  1309 scj.)  1302 — 1306  ablativus  ex  vi  spatii,  pretii,  temporis 
1311  ablativus  ex  vi  s y  ii  ecd  och  es.  cf.   Prise.  I f  221^^—\0 


Doctrrnale  85 


ornatum  subdis:  indutus  vestibus  albis. 

toti  da  partem,  subiecto  proprietatem, 

sed  laudem  iunge  vel  virtuperamen  utrimque: 

vir  manibus  validis  et  virgo  crinibus  albis;  1315 

dextra  vir  fragili  vel  forma  femina  turpi. 

mobile  vel  verbum  designans  proprietatem 

sextis  construitur,  per  quos  ea  significatur, 

aut  instrumenti  vel  causae  nomina  iunge: 

cursu  festinus;  fulget  virtute  modestus;  1320 

est  velox  pedibus;  blande  sermone  facetiis; 

viribus  invictus;  properat  pede;  voce  benignus. 

reque  carere  notans  ablativum  regit  eius: 

ut  poena  careat,  homo  purus  crimine  fiat. 

inter  et  est  iuncta  tibi  dant  pronomina  quina:  1325 

intererit  nostra  vestraque  meaque  tuaque 

atque  sua;  normam  refert  servabit  eandem. 

plenus,  inops  casum  dant  istum  sive  secundum: 

vini  vel  vino  duo  dolia  plena  videto; 

pauper,  egenus,  inops  vino  vel  panis  egebit.  1330 

dignor  cum  potior,  fungor,  vescor,  fruor,  utor 

et  careo  iungo  casu  tantummodo  sexto. 


VARIA  LECTIO. 

V.  1312  om.  ei  1314  utrimque  j  utrumque  S  ei  utrique  e2  1315  et| 
uel  P  post  V.  1315  vir  forti  (fortis  M)  dextra  formaque  (forma  e)  de- 
cente  puella  add.  PMei,  post  v.  1316  add.  Ai  e2  1316  vel]  et  P  1319  in- 
strumentum  e  1320  fulget]  subita  (I)  e  v.  1321  om.  S  1322  invictus] 
est   victus   ei  1323   remque   (!)   Me2       ablatiuos   P      eius]   huius   M 

1324  fiat]   uivat  SÄsPMe2  1326   tuaque  meaque  S  1329  videto] 

notato  P       1330  egebat  P       1331  dignor]  dignus  PMe       1332  et]  cum  P 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

1313—1322  ablativus  ex  vi  demonstrationis  essentiae.  cf.  vv. 
1141 — 1146  et  adn.,  Prise.  II 2 14i5— 20  222a— iQ.  —  'sed  laudem- utrimque' : 
i.  e.,  regimen  ablativi  semper  adiectivum  laudis  vel  vituperationis  requirit. 
cf.  adn.  ad  vv.  1141—1147  1323  sq.  et  1328—1330  ablativus  ex  vi  carentiae 
et  plenitudinis  1325— 1327  Prise.  II159i-g;  cf.  vv.  1196  sqq.  1331  sq. 
ablativus  ex  vi  effectus  causae  materialis  circa  quam 


86  Alexandri  de  Villa-Dei 


hos  casus  de,  prae,  coram  sociaeque  gubernant. 

cum  super  est  pro  de,  sexto  decet  hanc  sociare. 

iste  datur  casus  passivis  ab  praeeunte:  1335 

cernitur  hie  a  me,  quandoque  videbor  ab  illo. 

vel  si  susceptum  quod  signes  sive  recessum: 

sie  a  te  disco  libros,   a  teve  recedo. 

sunt  ablativi  plures  rectore  sohiti: 

diseere  discipuli  debent  doctore  legente.  1340 

atque  loci  nomen  quandoque  regente  carebit: 

Roma,  militia  vel  humo  vel  rure  domoque 

rex  venit,  atque  means  normam  servabit  eandem. 

servat  idem  verbum  sine  motu,  dum  societur 

nomen  plurale  vel  cui  sit  regula  ternae:  1345 

qui  modo  eure  canit,  Vernone  canet  vel  Abrincis. 

ad  nomen  positum  sie  saepe  relatio  het, 

ut  Romam  vado,  quae  moenibus  eminet  altis. 

quaeris,    si    possit    adiectivum    sociari, 

ut:  debet  doctas  bonus  ire  scholaris  Athenas.  1350 

per  quo,  qua  vel  ubi  fit  quaestio  sive  per  unde: 

illuc  pergo  foras;  huc,  istuc  pergis  eoque. 

bis  intro  iungas;  hac,  illac  pone  meando; 

hie,  illic,  istic,  intus,  foris  est  et  ubique; 

hinc,  illinc,  ist  ine  remeat,  foris,  intus  et  inde. 


VARIA  LECTIO. 

1334  hanc)  hunc  ei  1336  videbor|  iiidobar  L  v.  1336  oni.  M, 

m.  rec.  in  mg.  adscr.  F  1337  (iuod|  quid  iS'  signos|  signet  M  1343  nor- 
niani  servabit]  doctiinani  seriiat  PMei  1344  societur]  sociatur  A2  so- 

cianius  M  1346  canet]  canit  Se      Abrincis]  sie  sine  duhio  rotupendinm 

ab'cis  cod.  L  resolvenduni  est     Atbenis  cett.  codd.  et  e  1347  sie  s.'iepe| 

quandoque  M  1348  vado  Romani  PMe  1351  velj  per  S  1352  i)ergo] 
\\\o(!)Pe  pergis]  iungis  £^  1353  iungas]  iunges  *S'/'* 3/ ei  tT.  1354. 1355  «??- 
verso  ordine  in  M        1355  renieas  1* 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

1333—1338  ablativus  ex  natura  p  r  a  e  p  o  s  i  t  i  0  n  u  m.  cf.  Donat. 
36022— S66n  P^-isc.  II  442a— 563  1339  sq.  ablativus  absoluius.  cf. 
Prise,  n  22125—2223  1341-1346  ablativas  loci  absoluius.  cf.  adn. 
ad  v.  1202  s()(i.  —  'V'erno',  opjjiduni  (inlliae  ad  Se(|uanaui  situni.  'Abrincae' 
hodie 'Avrancbes'  1351—1355  de  interrogati vis  loci  ad verbialibus, 
cf.  Prise.  II  1346—14 


Doctrinale  87 


Participans,   quod  in  ans  vel  in  ens  fit,   dicito  praesens, 
tus  vel  sus  dat  praeterituni,  rus  dusque  futurum, 
quaere  per  activa  praesens,  in  rusque  futura. 
quae  dabit  activum,  dabit  haec  eadem  tibi  neutrum. 
sunt  per  passiva  tibi  cetera  significanda.  1360 

deponens  terna  tibi  dat,  commune  quaterna; 
lex  tarnen  est  talis,  quod,  quae  caruere  supinis, 
non  possunt  recte  per  rus  formare  futurum, 
in  verbi  genere  quae  significatio,  quaere; 

hinc  tibi  multimodum  credas  regimen  reserandum.  1365 

dum  mutat  regimen,  fit  participans  tibi  nomen, 
dum  perdit  tempus,  dum  comparat,  et  sociamus 
istis  compositum,  dum  simplex  sit  tibi  verbum. 

[Capitulum  IX] 

Est  post  praedicta  constructio  iure  locanda. 
in  geminas  species  constructio  scinditur:  illi  1370 

transitio  debet  intransitioque  subesse. 
cum  partes,  per  quas  constat  constructio  plena, 
signant  diversa,  constructio  transeat  illa; 


VARIA  LECTIO. 

1356  in  ens  uel  in  ans  Ai  1357  dant  M  v.  1359  post  v.  1363  colloc.  S 
1363  recte]  rectum  PM  1364  genere  verbi  ei  quae  significatio]  que  sit 
sigo  (siynatio  ?)  L  1365  reserandum]   reserari   S  1366  fit]   sit  P 

1367  et  sociamus]  associamus  Me          1370  species]  partes  Ä^  Pe      illi]  illis  S 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1356 — 1368  de  participiorum  vi  et  regimine  1364  sq.  Prisc.  / 
54921— 550iQ  II  223^— ib  1366— -1368  dicit  auctor  quatuor  uiodis  par- 
ticipium  fieri  nomen:  a)  cum  mutat  regimen,  ut  'amans  vini'  b)  cum 
tempus  amittit,  ut  'acceptus  illi'  c)  cum  comparationem  assumit,  ut  'aman- 
tior  amantissimus'  d)  cum  participium  componitur  cum  aliqua  dictione, 
cum  qua  verbum  eins  componi  non  potest,  ut  'indoctus  innocens'.  cf. 
Prise.  I  55020—5513  568i6— 5692  Despaut.  21,  379  1369  'constructio' 
medii  atque  etiam  recentioris  aevi  grammaticis  est  debita  et  com- 
munis ordinatio  partium  orationis  (cf.  Despaut.  404),  sive  sec. 
Gl.  n.  'constructibilium  unio  ex  modis  significandi  ab  intellectu  causata' 
1370 — 1389  de  constructiono  transitiva  et  intransitiva  earumque  sub- 
divisione.  cf.  Prise.  II  i 06-24  3223— 2b  I  5842—9  Despaut.  404  sq. 


88  Alexandri  de  Villa-Dei 


iudicium  fit  idem  tanquam  diversa  notando. 

hanc  in  membra  duo  distinguere  convenit;  eius  1375 

sunt  species:  simplex  quae  transit  quaeque  retransit. 

est  intransitio  tibi  per  praedicta  notanda. 

per  binas  species  hanc  distingues,  quia  simplex 

hanc  intransitio  pariterque  reciproca  scindunt. 

ecce,  per  exempla  res  est  tibi  notificanda:  1380 

hie  socium  superat,  vel  Marcum  Tulliiis  orat. 

exorat  Marcum  Cicero,  quod  diligat  ipsum. 

Tullius  est  Marcus;  bos  est  leo;  capra  iuvencus. 

se  regit  hie,  ego  me,  tu  te,  nos  diligimus  nos. 

isti  se  sociant,  vos  autem  diligitis  vos.  1385 

actus  transitio  personarumque  notetur. 

quando  non  transit  actus,  nee  passio  cuiquam 

infertur,  nunquam  transit  constructio  plena: 

filius  Alphaei  lacobique  Maria  quiescunt. 

Construe  sie:  casum,  si  sit,  praepone  vocantem;  1390 

mox  rectum  pones;  hinc  personale  locabis 


VARIA   LECTIO. 

1374  fitl  Sit  SAF         post  v.   1374  v.  1379  colloc.  A2         1378  per 
species  binas  Mei      in  species  binas  P  1380  res  est  tibi]  tibi  res  est 

ASP         1383  iuuenca  e  1386  notentur  A^A^PMe  1389  alfei   L 

1391  pones]  ponis  S      hinc  personale]  inpersonale  (in  i7i  ras.)  S 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

1381  exempla  de  constructione  transitiva  simplici:  a)  in  qua 
constructibilia  pertinent  ad  diversa  b)  vidcntur  pertinoro  ad  diversa 
1382  ex.:  de  constructione  transitiva  retransitiva  1383  exempla  de 
constructione  in  transitiva:  a)  in  qua  constructibilia  pertinent  ad  idem 
b)  videntur  pertinere  ad  idem  1384  sq.  exempla  de   constructione  in- 

transitiva   reciproca  1386—1389  'duplex  est  constructio  transitiva, 

sc.  actuum  et  personarum.  constructio  transitiva  personarum  est,  quando 
actus  verbi  non  transit  in  rem  obli(piam,  nee  passio  videtur  alicui  inferri, 
ut  "filius  Alphei,  Maria  lacobi",  sive  'quando  sine  actu  fit  transitio  ab 
una  persona  ad  aliam'  Gl.  n.  et  Gl.  ap.  Thitrot.  p.  288.  —  'lacobique  Maria', 
i.  e.  lacobi  Minoris  mater.  'quiescunt'  bic  ad  complenduin  metrum  po- 
situm  est  1390 — 1396   de  partium   orationis  natural i   ordinatione.  cf. 

Prise.  II  1ß4i(i—20.  —  constructio  incipit  a  vocativo,  si  est  in  oratione; 
tum  sccjuitur  nominati  v  us,  deinde  verbum  personale,  (juod  primo 
loco  poni  debet,  si  nominativus  et  vocativus  desunt.    verbum    sequuntur 


Doctrinale  89 


verbum,  quod  primo  statues,  si  cetera  desint. 

tertius  hinc  casus  et  quartus  saepe  sequuntur, 

aut  verbo  subdes  adverbia.  subde  secundum 

casum  rectori.  debet  vox  praepositiva  1395 

praeiungi  quarto  vel  sexto,  quem  regit  illa. 

infinitivum  personae  sive  quibusdam 

des  adiectivis,  ut  sunt  habilis,  piger,  aptus; 

hanc  olim  pul  er  am  veteres  dixere  figuram. 

verbaque  sunt:  debet, iubet,  audet,vultquepotestque,   1400 

nititur  et  temptat,  dignatur,  scitque  monetque, 

incipit  et  taedet,  pudet  et  piget  atque  raeretur, 

et  properat,  gaudet,  delectat,  paenitet,  urget, 

et  parat  et  discit,  decet  et  licet  et  solet;  adde 

quae  praedicta  notant  et  quae  contraria  signant.  1405 

addere  multa  potes  quarto  casu  praeeunte. 

quae  iunges  verbo,  iunges  etparticipanti. 

si  generi  verbi  sua  significatio  fiat 

consona,  debetur  ipsi  constructio  verbi; 

sed  personale  supponens  rectus  habebit.  1410 


VARIA  LECTIO. 

1392  primo]  primum  M  1396  quarto  preiungi  SPMe       illa]  ipsa 

SÄsPMe  1398  abilis  -S'  1402  piget  et  pudet  SPMe  1404  solet 

et  licet  SPMe        1407  iunges  et]  iungas  et  ei        1408  fiet  SMe       1409  ipsi] 
illi  SAiÄsMei 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

adverbia,  tum  dativus  et  accusativus.  genetivus  velquilibet  obliquus 
casus  dictioni  regenti  postponendus  est;  item  accusativus  et  ablativus 
praepositioni.  cf.  Despaut.   404 

1397—1549  de  impedimentis  sive  ordinatione  artificiali 
1397—1405  infinitivus  verbis  finiti  modi  vv.  1400— 1404  enumeratis  et 
illis,  quae  eiusdem  vel  contrariae  significationis  sunt,  atque  etiam  ^pulcra 
figura'  (Prise.  II  23 5io)  quibusdam  nominibus  adiectivis  postponitur. 
cf.  Prise.  II  22921—23010  227i-i2  235io-u  1406  multa  alia  verba  se- 
quitur  infinitivus  aecusativo  praecedente,  sc.  in  constructione  accusativi 
cum  infinitivo.  cf.  Prise.  II  274n—275Q  1407—1410  omnes  casus,  qui 
verbis  adiunguntur,  etiam  participiis  addi  possunt,  si  participium  eius- 
dem significationis  est,  cuius  generis  est  verbum,  a  quo  descendit,  excepto 
nomin ativo,  qui  non  reddit  suppositum,  i.  e.  subiectum,  nisi  verbo  perso- 
nal!,     cf.  Prise.  I  550i—3  II  223Q—ib 


90  Alexandri  de  Villa-Dei 


aut  ablativi  praeeunt  rectore  soluti, 

aut  postponuntur,  sed  vix  interseris  illos. 

appellans  verbum  substantivumque  vel  horiim 

vim  retinens  rectum  post  se  qiiandoque  locabunt. 

est  substantivi  data  significatio  verbi  1415 

passivis,  et  saepe  solet  constr actio  tradi. 

quis,  qualis,  quantus,  cuius,  ciiias,  quotus  et  qiiot, 

missa  relative,  penitiis  praeponere  debent 

obliques  verbo;  praeiunges  missa  rogando. 

hanc  sua  iungendi  retinent  adverbia  formam.  1420 

quis  proprium  nomen  et  quae  substantia,  quaerit. 

si  proprium  novi,  debet  substantia  quaeri; 

qua  nota  proprio  tantum  de  nomine  quaero. 

communi  per  quis  etiam  de  nomine  quaeris : 

quis  bonus  est  aratro?  bos.  quis  natat  aequore?  piscis.        1425 

quaesitiva  pares  Optant  reddi  sibi  casus. 

cum,  quia,  dum,  donec,  quoniam  similesque  praeibunt; 

namque  relativi  ius  implicitum  tenuere. 


VARIA  LECTIO. 

1414  rectum  post  sej  post  se  rectum  SPMe2        1417  ouias  cuius  S 
1418  praeponere]  premittere  *S'  1425  uatat  aequore]  natat  in  equore  (!)  S 

1428  namque]  iamque  L 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

.  1411  sq.  exempla:  'magistro  legente  ])ueii  proliciunt',  'civitas  adornatur 
rege  adveniente',  'vix',  i.  e.  raro:  'Petrus  coadiuvantibus  aliis  apostolis 
traxit  multitudinem  piscium'  Gl.  n.  1413 — 1416  of.  adn.  ad  v.  1077  sq. 

exempla :  'sum  clericus,  vocor  Petrus,  incedo  superbus,  ordinor  sacerdos, 
creor  notarius'  1417—1428  oblicjui  casus   nominum   relativ orum  et 

interrogativorum,  simul  adverbia,  quae  ab  iis  derivantur,  et  coniunc- 
tiones  verbis  illis,  a  quibus  reguntur,  praeponi  debent.  cf.  Desj)ant.  405 
1418  'missa  relative',  i.  c.  posita  r.;  cf.  gallic.  'mis'  1425  exempla  paucis 
mutatis  petita  sunt  a  Prise.  II 23421  'aratrum':  'aratrum  corripit  paenul- 
timam  naturaliter;  unde  in  Aurora  (Petri  Rigae)  dicitur  super  Levitioo: 
"nostrae  carnis  humum  crucis  hie  aratro  quasi  sulcant'"  lo.  lan.  eundem 
versum  affert  Brev.  'ego  video  hoc  nomen  etiam  a  Sidonio  corripi  in 
laudibus  Narbonis:  "diversas  aratro  vias  cucurrit".  liunc  secutus  est 
Petrarca  dicens:  "nunc  aratrum  antiquis  insultet  moenibus,  omnes  unus 
habet  praedas  hostis".  utut  est,  opinor  aratrum  tantum  produci'  Despaut. 
458  1426  'quaesitiva  —  casus':  'j)er  quemcumque  casum  fit  interrogatio, 
per  eundem  fieri  debet  responsio'  Gl.  M  \\\\o  casu  quaeris,  sie  respondere 
iuberis'  Gl.  n. 


Doctrinale  91 


ciimqiie  rolativis  de  iure  viam  paret  horiim 

praecedens,  decet  obliques  quandoque  praeire,  1430 

cum  notat  hoc  rectus  ac  obliquus  notat  illud: 

isti  subveniant  sua  mater  vel  pater  eius. 

verbum  multotiens  substantivum  petis  extra. 

mobilis    et    fixi    naturam    nosse    decebit: 

est    adiectivum    vocis    vel    significati.  1435 

solius  est  generis  adiectivum,  variatque 

cum  numero  casum,  velut:    hie   venit  una  sororum; 

est  inter  fratres  bonus  aut  de  fratribus  unus. 

cum  diversorum  verbum  rectis  numerorum 

interponatur,    utrilibet    assimilatur:  1440 

sermones  summi  patris  est  meditatio  iusti. 


VARIA  LECTIO. 

1429  parat  SPMe  1431  cum  notatl  cum  tenet  SP     notat  illudl 

tenet  illud  SMei  1432  subueniant  superscr.  uel  subuenient  L      &ub- 

ueniunt  Ai  A2  62  subuenient  A^  subueniat  P  subueniet  SMei  mater 
sua  M  1440  utrilibet]   utrolibet  S  assimilatur]  asimulatur  *S'     associa- 

tur  As      equiparatur  PMe 

TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1429 — 1432  docet  antecedens  obliqui  casus  (in  exemplo  'isti')  no- 
minativo  vel  obliquo  casui  relativorum  pronominalium  (in  ex.  'sua'  vel 
'eius',  quae  ab  antiquis  grammaticis  relativa  nuncupabantur;  cf.  Prise.  I 
57823  II  21ib  14229  et  adn.  ad  v.  355  sq.),  quandoque  praeiungi.  alia 
exempla:  'Petri  sui  parentes  minime  recordantur';  'benedicite  domino 
omnes  angeli  eius';  Spätrem  sequitur  sua  proles';  'Petro  libri  sui  detra- 
huntur'  Gl.n.  'isti  —  pater  eius':  de  tali  reciprocorum  abusu  haec  anno- 
tat Despaut.  407 :  'in  reciprocis  multi  erraverunt  aut  ipsis  ex  industria 
abusi  sunt;  in  sacris  plerumque  non  observatur  debita  reciprocatio,  ut 
patet  ex  Valla  in  novum  testamentum.  locos  quos  ille  notavit,  hie  subieci' 
(sequuntur   plus   triginta   exempla   ex   Vulg.  deprompta)  1433  verbum 

Rubstantivum  in  oratione  interdum  subintelligitur,  ut  'pax  vobis'  (impe- 
dimentum  contra  regulam:  'hinc  personale  locabis'  v.  1391)  1434 — 1441  re- 
gulae  congruitatis  adiectivi  cum  substantivo;  exceptiones.  'mobilis 
et  fixi',  i.  e.  adiectivi  et  substantivi,  quorum  'natura'  est,  ut  con- 
veniant  in  gener e  et  in  numero  et  in  casu:  'est  adiectivum  substan- 
tivo sociandum  in  simili  genere,  numero,  casu  similique'  Gl.n.  'pdiec- 
tivum  vocis',  ut  'omnis,  nullus',  et  pronomina  primitivae  speciei,  ut  'ille, 
iste' ;  'adiectivum  significati',  ut  'magister,  sartor'.  'solius  est  generis  — 
casum'  (v.  1436 sq.),  i.e. adiectivum  partitivum  cum  substantivo  convenitin 
genere  solo,  non  in  numero  vel  in  casu.  'cum  di\'ersorum  —  assimihitur' 
(v.   1439   sq.),    i.  e.   verbum    substantivum   inter   nominativos   diversorum 


92  Alexandri  de  Villa-Dei 


quando  relativum  generum  casus  variorum 

inter  se  claudunt,  qui  rem  spectant  ad  eandem, 

per  genus  hoc  poterit  utrilibet  associari: 

est  pia  stirps  lessae,  quem  Christum  credimus  esse.  1445 

sie  adiectivum  reperimus  saepe  locatum: 

est  coluber  facta  vel  factus  mystica  virga. 

ponere  suprema  duo  non  debes  sine  causa. 

occurretque  tibi  quandoque  relatio  simplex: 

femina,  quae  clausit  vitae  portam,  reseravit.  1450 

ad  parteni  vocis  de  iure  relatio  fiet; 

extra  saepe  tamen  quaeres,  ad  quod  referatur: 

rex  est  Carnoti,  patriae  quae  praevalet  omni. 

saepe  relative  conformari  reperitur 

praecedens,  illi  cum  praesidet  immediate:  1455 

sermonem  quem  vos  audistis,  verus  habetur. 


VARIA  LECTIO. 

1444  associari)  assimilari  Mei  asimulari  >S'  equiperari  e2  1445  quem] 
quam  il/6;i  1449  simplex]  talis  ilf  1447  mystica  ^2  mistica  cett.  codd. 
1452  queras  SÄ2  e2   queris  Me\      1455  cum  superscr.  vel  cui  L  cui  vis  dum  S 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

numerorum  positum  utrique  nominativo  conformari  potest,  ut  patet  in 
exemplo  textus  et  in  hoc  Ovidii  (art.  am.  III  222) :  'vestes,  quas  geritis, 
sordida  lana  fuit'.  (impedimentum  contra  naturam  suppositi  et  appositi.) 
.  1442 — 1486  de  congruitate  relativ i  1442 — 1447  relativum  inter 
duo  substantiva  diversorum  generum,  quae  ad  idem  pertinent,  positum 
cum  u  t  r  0  q  u  e  convenire  potest  in  genere ;  eadem  saepe  reperitur  con- 
structio  adiectivi  sie  positi.  (impedimentum  contra  relativum  et  eins 
antecedens  et  contra  naturam  adiectivi  et  substantivi,  sc,  quando  relati- 
vum et  adiectivum  conveniunt  cum  Substantive  sequenti).  1449  sq. 
'relatio  simplex'  sive  'impersonalis'  (cf.  v.  1493)  est,  in  qua  relativum  et 
eins  antecedens  non  supponunt  pro  eadem  persona  vel  re,  sed  pro  diver- 
sis,  i.  e.,  in  qua  antecedens  refert  unum  appellativinn  et  relativum  aliud, 
sie  in  exemplo  textus  antecedens  refert  appellativum  'Mariam',  et  relati- 
vum 'Evam'  1451 — 1453  relativum,  quamvis  antecedens  referre  debeat 
vocaliter  expressum,  tamen  quandocjue  id  refert  subintellectum,  ut  in  hoc 
nomine  'Carnotum'  (quod  hodie  'Chartres'  appellaiur)  facile  intelligitur 
civitas;  haec  enim  comparatur  hie  ad  alias  civitates  1454 — 1456  ante- 
cedens, si  immediate  praeiungitur  suo  relative,  huic  interdum  conformatur 
in  casu,  ut  'urbem  (piam  statuo,  vestra  est'  Very,  Aen.  I  573 ;  cf.  Prise.  II 
1H7\1,  et  in  exemi)h)  textus  e  Vuhj.  lomi.  XIV  24  petito:  sermonem 
quem  audistis,  non  est  mens,  sed  eins,  qui  misit  me,  patris' 


Doctrinale  93 


usu  communi  tarnen  hoc  non  debet  haberi. 

invenies  iunctum  possessivo  genetivum, 

ut:  mea  defunctae  da  molliter  ossa  cubare. 

saepe  relativum  pro  parte  refertur  ad  ipsum,  1460 

ut:    mea  scripta  legis,    qui   sum  submotus  ad  Histrum. 

ponis  ob  id  solum  praecedens  saepe,  quod  inde 

certa  relatio  fit:  tua  virga,  Deus,  baculusque, 

ipsa  mihi  vere  praebent  solatia  vitae. 

ad  verbum  saepe  vel  ad  adiectiva  relatum  1465 

invenies:  fugis  aut  piger  es,  mihi  quod  procul  absit. 

pro  sola  voce  supponit  saepe  relatum, 

quamvis  praecedens  supponat  significando: 

dat  Deus  aureolam,  quod  nomen  habetur  ab  auro. 

estque  relativis  praecedens  materialis:  1470 

nomen  equiria  sit;  nobis  placet  illa  videre. 

saepe  relativum  permutat  significatum: 

sunt  Domini,  quae  nos  fecere,  manus  crucifixae. 


VARIA  LECTIO. 


1461  legas  Jf     summotus  ^iiS'e      histrum  ^2     hystrum  ^i      ystriim 
LA2      istrum  SP  1463   fit]    sit    LP     deus]    tuus    Me  1464   mihi] 

modo  *S'  1465  sepius  ad  uerbum  etc.  S  ad  om.  Ai  e  1466  piger  |  puer  e 
1468  supponit  SP  1471  equiria  Ai  equirria  cett  codd.  sit|  fit  A^  sie  S 
1473  nos]  uos  A^ 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

1458 — 1461  adiectivum  possessivum  cum  genetivo  coniunctum  in- 
venitur;  item  relativum  referri  potest  ad  genetivum  primitivum  in 
possessivo  intellectum.  exempla  auctor  petivit  ex  Ovidii  amor.  I  8,  108, 
ex  Ponto  epp.  III  4,  91  1462 — 1464  antecedens  saepe  absolute  ponitur, 
ut  relativum  habeat  locum  in  constructione.  exemplum  depromptum  est  e 
Vulg.  psalt.  XXII  5:  'virga  tua  et  baculus  tuus,  ipsa  me  consolata  sunt'; 
ubi  'virga'  est  correctio  et  'baculus'  sustentatio,  i.  e.  misericordia  Dei 
1467 — ^1471  saepe  relativum  refert  antecedens  'pro  sola  voce',  i.  e.  ma- 
terialiter,  non  significative  et  personaliter  (exempl.  v.  1469).  e  converso 
antecedens  ponitur  materialiter  et  relativum  significative  (ex.  v.  1471).  — 
'equiria'  Germ.  'Pferderennen';  cf.  Ovid.  fast.  II  859  1472  sq.  'in  exemplo 
supra  allato  'quae'  stat  pro  divina  potestate,  cuius  est  creare,  et  antece- 
dens 'manus'  stat  pro  manibus  carnalibus  Christi'  Gl.  n.  (vv.  1467—1473  im- 
pedimenta  contra  regulas  quasdam  logicae) 


94  Alexandri  de  Villa-Dei 


et  numeriiin  mutat:  hominem  divina  potestas 

plasmatj  eosqiie  marem  factor  creat  et  mulierem.     1475 

invenies  positum  sine  praecedente  relatum: 

ipsa  petenda  mihi!  Inno  de  paelice  dixit. 

flens  Magdalena  quaerit,  si  sustulit  illum. 

indefinite    praecedens    sive    relatum 

saepe  locas,  nulluni  designans  inde  locatum:  1480 

cuncta  timent  hominem,  (juia  praesidet  ille  creatis. 

et  personalem  permutat  proprietatem, 

ut :  Domino  benedic,  aqua,  quae  caelos  super  extat. 

sed  non  est  nobis  imitanda  relatio  talis. 

non  das  ad  vocem  quandoque  relata,  sed  ad  rem  1485 

nominis:  est  bona  gens,  Dens  est  protector  eorum. 


VARIA  LECTIO. 

1477  ipsa  petenda  mihij   est  add.  S  seine  contra  Alexandri  ipsius 
praece])tum;  vide  v.  1603  iq.  et  vv.  2432—2434  1480  locatunij  uocatum 

SMei      1484  caelos  super  extat]  celis  superextat  Fe2  oelum  siiperastas  (!)  M 
V.  1484  oni.  P        1486  nominis]  ponis  ut  M 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1474  sq.  'et  creavit  Deus  lioininem  ad  iniaginem  et  similitudinem 
suam;  ad  imaginem  Dei  creavit  illum  masculum  et  femininam  creavit  eos' 
Vuly.  genes.  I  27.  '(juaeritur:  quare  dicit  'eos'  in  plurali  numero  et  non  in 
singulari?  solutio :  ad  significandum  (juod  Adam  et  Eva  non  sunt  unum 
suppositum,   quod   tunc   esset  hermaphroditus'   Gl.  n.  1476—1478  'ipsa 

petenda  mihi  est;  ipsam,  si  maxima  Inno  rite  vocor,  perdani'  etc.  Ovid. 
met.  in  263  sq.  'Maria  Magdalena  flens  quaerit  ab  hortulano:  domine, 
si  tu  suslulisti  cum,  dicito  mihi,  ubi  posuisti  cum'  Vuly.  loan.  XX  15 
'Maria  Magdalena  non  expressit  antecedens,  quia  propter  nimium  amorem, 
(juod  sibi  specialissime  erat  notum,  credidit  onmibus  etiam  esse  notum; 
sed  Inno  propter  nimium  odium  sive  indignationem,  (piod  sibi  specialis- 
sime erat  notum,  non  expressit  credens  hoc  omnibus  esse  notum'  Gl.n. 
1479—1481  sententia  est:  'relativum  et  antecedens  eins  saepe  ponvmtur 
indefinite,  i.  e.  pro  natura  universali  seu  communi,  et  non  pro  aliquo 
determinato  supposito'  Gl.  n.  (impedimentum  contra  regulam  logicae.) 
'ratio,  (jua  potest  fieri,  est,  quod  relativum  et  eins  antecedens  habent  con- 
venientiam  in  genere  et  in  numero,  et  hoc  suflicii.  grammatico,  non  autem 
logico'  Gl.  n.  1482  sq.  relativum  et  eius  antecedens  interdum  disconveniunt 
in  persona,  ut  in  exemplo  (e  Vuly.  Dan.  Hl  (U)  j)etito)  'acpia'  est  se- 
cundae  personae  et  illud  relativum  '(piae'  tertiae  i)ersonae.  1485—1491  rela- 
tivum (piandocpie  refertur  ad  antecedentis  significatum,  non  ad  vocem; 
adiectivum  eodem  modo  constructum  occurrit.  —  exemplum  v.  148(3  po- 
situm   reperies    apud    psalmistam,   (pii   in    V^uly.  psalt.   CXIII   exclamat : 


Doctrinale  95 

adiectiva  modo  poni  reperiiTiiis  eodem: 

pars  hominum  validi  turres  et  moenia  scandunt. 

sunt    adiectivi    plurales    distribuenti; 

huic  etiam  verbum  reperis  plurale  locatum:  1490 

utraque  formosae  me  iudice  sunt  venerandae. 

sed  non  est  nobis  constructio  congrua  talis. 

impersonalis    fit    demonstratio    saepe ; 

sal  monstrans  dicis:  te  misit  aquis  Eliseus. 

aequivalens  geminis  harum  si  iungitur  uni  1495 

dictio,  pro  reliqua  tantummodo  debet  haberi. 

sie  visu  caecum  visu  die  esse  carentem. 

quando  negativum  verbo  constructio  iungit 

obliquum,  per  non  exponere  convenit  illum, 

aut  simul  exponi  debet  constructio  tota.  1500 

VARIA  LECTIO. 

1490   huic]   liinc   e  1492   iiobis   etc.       talis]   talis   etc.   nobis   Me 

1494  dicis]  dicit  LS  As      elyseus  L      heliseus  As 


TBSTIMONIA  ET  EXPLAN  ATI  ONES. 

'domus  Israel  speravit  in  Domino;  adiutor  eonnn  et  protector  eoi'um  est'. 
alterum  exemplum  (y.  1488)  intellegenduin  est  de  Graecis  moenia  Troianorum 
ascendentibus,  tertium  (y.  1491)  de  Paridis  iudicio  inter  lunonem  et  Palladem 
facto.  1493  sq.  impersonalis  demonstratio  dicitur,  'in  quaiinum  significatur 
et  simile  illi  in  specie  demonstratur'  Gl.  ii.  cf.  adn.  ad  v.  1449  sq.  —  exemplum 
petitum  est  ex  benedictione  salis,  in  qua  sacerdos  dicens:  'Deus,  qui  te  per 
Eliseum  prophetam  in  aquam  mitti  inssit'  etc.,  innuere  vult,  'quod  eadem 
virtus  operetur  in  sale,  quod  modo  mittit  in  aquas,  quae  erat  in  illo,  quod 
Eliseus  misit  in  aquas'  Gl.  n.  1495—1497  sententia  est:  'si  dietio  aequi- 
valens duabus  dictionibus  in  significatione  iungatur  uni  illarum  dictionum, 
tunc  debet  stare  pro  reliqua,  ut  'caecus'  aequivalet  istis  dictionibus  'carens 
visu',  et  si  ftddatur  uni  illarum,  stat  solum  pro  significatione  alterius,  ut  'caccus 
visu';  ibi  'caecus'  valet  tantum  sicut  carens'  Gl.  n.  v.  1495.  1496  repe- 
tivit  Despaut.  393  'regulam  Alexandri  Theopagitae  utilissimam'  declarans 
1498—1500  sententia  est:  'quando  obliquus  casus  negativus  construitur 
cum  verbo  a  parte  post,  tunc  debet  resolvi  in  obiiquum  affirmativum  et 
in  hoc  adverbium  negandi  'non',  aut  tota  oratio  debet  resolvi,  ita  ut  ob- 
liquus mutetur  in  nominativum  et  verbum  activum  in  verbum  passivum' 
Gl.n.  ex.:  'nuUum  hominem  video',  i.  e.  'non  video  uUimi  hominem,  aut 
nullus  homo  videtur  a  me'.  Gl.  M.  'auctor  ponit  istum  modum  con- 
struendi  propter  duas  regulas  sibi  invicem  repugnanies,  quarum  vma  est 
grammaticalis,  altera  logicalis:  grammaticalis  est,  quod  obliquus  a  parte 
post  rectus  etiam  debet  a  parte  post  construi;  logicalis  est,  quod  negatio 


96  Alexandri  de  Villa-Dei 


fiet  asymbasma  sine  recto  clausula  plena: 

me  taedet  vitii;  placet  illi  iura  tueri. 

(juaestio  fit,  si  fiat  in  his  constructio  duplex: 

huic  placet  esse  probo;  nobis  placet  esse  peritos. 

lungere  consimiles  debet  coniunctio  casus;  1505 

quam,  nisi,  praeter  quam  similem  retinent  sibi  Ibrmam. 

actum  sive  pati  signare  gerundia  possunt 

atque  supina;  per  hoc  datur  his  constructio  duplex, 

si  tamen  a  verbis  veniant  signantibus  actum : 

haec  delectatur  in  spectando  quasi  pulcra.  1510 

deque  gerundivis,  quae  sum  gerit,  esse  videtur 

quaestio,  si  triplex  illis  constructio  detur: 

presbyter  essendi  causa  vis,  clerice,  radi; 

militis  essendi  causa  precor  arma  parari; 

essendi  regem  causa  me  posco  iuvari.  1515 


VARIA   LECTIO. 

1501  asimbasma  sive  asinbasma  onin.  codd.  1502  illi]  isti  P  iura] 
regna  S  1506  similem  retinent]  retinent  similem  ei  talem  retinent  Se2 
1507  possunt]  dicis  P  dicas  L  1508  per  hec  Se  his]  hie  S  1510  pulchra 
SAs      pulera  cett  codd.        1513  presbiter  vel  prespiter  codd. 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

negans  debet  poni  ante  verbum;  et  propter  coneordiam  istarum  regularum 
debet  obliquus  resolvi,  ut  negatio  praecedat  verbum  et  obliquus  sequatur, 
ut  ufrique  satisfiat'  Gl.  n. 

1501 — 1504  de  constructione  verborum  impersonalium.  —  'asym- 
basma': 'dieitur  ab  a,  quod  est  sine,  et  sin,  quod  est  con,  et  basis,  quasi 
sine  fundamento'.  Gl.  M  Gl.  n.  cf.  Despaut.  405.  'quando  ex  duobus  obli- 
quis  constructio  fit,  d(Sv^ßa^a^  id  est  incongruitatem,  dicebant  (stoici), 
ut:  placet  mihi  venire  ad  te'  p7'isc.  II  21l2h  sq.  'nobis  placet  esse  peritos': 
'quaeritur,  utrum  ista  oratio  sit  congrua?  solutio;  non  est  simplex  congrua, 
sed  admittitur  propter  facilem  subintellectionem  alicuius  accusativi,  ut  sit 
sensus:  placet  nobis  vos  (immo  nos)  esse  peritos,  sicut  etiam  habetur 
loannis  primo:  "dedit  eis  potestatem  filios  Dei  üeri"'  Gl.n.  1507 — 1518  de 
constructione  verborum  grundiorum  et  supinorum.  q{.  Prise.  1 4412— 4t 
412id  413i—i9  426i—'6  II 2307— lo  278i—6.  —  si  a  verbis  derivantur  activis, 
duplex  illis  significatio,  sc.  activa  et  passiva,  ideoque  duplex  constructio 
est.  exempla:  'quis  talia  fando  —  temperet  a  lacrimis'  Ver(/.  Aen.  II  6 
'frigidus  in  pratis  cantando  runq)itur  anguis'  Verg.  ecl.  VIII  71  'fando 
aliquid  si  forte  tuas  pervenit  ad  aures  Belidae  nomen'  Very.  Aen.  II 81. — 
'deque    gerundivis,    quae    sum    gerit'    etc.    (v.    1511  —  1515)    legitur    apud 


Doctrinale  97 

infinitivo  priraum  distingue  supinum 

atque  gerimdivis  primis  suprema  supina, 

si  iungam  verbo,  per  quod  motum  tibi  signo. 

fiet  de  voce  sermo  quandoque  per  ipsam; 

materialiter  hanc  ibi  dices  esse  tenendam;  1520 

casus  per  voces  confundis  materiales. 

vox,  cuiiis  pars  est  apponens  praepositiva 


VARIA  LECTIO. 

1519  ipsam]  illam  e         1520  ibi  dices]  tibi  dices  A'6  e-i      dices  ibi  ei 

TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

Augustinum  K.  V  4942b  sq :  'docti  quidam  temporis  recentioris,  cum 
haberent  necessitatem,  magna  et  divina  quaedam  interpretandi  explican- 
dique,  et  essendi  et  essendo  et  essendum  et  essen s  dixeriuit'. 
et  Despauterius  376  dicit:  'essendi,  do,  dum  Valla  barbara  esse  dicit; 
Cicero  tarnen  essendi  dixit,  nisi  Gellius  mendosus  sit  libro  XVIII.  7,  ubi 
de  hoc  nomine  contio  agit,  dicit  Tullium  dixisse  in  oratione  contra 
contionem  Q;  Metelli:  "essendi  in  contione  concursus  est  populi  factus". 
sensus  est:  concursus  populi  essendi  in  contione  factus  est,  i.  e.,  ut 
esset  in  contione'.  —  'quaestio  si  triplex  illis  constructio  detur':  'ideo  non 
solvitur  ab  auctore,  quod  de  istis  quaestionibus  sunt  variae  opiniones; 
sed  secundum  Senecam  in  dubiis  non  est  diffiniendum,  sed  suspensivam 
tenere    sententiam'    Gl.  n. 

1516  'infinitivo  primum  distingue  supinum'  etc.:  'primum  supinum 
eo  differt  ab  infinitivo ,  quod  construitur  cum  verbo  importante  mo- 
tum ad  locum,  ut  "vado  lectum",  sed  non  infinitivus;  ultimum  supinum 
autem  difiert  a  primo  gerundio,  i.  e.  in  i  terminato,  quod  ultimum  supinum 
construitur  cum  verbo  importante  motum  de  loco,  ut  "venio  lectu",  i.  e. 
de  loco  in  quo  legi,  non  autem  tale  gerundium'  Gl.  n.  porro  de 
eiusmodi  constructione  supini  in  u  terminati  in  Gl.  n.  haec  adduntur: 
'quamvis  secundum  communem  opinionem  grammaticorum  congrue  con- 
struatur  cum  verbo  importante  motum  de  loco,  tamen  magis  ornate  con- 
struitur cum  nominibus  adiectivis  secundum  intentionem  oratorum  etpoe- 
tannn.  omnis  enim  nostra  latinitas  sumitur  a  primis  grammaticis,  praecipue 
a  poetis;  sed  in  illa  poetica  scientia  non  reperitur  ultimum  supinum  con- 
structum  cum  verbo  importante  motum  de  loco,  sed  semper  cum  nomini- 
bus adiectivus,  ut  ponit  Virgilius  et  alii,  ut  "iucundum  auditu";  ibi  auditu 
est  nomen  substantivum  ablativi  casus.'  cf.  etiam  Prise.  II  454iq—21 
1519 — 1521  'dictio  materialiter  posita  pro  sola  voce  et  non  pro  re 
est  indeclinabilis  per  omnes  casus,  ut:  homo  dictio  dissyllaba'  Gl.  n. 
1522—1530  de  constructione  praepositionum.  —  'de  post  fetantes':  'et 
elegit  Daniel  servum  suum  et  sustulit  eum  de  gregibus  ovium,  de  post 
fetantes  accepit  eum'  Vulg.  psalt.  LXXVII  70.  de  tali  diversarum  prae- 
positionum coniunctione  legimus  in  Quaest.  gramm.  cod.  Bern.  K.  Suppl. 
CIV:  'licet   Donatus    dicat:    separatae   praepositiones    separatis    praeposi- 

7 

Monuineuta  Geriniiuiae  Paedagogica  XJI  • 


98  Alexandri  de  Villa-Dei 


una  potest  alii  sociari  praepositivae : 

de  post  fetantes;  de  sub  pede;  de  prope  fontes. 

in,  sub,  -ter  vel  -tus  dant  quartum,  dum  sociamus  1525 

verbo  signanti  motum  vel  participanti; 

de  motu  dici  credas  tamen  exteriori. 

si  non  designo  tibi  motum,  construe  sexto. 

in  campo  curro,  si  sis,  bene  dicis,  in  illo; 

si  sis  exterius,  in  camp  um  sit  tibi  cursus.  1530 

iungere  non  poterit  coniunctio  mobile  fixe; 

iungit  diversa  coniunctio  significata. 


VARIA  l.ECTIO. 

1524  fontes]  montes  ei        1528  niotum  tibi  S         1529  si]  cum  (con) 
LA2    si  sis  bene]  bene  si  sis  S 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

tionibus  non  cohaerent  (Donat.  K.  391i9),  divina  tamen  Scriptura  post- 
ponens  talia  plerumque  praepositioni  praepositionem  iimgit,  ut  est  illud: 
''aut  certe  de  super  terram  eripias  me"  et  "de  sub  cuius  pede",  similiter 
"de  post  fetantes"'.  nonnulla  alia  exempla  hie  afferam:  'et  disperdam 
qui  avertuntur  de  post  tergum  Domini'  Vul(/.  Sophon.  I  6  'deleam 
nomen  eins  de  sub  coelo'  Deiä.  IX  14  'secutae  sunt  eum  turbae  multae 
de  Galilea  et  de  trans  lordanem'  Matth.  IV  25  'et  exsurgens  Esdras 
ab  ante  atrium  templi'  etc.  Esd?\  II  9,  1]  hie  modus  construendi  a 
glossatoribus  vulgo  per  subintellectionem  accusativi  vel  ablativi  loci  vel 
temporis  explicatur,  ut  'vado  ad  prope  scholas',  i.  e.  ad  locum  prope 
schölas,  ievavi  hoc  de  sub  pedibus',  i.  e.  de  loco  sub  pedibus,  'Joannes 
studuit  Coloniae  de  post  pascha  usque  nunc',  i.  e.  de  tempore  post  pascha. 
ccterum  ex  tali  praepositionum  coniunctione,  quam  quidem  passim  iani 
apud  antiquiorob  scriptores  invenies,  (ut  'de  sub'  apud  Senecam,  contr.  I  3, 
11,  ap.  Veget.  art.  vet.  II 19,  2\  cf.  Neue  II  787)  linguarum,  quae  a  latina 
originem  ducunt,  haud  paucas  praepositioues  ortas  esse  animadvertendum 
est:  sie  'depuis'  ex  'de  post',  'dessous'  ex  'de  sub',  'dessus'  ex  'de  supra', 
'avant',  ital.  'avanti'  ex  'ab  ante',  'd'entre',  ital.  'dentro'  ex  'de  inter,  intra', 
'd'outre'  [-mer]  ex  'de  ultra'  [mare] 

1525  -1530  de  utriusque  casus  praepositionibus  vide  Donat.  3902S 
39  1q,  Prise.  II  ö3u. — ö5io.  —  'subtus  nunquam  dicimus'  Cledon.  K.  V  26b. 
contra:  'subtus  est,  quod  demissum  altius  non  contingitur  (tangitur)' 
Agroec.  K  VII 12322  Beriet  l.  e.  290m  Alhin.  L  c.  310\o  'subtus  non  exigit 
cnsuiri'  lo.  lan.  —  'si  non  dosigno  tibi  motum'  (v.  1528),  sc.  cxtcriorem,  i  e. 
'qui  inchoatur  ab  uno  loco  et  torminatur  in  alio'  Gl.  n.  1531  sq.  con- 

iunctio 'mol)ile',  i.  e.  adiectivum,  non  potest  coniungere  'fixo',  i.  e.  sub- 
staiiti\o,  (jui:i  couiniicl  io  (IJNcrsa  significata  copulat 


Doctrinale  99 


quaeris,  si  liceat  voces  coniungere  binas 

per  vel  sive  per  et  solam  vei  non  mediante, 

cum  voces  fuerint  tales,  quod  significato  1535 

unius  alteriiis  comprendis  significatum. 

recte  dicetur:  homo  grammaticus  similesque. 

et  parti  iunctum  debes  restringere  totiim; 

id  solum  praesta,  quod  pars  non  denotat  illa. 

inde  potest  quaeri,  si  possit  idem  sibi  iungi,  1540 

aut  si  iungatur  quod  adesse  nequit  vel  abesse. 

si  iungas  recte,  facies  quam  participare: 

concesso,  quod  tu  melior  sis  quam  Plato,  recte 

concludes:  ergo  Plato  participat  bonitate. 

deque  relativis  logicae  sit  regula  talis:  1545 

quando  relatio  fit  extrinseca,  debet  eidem 

dictio  subiungi,  quae  rem  determinat  eius; 

cumque  relatio  fit  intrinseca,  nil  petit  addi 

plurali  numero:  similes  sunt,  quos  ego  cerno. 


VAKIA   LECTIO 

1535  tales  fuerint  P         1539  illa]  ista  e         1542  facias  S        1543  con- 
ccdo  e  1544  concludas  Ai     concludens  (l)  A\  vv.  1543.  1544  om.  S 

post  V.  1544  est  alius  quam  tu  uir  tullius  ergo  uir  es  tu  add.  P       1545  sit] 
fit  SÄ%P  1547  determinet  Pe         1548  petit]  decet  P  1549  ego  L 

ibi  cett.  codd.  et  ei  tibi  e2 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1533— -1539  cum  duae  voces  ita  se  habent,  ut  significatio  unius  com 
prehendatur  sub  significatione  alterius,  ut  'hemo'  et  'grammaticus',  'animal' 
et  'homo',  sine  coniunctione  ligantur;  si  coniunctio  copulativa  vel  disiunctiva 
interponitur,  'totum'  sive  magis  commune  restringitur  et  'id  solum'  amplecti- 
tur,  quod  'pars'  sive  minus  commune  non  significat,  ut  si  'homo'  forte  ponatur 
pro  'rustico'  et  'grammaticus'  pro  'docto'  1540  S({.  quaeritur  liceatne  con- 
iunctionem  poni  inter  dictiones  idem  significantes,  ut  sunt  'Marcus  Tullius', 
vel  inter  dictiones,  quarum  una  non  potest  alteri  adesse,  ut  'homo'  et 
'asinus',  aut  abesse,  ut  'homo'  et 'risibile';  de  quibus  quaestionibus  glossa- 
tores  multa  verba  faciunt  1542^1544  coniunctio  'quam'  subiecta  unire 
debet,  quae  in  proprietate  aliqua  conveniunt  1545 — 1549  de  relatione 
logica.  quando  relatio  'extrinseca'  fit,  relativo  correlativum,  quod  ipsum 
specificat,  addi  debet,  ut  'iste  est  similis  illi'  vel  'illis',  pluraliter  'isti  sunt 
similes  illi'  vel  'illis';  sed  cum  relatio  fit  'intrinseca',  et  relativum  et  cor- 
relativum includuntur  in  una  dictione  pluralis  numeri,  ut  'similes  sunt, 
quos  ego  cerno',  i.  e.  iste  est  similis  illi. 

7* 


100  Alexandri  de  Villa-Dei 


(PARS  III) 

[Capitiilum    X] 

Pandere  proposui  per  versus  syllaba  quaeque  1550 

quanta  sit,  et  pauca  proponam  congrua  metris. 
quae  doctrina  licet  non  sit  penitus  generalis, 
proderit  ipsa  tarnen  pueris;  si  lectio  detur, 
per  se  miilta  scient,  et  doctor  pace  fruetur. 
multotiens  aliquas,  quas  dat  tibi  regula  longas  1555 

sive  breves,  metri  gravitas  cogit  variari. 
Graecaque  nunc  nostro,  nunc  more  suo  variantur. 
ad  placitum  poni  propriorum  multa  notavi. 
cum  sim  Christicola,  normam  non  est  mihi  cura 
de  propriis  facere,  quae  gentiles  posuere.  1560 

Distinxere  pedes  antiqua  poemata  plures. 
sex  partita  modis  satis  est  divisio  nobis: 
dactylus  et  spondous,  exinde  trocheus,  anapestus, 
iambus  cum  tribracho  possunt  praecedere  metro. 
dactylus  ex  longa  brevibusque  duabus  habetur.  1565 

dicitur  ex  longis  spende us  constare  duabus. 
syllaba  bina,  trocheu,  constat  tibi,  longa  brevisque. 
productam  brevibus  subdes,  anapeste,  duabus. 
terna  brevis  tribracho,  iambo  brevis  insita  longae. 
syllaba,  quae  brevis  est,  unum  tempus  tenet,  in  quo         1570 
profertur;  longae  spatium  debes  geminare. 
sie  cuiusque  pedis  quot  tempora  sint,  numerabis. 
versibus  hexametris  semper  debet  pede  poni 
dactylus  in  quinto;  sextum  nunquam  retinebit. 
in  pedibus  primis  hunc  spondeumve  locabis.  1575 


VARIA   LECTIO. 

1556  oogit  gravitas  Me         1558  nnilta|  plura  M         1563  daptilus  L 
sie  p.tiatn  all.  11.      daotihis  rett.  cocld.      et]  out.  Se  1564  tribraco  codd. 

]iraoco(loro|  suorodoro  M  1567  tibi  oonslat  c  sillaba  l)ina  datiir  troelieo  (!) 
tibi  cfc.  I*  1571  spaliiim  (b'bcs  gcMiinart']  debes  spaoiiini  g.  A\  AsMc  diio 
tompora  dicimus  esse  P  1572  sint]  sunt.  *S'il/  1573  cxainotris  codd. 

1574  iiuiKpiaui  sextum   /*(' 


Doctrinale  101 


omnes  spondeo  donare  potes  nisi  quintum. 

sedes  nulla  datur  praeterquam  sexta  trocheo. 

quarta  pentametri  quintave  locas  anapestum. 

pentametri  tribracho  sedes  patet  ultima  tantum. 

iambo  vel  nulla,  vel  tantum  tertia  detur.  1580 

forte  sibi  sedem  tribrachus  dare  posset  eandem. 

et  proceleumaticum  posuit  quandoque  vetustas, 

hunc  nullus  ponit;  brevibus  sonat  ille  quaternis. 

Quinae  vocales  sunt:  a  prior  eque  secunda, 
i  succedit  eis,  o  quarta  sit  uque  suprema.  1585 

omnis  praeter  eas  tibi  litera  consona  fiet. 
mutae  sunt  b  c  d  vel  f  vel  g  k  p  q  t. 
sunt  1  et  r  vere  liquidae,  quia  saepe  liquescvmt; 
m  simul  nque  vel  s  liquidas  quandoque  locamus. 
s  nunquam,  sed  n  mque  prius,  nunc  neutra  liquescit.       1590 
consona  bina  per  i  die  saepe  per  uque  notari; 
hoc  quando  fuerit,  vocum  sonus  ipse  docebit. 
vocali  praeiungitur  u  non  consona  vimque 
perdit,  et  hoc  suavis,  queror  aut  aqua,  lingua  probabit. 
nam  diphthongus  ab  u  nostro  non  inchoat  usu.  1595 

mosque  modernus  habet  quandoque,  quod  s  praeeunte 
syllaba  dividitur;  tunc  u  vocalis  habetur, 
versificatores  h  pro  nulla  reputabunt. 
dum  teneant  iotam  vocales  undique  clausam, 
consona  iota  duplex,  duplices  x  zetaque  fiunt.  1600 

simpla  tarnen  zeta  reperitur,  ut  est  perizoma; 


VARIA  LECTIO. 

1577  datur]  patet  As         1581  possit  e  1583  hunc]   nunc  PAs  e 

1586  consona  litera  S     fiat  L  1587  vel  f  vel  g  k]  uel  f  g  uel  k  AI     mute 

sunt  nouem  bcdfgkpqtPe  1588  licjuide  uere  L  1589  locamus] 
vocamus  S  e  post  v.  1590  te  sonus  erudiet  j  uel  v  dum  (cum  S)  con- 

sona fiet  add.  P,  post  r.  1592  (uJd.  S  1594  probabunt  Me  1595  dypton- 
gus  S  diptongus  cett.  codd.  r.  1595  'post  v.  1597  coUöc.  Me  1600  fient 
SP  1601  simpla  tarnen  zeta]  simplex  zeta  tamen  fii.  ree.  rorr.  S,  hahent 
Me     est  Olli,  e 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIÜNES. 

1591  sq.  cf.  Prise.  1 13ii—142i        1598  Prise.  1 1220— 13io  352^—36io 


102  Alexandri  de  Villa-Dei 


iotaque  composita  siniplex  est  saepe  reperta. 

dictio  vocali  finita  vel  m,  sibi  subdi 

versu  vocalem  nunquam  perinittit  eodem. 

syllaba,  quae  binas  vocales  vim  retinentes  1605 

continet,  est  longa  diphtliongo:  sie  probat  aura. 

quando  vocalem  duo  consona  iuncta  sequuntur 

aut  unum  duplex,  producit  eam  positura. 

sed  cum  finitur  vocali  dictio  curta, 

consona,  quae  subeunt,  non  hanc  producere  possunt.         1610 

si  faciat  curta  vocali  syllaba  finem 

mutaque  cum  liquida  vocem  subeant  in  eandem, 

ex  vi  naturae  propria  licet  hanc  breviare, 

et  propter  mutam  liquidamque  potes  dare  longam. 

e,  de,  prae  vel  se  componens  non  breviabis,  1615 

sed  vocalis  eas  poterit  breviare  sequela. 

reicio,  refert  =  distat  dant  re  tibi  longam; 

corripies  aliis,  nisi  duplex  consona  subsit. 

bis,  bi  breves  dantur,  nisi  consona  bina  sequatur. 

in  derivatis  sua  quae  sit  origo,  notetis,  1020 

qua  fiat  parte  descensus  apertior  inde, 

ut  moveo,  motum,  motabile,  sive  movendum, 

et  quae  vocalis  in  origine  quantaque  mansit. 

nam  derivatum  tantam  servare  decebit, 

subdita  vocali  si  consona  non  moveatur.  1625 

vocalem  saepe  nova  consona  dat  variare: 


VARIA  LECTIO. 

1606  ditongo  L  diptongo  vel  dyptoiigo  cett.  codd.  1607  secuntur 
PA2AS  aura]  aula  e  rr.  1609.  1610  om.  L  1611  faciet  e  1612  sub- 
eunt e  1613  propriae  ei  breviare]  variare  e  1614  liquidamue  SPMe 
1617  re  dant  A^  1618  corripias  P  1619  sequantur  A1A2  e  1620  deri- 
\müui&(0  Me  1621  liet  SPAse  1622  movendus  M         1624  nam- 

que  (!)  e  v.  1626  post  v.  1628  colloc.  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1603  s(i.  olisio  et  ecthlipsis,  quae  vocantur,  ab  auctore  Doctrinalis 
severe  interdieuntur;  of.  v.  2432  sqq.  iam  Isidnrns  efym.  II 19  praescribit: 
'fugienda  est  et  oonsonans  m  illisa  vocalil)Us'.  contra  haee  Despaid.  427 
1616  exempl.:  'nee  tota  tarnen  ille prior  praeeunte  cariua'  Verg.  Aen.  V 186 


i 


Doctrinale  103 


mobilis  ex  moveo  datur  et  mutatur  ab  illo. 

excipienda  suae  ponentur  in  ordine  norraae. 

hoc  de  compositis  teneas,  qiiod  sit  tibi  tanta 

vocalis,  quantam  servabit  dictio  simplex.  1630 

si  mutes  etiam  vocalem,  norma  tenebit, 

consona  dum  maneat  in  siniplice  subdita  voce. 

excipienda  locis,  quibus  est  opus,  excipiemus. 

omnia  praeter ita  pones  disyllaba  longa. 

quae  breviant  geminae  vocales  deine,  bibitque  1635 

et  dedit  atque  fidit,  scidit  et  stetit  et  tulit,  haec  sex. 

praeteritum  gern  in  ans  primani  facit  hanc  breviari, 

estque  secunda  brevis;   tarnen  ununi  caedoque  demis. 

praeteritis  plusquamperfectis  atque  futuris 

coniunctivorum  lex  servit  praeteritorum.  1640 

haec  in  passive  sunt  tempora  iuncta  supino; 

normam  praesentis  per  cetera  tempora  ducis. 

participans  socia  praesens  in  dusque  futura. 

debent  consimilem  servare  gerundia  legem. 

longa  supina  dabis  disyllaba;  sed  breviabis  1645 

qui.  si.  ci.  sa.  li.  i.  da.  ru.  sta.  ra. ;  deque  supinis 

orta  sequuntur  ea,  sit  staturus  tamen  extra, 

nee  patrem  sequitur  ambitus,  si  moveatur. 

quod  fit  in  us  vel  in  o,  vel  in  or  verbale  vel  in  rix, 


VARIA   LECTIO. 

vv.    1627.    1628    inverso   ordine   exhihet   M  1628   ponantur    M 

V.  1628  om.  S  1629  haec  e  1630  quaiita  (!)  e  1632  dum]   si  e 

1633  excipiemus]    excipiantur   SPM        excipientur   e         excipiendis   Ai 

1634  dissillaba  codd.  1636  stetit  et  tulit]  tulit  et  stetit  e  post 
V.  1638  atque  pedo  (!)  add.  e  1640  seruit  lex  SP  e  1642  ducis] 
diois  FMe2  dices  ei  1645  disillaba  Ai  dissillaba  cett.  codd.  1646  si. 
ci.]  ci  si  PA2S  sta.  ra]  ra  sta.  SPM  1647  staturus  sit  M  1649  rix] 
trix  S 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1635  sq.  excipiuntur  ea  praeterita  disyllaba,  quae  vocalem  ante 
vocalem  habent,  ut  'lui  plui',  et  illa  sex  praeterita  in  textu  posita 
1638   'unum',   sc.  praet.   'pepedi'  1646   'qui-tum  si-tum  ci-tum  sa-tum 

i-tum   da-tum   ru-tum   sta-tum  ra-tum'  1647  'staturus'   Prise.  I  125i 

1648  'patrem',  i.  e.  verbum  primitivum,  'si  moveatur',  i.  e.  si  adiectivum  est 


104  Alexandri  de  Villa-Dei 


participans  quoqiie  praeteritiim  per  riisque  futurum  1650 

ad  nonnam  debent  se  contbrmare  supini. 

vi  tum  dante  praeit  vocalis  non  breviata; 

qui.  si.  ci.  sa.  li.  i.  cog.  ag.  demis  et  inde  creata. 

qui  rectos  superant,  obliquos  crescere  dices. 

a  pluralis  et  e  crementum  protrahit  o  que ;  1655 

i  vel  u  cremento  breviare  iubemus  eodem: 

sunt  testes  (Quorum,  (juarum,  rerum  manibusque 

et  verubus,  rebus,  dominabus  sive  duobus. 

verbum,  personam  quod  habet  superare  secundam 

primi  praesentis,  crescens  hac  arte  notabis.  1660 

debet  ad  activi  praesens  haec  norma  referri, 

et  si  non  habeat,  activum  fingere  debes. 

a  crescens  verbuni  producere  debet  ubique. 

ex  do  fit  a  brevis  cum  primae  compositivis. 

e,  nisi  cum  subit  r,  debes  producere  semper;  1665 

cum  subit  r,  curtam  dant  plurima,  plurima  longam. 

in  sum  sive  fero  crementa  velimcpie  notato, 

ac  edo  discutias  modo  longans  et  modo  curtans. 

onme  lego  praesens  breviat  quartique  secunda. 


VARIA   LECTIO. 

1650  participis  ei  1651  se  conformare]  sie  conformaro  7^     secum 

formare  (^.V  e      1653  ([ui.  si  ei  sa  li  i  demantiir  et  inde  creata  ei       1654  rectos] 
rectum  S      dices]  dicas  e  1657  (pianiin  (pionmi  SAn      (inoruiu  rerum 

quarum  V      uianibusue   M         1660  nolabisj  locabis  M         1661  adj  in  AI 
1664  fit  breuis  a  AFMe  1668  ac  in  edo  omissis  iis  qnae  seq.  M     ac- 

cedo  (!)  omissis  reliquis  e       discuties   modo   longans   P      discutias  modo 
longas  et  modo  curtas  *S'  1669  secunda]  secundum  e 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1653 'cog-nitum  ag-nitum';  derivata:  'in(iuitum  desitum  concitum  insi- 
tum'  etc.  1655 — 1681  de  crementis,  quae  dicebantur  (cf.  Bespaitf  4G7), 
in  nomin ib US  (!t  in  verbis  1663  'ubique',  i.  e.  in  omni  coniugatione, 
ut  'amamus  doceamus  legamus  audiannis'  1665   u(    'amemiis   docemus 

legiMuus  audiemus'  1666  'curtaur.    ut  'legerem  amavero';    'longam',  ut 

'ameiis'   vel   'amere',   'docerem'  cf.  quae  se(iuuntur  1669   'omne  lego', 

i.  e.,  'omne  veri)um  tertiae  coniugationis  breviat  i)raesens  t(^mpus,  in  quo 
babetur  e  sui)('r  r,  ut  in  o])tativo  modo:  utinam  legerem,  et  breviat  "se- 
cunda" tcMupora  "(|uaiti"',  i.  e.  coniunctivi  modi,  sc.  praeteritum  imperfec- 
tum :  cum  legerem"  etc.  Gl.  n. 


Doctrinale  105 


longum  passivü  reris  vel  rere  notato.  1670 

plusquamperfectum  per  quamlibet  est  breviandum. 

in  coniunctivo  duo  tempora  ciirta  notato. 

curta  fit  in  prima  beris  et  bere  sive  secunda. 

e  verbum  crescens  alibi  producit  ubique. 

i  tibi  producit  quartae  crescentia  prima.  1675 

omni  praeterito  reperimus  imus  breviando, 

inque  velim  produc  crementa  priora  vel  in  sim. 

i  brevias  aliis,  si  non  u  consona  subsit. 

o  verbum  crescens  producit  et  u  breviabit. 

has  per  crementa  normas  disyllaba  serva;  1680 

sed  tamen  has  omnes  die  ad  medias  speciales. 

compositum  partis  retinens  i  fine  prioris 

hanc  breviat  mediis,  sicut  tubicen;    sed  ibidem 

excipies,  iungetur  ei  tibicen,  ubique. 

ex  di  compositum  produc;   sed  deme  disertus,  1685 

et,  quae  componis  ex  Graeco,  curta  locabis. 

vocalis  brevis  est  alia  subeunte;  sed  inde 

demi  plura  queunt,  ut  dius  diaque,  dium, 

et  fio,  cum  sit  disyllaba  vox,  breviatque 

cum  polysyllaba  fit:  fiet  probat  hoc  fieretque.  1690 


VARIA.  LECTIO. 

1670  longam  e    passiuo  longa  reris  uel  rere  notatur  P         1671  bre- 
uiatum  ^S*  vv  1671.  1672  inverso  ordine  in  Äi  A2  1673  fit]  sit  P 

et]  uel  SPe      sive  0)n.  SPe  1676  reperitiir  SÄ      imus]  in  us  (!)  e 

1678  breuies   ei      subsit]   subdit   ei  1679   crescens   uerbum   P A3  Me 

1680  dissillaba  codd.  1681   omnes]  normas  e         post  v.  1681  crescere 

uocalem  die  que  petit  additionem  add.  P  1683  breviat  mediis]  mediis 

breuia  (!)  P    brevias  (!)  mediis  e         1684  iungatur  M        1685  disertum  Pe 
1686    compones    M       locabis]    notabis    P  1688    queunt]    volunt    M 

1689  breuiaque  M         1690  polisillaba  codd.     fit]  sit  PA%Me 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1672  'duo  tempora',  i  e.  praeteritum  perfectum  et  futurum  coniunc- 
tivi  (cf.  Prise.  I  41'62b—28  Serv.  in  Donat.  411m-ss),  ut  'amaverim'  et 
'amavero'  1674  ut  'ameris  doceris  legeris  audieris'  etc.  1675  'cres- 

centia prima'  sive  'crementa  priora',  ut  audTmus  audTstis',  ad  differentiam 
ciementorum  secundorum,  ut  'audivimus',  in  quibus  ubique  i  brevis 
reperitur,  'si  non  u  consona  subsit'  (v.  1678),  ut  'amavistis  audivistis'  etc. 
1679  'amatöte,  volümus  possiimus' 


106  Alexandri  de  Villa-Dei 


e  super  i  longam  dat  declinatio  quinta, 

quando  vocalis  praeit  e;  sed  eam  breviabis, 

consona  si  praeeat:  die  ergo  rei,  speciei. 

Graecaqiie  iiingantur,  qiiae  longa  frequenter  habentur. 

i  super  a  propriis  raro  breviatur  Hebraeis.  1695 

ut  tua  metra  petunt,  dabitur  genetivus  in  ins; 

corripis  alterius,  semper  producis  alius. 

tenditur  Eons,  aer,  platea,  chorea. 

vocalem  mediae  breviant,  si  niuta  sequatur 

cum  liquida;  tarnen  hanc  productam  pone  brevemque.      1700 

longa  sit  adiutrix,  Octobris,  nomen  in  atrix. 

cum  chiragra  podagram  quidam  breviant,  alii  non. 

Ante  b  corripis  a,  sicut  scabo  sive  scabellum 
et  stabilis,  stabulum,  dabo  vel  labo  sive  flabellum 


VARIA  LECTIO. 

1693  rei]  spei  M  1694  iungeiitur  M  1695  ebreis  A\  hebreis  cett. 
codd.  1697  producis  semper  S  1698  corea  platea  S  1699  breuiant 
medie  M  1701  sit]  fit  Se  1702  eyragra  vel  ciragra  codd.  1703  corripis  a] 
fit  brevis  a  e    scabellum]  scabella  SPM 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

1694  auctor  dicere  vult  in  dictionibus  Graecis  vocalem  ante  vocalem 
frequenter   productam   inveniri,  ut    'Medea'  1698   'platea'   cf.    v.    1768 

1702  'chiragra  podägra' :  'nodosa  corpus  nolis  prohibere  chiragra'  Horat. 
epist.  1 1,  31  cf,  id.  sat.  II  7,  15  Pers.  V  58  'podagra  chiragraque  secatur' 
Marl.  1X92,  9  cf.  id.  1 98  'podagra,  chiragra  communem  habent'  Bebet.  — 
hie  non  praetermittendum  arbitror  in  omnibus  illis  locis  pro  scriptura  'chira- 
gra*, quam  priores  editiones  exhibent,  a  nostrae  aetatis  editoribus  fere 
Omnibus  scripturam  'cheragra'  receptam  esse,  scilicet,  ut  brevis  efficeretur 
prima  syllaba.  num  illi  suo  iure  id  fecerint,  viri  harum  rerum  peritiores 
diiudicent.  equidem,  ut  de  Doctrinalis  codicibus  atque  mcdii  aevi  glossa- 
riis  omnino  taceam,  hoc  unum  vel  maxime  memoratu  dignum  existimo 
Acronem  granunaticum  in  illo  Iloratii  \oco,  sat.  II  7,  15,  evidenter  legisse 
'chiragra',  non  'cheragra'.  vide  Acronis  et  Porphyr,  comm.  in  Horat.  ed. 
Ilauthal,   vol.  II  S26  1703  'scabellum'  a  Thuroto  434  falso  enume- 

ratur  inter  dictiones  ab  usu  Latino  alienas.  cf.  Georges.  1704  'flabellum': 
'illud  unde  muscas  abiginms'  Osb.  Pan.  240  'muscarium,  sc.  cum  quo 
muscas  abigimus'  Hity.,  lo.  lun.  cf.  Gl.  n.,  Du  Caruje.  de  prima  huius  voca- 
buli  8yllal)a  correpta  haec  exem])la  afl'ert  Despauterius:  'Ovid.  in  III.  amo- 
rum :  "quod  faciunt  nostra  mota  llabclla  manu",  idem  in  I.  de  arte:  "pro- 
fuit  et  tenui  ventos  movisse  flabello"',  quos  quidem  versus  investigare 
examinareque    mihi    non  iicuit.         ceterum  cf.  Lachmann.    Lucr.  II  394 


Doctrinale  107 


et  labor;  hinc  demas  labi  vel  fabula,  flabam,  1705 

scabidus  et  tabes  et  stabam,  pabula,  labes 

et  fabor,  strabo  nabamque  simul  sociabo; 

fabellam  varies. 

a  c  brevis:  probat  hoc  acer  arbor,  acerbus,  acesco. 

cum  b  praeit  vel  p,  produc;  sed  deme  paciscor  1710 

et  placet  et  baculiis,  spatium,  braches;  estque  morandus 

hie  acer,  Thracus,  facundus,  machina,  Dacus, 

graculus  addatur;  sed  iacinthus  variatur. 

a  d  corripies:  tibi  sint  gradus  et  vada  testes. 

excipitur  radix  et  clades,  suadeo,  spadix,  1715 

trado,  traduco,  Gradivus  radoque,  vado 

et  Gades. 


VARIA  LECTIO. 

1705  demam  Pe  1707  fabar  PM  strabo]  stabo  e  1708  potius 
producere  temptes  add.  lo,  Garl.  (Ar)  potius  producere  debes  m.  rec. 
add.    S,     habet    e       fabula    nostra    monet    add.    Ä2  1709    acerbus 

acesco]   acetus   acesso   e  1710  vel]   aut   e      sed   deme]    breuiaque   P 

1711  brachos  estque  morandus]  bracosque  (!)  morandus  AsLPM  bracos 
est  breuiandum  e  1712  Thracus  etc.  Dacus]  dacus  etc.  tracus  M  vv.  1712. 
1713  inverso  ordtne  w  e  1713  jtu?intus  sive  jacinctus  omn»  codd.  et  e 

1716   vadoque    rado    e  1717    et   grates  (!)  ei        addes    gadiitina  (?) 

ponere  debes  add.  lo.  Garl.  (Ar)  hoc  nomen  per  plurale  tenebis  (!) 
add.  e        v.  1717  om.  M 


TESTIMONIA  ET  EXPLAN ATIONES. 

1707  'strabo' :  'luscos  et  strabos,  qui  torta  luce  fruuntur'  Aldhelm.  ap. 
Du  Gange  s.  v.  'strabus\  'hie  Strabo  velut  ex  alto  speculator  Olympo' 
Bapt.  Ma7ituan.  sec.  Despaut.  477  'a  sterno  dicitur  hie  strabo  nis,  qui 
oculos  habet  obliques'  lo.  lan.  ex  hac  falsa  etymologia  prima  vocis  syllaba 
contra   antiquorum  usum  producta  est  1708  'fabella' :    auctorem  puto 

innuere  voluisse  primam  huius  dictionis  syllabam  corripi,  in  quantum 
est  diminutivum  a  'faba'  (cf.  Plaut.  Stich.  V  4,  8),  produci,  si  diminu- 
tivum    est    a    'fabula'  1711     'braches    graece,    i.    e.    breve    latine' 

lo.  lan.,  Brev.  cf.  Graec.  VIII  35.  =  ßgdxog  ßga^vg.  voculam  aflert  etiam 
Sulpit.  1712  'hie  acer',  i.  e.  nomen  adiectivum,  non  substantivum;  cf. 

V.  1709  1713  'graculus'  =  xogaxiac  ycoXoiog,  Dohle:  'sed  quandum  volo 
noote  nigriorem,  formica,  pice,  graculo,  cicada'  Mart.  1 115,  4  sq.  quare 
falso  in  Georges.  Lex.  prima  syllaba  corripitur.  cf.  etiam  Despaut.  479.  — 
'iacinthus' :  'flos  est  iacinthus,  lapis  est  iacinthus  homoque'  lo.  lan.,  Gl.  n. 
'est  homo  lacintus,  lios,  insula,  genuna  jacintus'  Gl.  M.  cf.  v.  657 


108  Alexandri  de  Villa-Dei 


est  super  f  brevis  a;  sit  saphirus  tarnen  extra. 

a  g  brevis:  probat  ecce  sagax;  s träges  retrahatur, 

vagio,  Vagina,  magalia,  stragula,  saga;  1720 

lagana  producit  Petrus;  indago  sociatur. 

si  p  vel  f  praesit,  produc ;  sed  deme  flagellum, 

additur  huic  fragor  et  fragilis,  plaga  =  rete  vel  ora. 

a  super  1  tardant  disyllaba;  sed  calo  verbum 

ac  alit  atque  mal  um,  quod  mobile,  demo  palamque       1725 

atque  phalam,  sit  deinde  Pal  es  his  iuncta  phalumque 

atque  salum  =  mare. 

haec,  quibus  est  crescens  genetivus,  corripe,  sicut 


VARIA   LECTIO. 

1718  est  super  f  brevis  a]  a  super  f  brevia  M    saphirus  vel  safirus  omti. 
codd.  et  e      tarnen]  lapis  SAsPMe  1721  producit]  produxit  SA2AnP 

1722  flagella  e         1725  deme  PAiÄ^         1726  phalumque]   palumque   M 
phalernum  P  1727  mare]  auperscr.  M,   om.  et  brevies  quod  nasci  de 

sale  dices  add.  lo.  Garl.  (Ar)  post   1727   liis   que   nascuntur   pariter 

quoque  corripiuntur  add,  e 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

1718  'saphirus',  cf.  vv.  1748.  2106  sq.  1720  'mägalia',  vox  Punioa, 
viles  domus  Afrorum  significans;  cf.  Vej'g.  Aen.  I  421  et  Serv.  in  h.  l. 
1721  'lagana  producit  Petrus',  sc.  Riga  in  carmine,  quod  inscripsit  Aurora: 
'lagana  lata  notant  et  fratris  et  hostis  amorem^  cf.  lo.  lan.,  Brer.,  Desj)ont. 
'ad  porri  et  ciceris  refero  laganique  catinum',  Horat.  sat.  16,  115,  ubi 
tamen  Despoiiterius  cum  Nestore  et  Caljnno  'lachanum'  legendum  esse 
censet.  'lagana  simt  placentulae  quaedam  vulgares,  quae  cum  pipere  et 
liquamine  conditae  depromi  solebant  ad  coenam  moderatam  et  parahilem' 
Acro  in  Horat  l.  c.  'laganum  est  latus  et  tenuis  panis,  qui  primum  in 
aqua  et  postea  in  oleo  frigitur'  Isid.  etyni.  XX  2.  'illa  vero',  (sc,  quae 
primum  in  aqua  coquuntur)  'in  vulgo  dicuntur  "crustella",  ista'  (sc,  quae 
postea  in  oleo  friguntur)  "lasaria"'  lo.  lan.,  Brev.  'sunt  lati  panes  sartagine 
cocti  vel  pannekake'  GL  ap.  Thurot.  p.  528  et  556^.  vocabulum,  ex 
Graeco  Xdyavov  depromptum,  invcnies  etiam  in  Vnly.  ex.  XXIX  28 
1723  'pläga'  =  rete  vel  regio,  'pläga'  =  vulnus  1724  'cälo  verbum'  =  xaXtö 
cuius  compositum  est  "intercalo' =  interpono,  sed  'cälo'  nomen  (v.  1729): 
'ponere  dico  calo,  sed  refert  pondera  calo'  lo.  lan.,  Brev.  'dum  te  calo, 
calo  ligniferum  vocito'  Despaut.  1725  'maluni  quod  mobile',  i.  e.  adiec- 
tivum  1726  'phala,  sive  'fala'  est  'turris  lignea'  Gl.  M,  Pap,  lo.  lan. 

etiam  turris  rotunda  et  fastigata  in  circo,  unde  Inven.  VI  520:  'consulit 
ante  falas  delphinorumque  columnas.  —  'phalum,  i.  e.  vinum  Gl.  Ar.  glos- 
sator  'vinum  Falernum'  innuere  voluisse  videtur.  alihi  vox  non  occurrit. 
in  Brev.  affertur:  'phalon,  graece,  latine  lignum  dicitur' 


Doctrinale  109 


sal  salis  atque  palus;  calo  dematur  et  ales. 

quae  polysyllaba  sunt,  brevies;  balistaque  tolles,  1730 

alea,  caligo  balaenaque,  salebra,  squalet. 

a  super  m  tardant  disyllaba  quaeque  sequuntur ; 

sint  damus  atque  fames,  chlamys  et  tarnen  ac  amo  dempta 

atque  thamos. 

quae  polysyllaba  sunt,  brevies;  amitto  sit  extra,  1735 

lamina,  lamentor,  quibus  amentum  sociabis. 

a  super  n  longam  faciunt  disyllaba;  deme 

hinc  manus  atque  cano,  canis,  haec  anus  addis  anasque 

ac    ana    sive    phanes. 

ni  sint  a  longis,  polysyllaba  curta  locabis;  1740 

ganeo  dematur. 


VARIA  LECTIO. 

1729   calo   dematur   et    alesj    uariat    calo   longa   fit  ales  M    varies 
calo  longa  sit  ales  e  post  v.  1730   nomine    producto    verbum  breuiabo 

caligo  (!)  add.  S      j)ost  v.  1731  ad  placitum  salebras  add.  P       1732  secun- 
tur  LPA2AS     seqiientur  e  1733    sint]  sunt  AMe       chlamys]  clamis 

codd.  et  e      1734  mare  quod  resonat  uel  quod  fit  amarum  add.  lo.  Garl  (Ar)  M 
1738  addas  Ai  1739   et   que   deducis   ab   illis    add.  lo.  Garl.  (Ar)  S 

et  (at  «2)  ana  siA^e  phanum  et  quae  deducis  ab  illis  add.  e        1740  locabis] 
notabis    APM  1741  ganea  add.  e      hoc    est   homo     luxuriatur    add. 

lo.  Garl.  (Ar) 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONEP. 

1729  'sal  multi  putant  corripi,  sed  citra  testimonium'  Despaut.  656 
1730  'bälista',  rectius  fortasse  'ballista'  (est  enim  a  jj«/lylft))  scribitur  1731  'sa- 
lebra' prima  syllaba  producta  auctoritate  carere  videtur,  quamvisetiam  Sulpü. 
ita  doceat.  sunt  autem  'salebrae'  loca  asperitate  difficilia  et  impedita,  meta- 
phorice  dilficultates  1734  'thamos' :  'unde  ypotamus  (hypothamos)'  Gl.  M 
Gl.  As  'et  mesopotamia'  Gl.  M  'idem  quod  mare'  Gl.  As;  cf.  appar.  crit. 
'thamus  mensis  lulius  dicitur'  Pap.  'Thamos  Sulpitio  corripi  censetur  in 
Mela.  Tamos  est  Promontorium  quod  Taurus  attoUit'  iJespaut.  486  'tamos 
corripitur'  Behel.  1736  'ämentum'  (proprio  'agimentum')  vinculum  sive 
loramentum  est,  'quo  media  hasta  ligatur,  ut  iaculetur  in  hostes'  Pap. 
cf.  Verg.  Aen.  IX  665  et  Serv.  in  h.  loc.  'vel  dicitur  lignum  longum 
vel  funis,  cum  quo  nautae  profunditatem  aquarum  scrutantur'  Brev. 
1739  'ana'  =  dvd.  —  'phanes' :  'apparere  phanes,  Epiphania  dicitur  inde' 
Graec.  VIII  269  'phanes,  i.  e.  sol,  quia  quotidie  se  renovat,  ut  ait  Macro- 
bius  libro  I  saturn.  et  Philelphus  in  Sent.  ///;  "hunc  veteres  divum  vates 
dixere  phaneta.''  sie  proprium  viri  Phanes  et  appellativum  in  compositis, 
ut  Aristophanes'  Despaut.  487  1741  'ganeo'  =  popino',   Germ.  'Schlem- 

mer'; cf.  luvenal.  IV  58 


110  Alexandri  de  Villa-Dei 


a  p  brevis,  nisi  papilio  vel  vapulo,  papo, 

Apulus  et  papa,  saphirus,  crapula,  lap|p]a 

map[p]aque    cum   rapa. 

ante  q  fit  brevis  a  semper  nisi  compositiva.  1745 

ar  brevis  est,  quod  arista  probat,  varicosus  aruspex. 

excipitur  carex  ac  areo,  varica,  varix, 

area,  Narycia  vel  glarea,  pareo,  naris, 

carica. 

produc  rus  vel  ra  vel  nun:  testis  tibi  carus;  1750 

ara  Dei;  sed  ara  suis  et  para  dempta  parumque. 

cum  subit  s  produc  disyllaba,  sit  quasi  dempta 

et  casa  sive  basis;  polysyllaba  curta  locabis, 

caseus  excipitur,  et  basia  longa  notentur. 

a  t  brevis:  nato  sit  testis,  quater  atque  quaternus       1755 

atque  statum,  Status  ac  statio,  latet;  ac  retrahatur 


VARIA   LECTIO. 

1744  cum  iapyge  capadocesque  add.  lo.  Garl.  (Ar)  1746  brevis 

est]  breuies  SM  1747  varex  As  e  v.  1747  orn.  S  1748  naricia 

codd.  1749   o)>i.  lo.  Garl.  (Ar)   coniunges   add.  e  1750  carus  tibi 

testis  PMe  1751  dempta  oniti.  codd.  1752  a  super  s  produc  dissil- 

laba  etc.  P  sit]  sed  S  1754  notantur  P  1756  statum]  stater  Me  ac 
statio]  et  st.  PM    ac  retrahatur]  et  retr.  P As 

TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

1743  'sapliirus',  cf.  vv.  1718.  2106  sq.  —  'crapula'  ixqaindXri)^  affectio 
quaecumque  capitis  facta  ex  vino  intemperantius  hausto.  —  *lappa', 
Germ.  'Klette';  cf.  Ovid.  epp.  ex  Ponto  II  1,  14  Very.  georij.  I  153 
1744  *mappa':  'mappas  antiqui  dicebant,  quae  nunc  mantclia  dici- 
mus'  Acron  in  Horat.  .sat.  II  4,  81  'manutergium'  Gl.  n.  —  'räpa' 
ae  et  'rapum*  i,  Germ.  'Rübe' ;  unde  dimin.  'räpulum'  Horat.  ,sat.  II  2,  43 
1746   'varicosus  aruspex'  lurenal.  II  G,  308  1747  'carex',   herba,   (juac 

inter  gramina  censetur,  Germ.  'Riedgras' ;  cf.  Verf/.  geory.  III  231 ;  de 
genere  cf.  v.  687.  —  'värica  värix':  'a  varus  dicta  est  haec  varica  et  haec 
varix,  vena  intercoxanea,  et  producit  va'  lo.  lan.  'pedes  in  diversum  fle- 
xos  varos  dicimus,  et  distortas  venas  varices'  Acron  in  Horat.  sat.  II  3,  56. 
ex  hac  falsa  derivatione  a  'varus',  quam  etiam  Despaut.  475  accepit  et 
contra  Nehrissensem    defendit,    prima    syllaba   vocis    'varix'   producta  est 

1748  'Narycia',  urbs  Locrorum  in  Italia  inf. :  cf.  Ovid.,  Verg.,  Plin. 
'glarea' t(M-ra  scrupulosa,  cpialem  litora  et  ripae  liabent;  cf.  Lucan.  IV 302 

1749  'Carica',  sc.  Ileus  1751  ara  -  'hara',  i.  e.  stabulum  porcorum:  'porcum 
nutrit  hara,  gentilis  quem  necat  ara'  lo.  lan.  'est  hara  porcorum  brevis, 
et  noii  ara  «leorum'  Ih'cr.  —  'para' =  Traö«  —  'dempta',  supple 'sunt' 


J 


Doctrinale  1 1 1 


vates,  Saturnus  laternaque,  mobile  latus, 

atria,  catholicus;  clatros  sociare  solemus, 

quatuor  ac  fatum  naturaque,  quatinus,  ater. 

piatos  cum  s  tat  im  varies;  sed  longa  locabis  1760 

in  quibus  m  super  est  aut  r  muta  praeeunte. 

philosophi  mathesim  breviant  vatesque  mathesim. 


VARIA  LECTIO. 

vv.  1758.  1759  inverso  ordine  in  PÄzM  vv.  1759.  1760  tnv.  ord.  in  e 

1760  locabisl  notabis  AM        1762  mathesim  breviant]  breuiant  mathesim  aS* 
mathesim  dicunt  P  Ad 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

1758 'catholicus  corripitur;  auctoritate  tarnen  Sidonii  etecclesiasticorum 
poetarum  propter  tot  breves  sc  invicem  consequentes  etiam  produci  potest' 
Bebet,  cf.  Despaut.  —  'clatri':  'obiectos  caveae  valuit  si  Irangere  clatros'  Horat. 
art.  poet.  47 S  1759  'quätuor':  lioc  numerale  primam  corripere,  sicut  quater 
(cf.  V.  1755),  et  ubi  producta  inveniretur,  literam  t  geminatam  habere  lexi- 
cographi  vulgo  annotant.  sed  si  re  vera  esset  brevis,  procul  dubio  etiam 
eiusmodi  evidentia  reperirentur  exempla  veterum  poetarum,  qui  sexcen- 
ties  hac  vocula  usi  sunt  semperque  primam  produxerunt.  in  his  Vergiliiis 
et  Martialis  plus  vicies  ex  hac  voce  dactylum  effecerunt,  nee  alitcr  iuniores 
poetae  faciendum  sibi  putarunt,  ut  luveneus  (hist.  ev.  III  218),  Avienus 
(perieg.)  Sedulius  (op.  Pasch.  I)  aliique.  quod  ad  illud  attinet,  quod  quater 
primam  corripit,  non  parum  sane  vocabulorum  afferri  possunt,  quae  in 
quantitate  ab  origine  sua  recedant,  ut  'lucerna'  a  'lüce'  seu  'lüceo'  (vide 
V.  1942),  öfella  ab  offa  (vide  v.  189(3  sq.),  'püsillus'  a  'püsus'  (vide  v.  1967), 
tegula  a  tego  (vide  v.  1782)  1760  'piatos  graece-latine,   dicitur  latum 

vel  latitudo'  lo.Ian.  'plätos'  non  inveni;  cf.  v.  1763.  —  'stätim':  primam  sylla- 
bam  produxerunt  Ale.  Avitus  II  180  Avienus  in  phaen.  Arati  396.  cf. 
'stätum'  et  'stäturus'  v.  1646  sq.  1760  sq.  'sed  —  praeeunte',  ut  'mäter 

prätum'  1762  'mäthesis  mätliesis':      recentiores  auctores  'matheseos' 

vocabulo  etiam  pro  astrologia  sive  divinatione  usi  sunt,  sicut  et  eam  pro- 
fitentes  'mathematicos'  appellarunt  (ita  iam  luvenal.  XIV  240),  et  ut 
pronuntiatione  differentiam  statuerent,  quando  pro  disciplina  vel  doctrina 
ponitur,  paenultimam,  nimirum  contra  naturam  elementi  Graeci,  corri- 
puerunt.  unde  in  plerisque  codicibus,  sicut  etiam  in  Graec.  X  211  et  apud 
lo.  lan.,  hie  versus  laudatur:  'scire  facit  mäthesis,  sed  divinare  mäthesis'. 
versus  igitur  supra  allati  sensus  est  hie:  'mäthesis',  i.  e.  scientia  quadri- 
vialis,  et  'mäthesis',  i.  e.  ars  divinatoria,  primam  syllabam  corripiunt 
itaque  a  regula  priore  versu  statuta  excipiuntur;  cf.  etiam  v.  2044.  ceterum 
'mäthesis'  paenult.  corr.  etiam  pro  arte  vaticinatoria  usurpata  interdum 
occurrit,  ut  apud  Prndentiuin,  qui  contra  Synmi.  II  888  eas  artes,  quas 
daemon  inveiierit,  recensers  dicit:  'involvit  mathesi,  magicas  impellit  in 
artes'  cf.  idevi  l.  c.  II  479.  sie  Apollinaris  Sidonius,  Panegyr.  II  dicit: 
'percurrit  rnnthcHin  iiumeris  interrogat  umbias' 


112  Alexandri  de  Villa-Dei 


ut  placet  est  platea  vel  platea  sive  platea. 

a  super  u  brevias;  sed  gnavus  et  avia  demas, 

gavisus,  navis  et  Mavors  pavoque,  mavis,  1765 

suavis,  pravus,  item  si  praesit  1  addita  mutae. 

Ante  b  fit  brevis  e,  si  noii  duo  consona  praesint; 
deformat  debet,  Ph[o]ebus  Thebaeque  notentur, 
Nebrida,  debilitas  et  Ph[o]ebe  [neboque  nebam.] 
e  c  brevis:  seciis  est  testis,  nisi  s[a]ecula,  m[o]echus     1770 
f[a|ecis:  securus,  fecundus,  Gr[alecia,  c[alecus, 
pr[a]eco,  me-,  te-,  se-,  vecors  vel  secius,  echo, 
thecaque  longatiir,  de  quo  chirotheca  creatur. 


VARIA  LECTIO. 

1764    brevias    etc.    demas]    brevies    etc.    demes    M  1765    navis 

etc.  mavis]  mauis  etc.  nauis  A  et  Mavors  pavoque]  mavors  pavo  quo- 
que  M  1767  fit  brevis  e]  corripis  q  L  si  noii]  nisi  cum  PM  praesint] 
presunt  3/  1768  deformat]  iv*b'  de  format  ^PJ/  debilitat  6^  Phoebus 
Tbebaeque]  cebe  (!)  phebeque  1769  Phoebe]  febus  P  phebes  M    [  ]  in- 

clusa  oni.  ÄiAiS,  add.  lo.  Garl.(Är)  LP  sint  tibi  longe  add.  As  nebula 
gleba  add.  Me  1772  vel]  et  AsM  1773  tecaque  et  ecbinnus  *S'  chi- 
rotheca]  cerotheca  AL2       cyroteca  vel  ciroteca  cett.    codd.    (cf.   r.   1702) 

TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

1763  'phitea':  'purae  sunt  plateae,  nihil  ut  properantibus  obstet'  Horat. 
epist. II 2,  71.  haec  apud  antiquos  poetas  usitatissima  forma  erat;  recentiorcs 
secundum  etymologiam  {TrXaisla)  paenultimam  produxerunt;  cf.  Keller, 
Jahr}),  f.  kl.  Phil.  103,  559 ;  phltea  vero  prima  producta  exemplis  auctorum 
corpprobata  non  videtur,  licet  inveniatur  v.  16U8etadmittatur  a*SV/^;iY.  1764  *a 
super  u  brevias',  ut  'avis  avus  favor  favus  pavor  etc.  1766  '1  addita  mutae', 
ut  'clavus  flavus'  1768  'deformat',  sc.  regulam,  i.  e.  contra  regulam  versu 
priore  positam  est  'debet'  (cf.  'cassare'  v.  914) ;  aut  scribendum  est  cum 
(juibusdam  codd.  'de  format',  i.  e.  prima  sjdlaba  verbi  'debere'  longa  est 
1769  'Nebrida'  hie,  ut  mihi  quidem  videtur,  nominativus  singularis  numeri 
est,  cuius  pluralis  est  'Nebridae',  non  accusativus  sing,  vocis  'nebris',  nisi 
forte  auctorem  nulla  metri  necessitate  coactum  hoc  loco  accusativum 
nominativis  inseruisse  putemus.  sunt  autem  'Nebridae'  mulieres,  quae 
'nebride',  i.  e.  'veste  ex  pelle  cervi  vel  lyncis'  (Gl.  M.,  lo.  lan.)  concinnata, 
indutae  erant,  sive  Bacchae.  cf.  Statiuti  Theh.  II  664  Seneca  Oed.  v.  438 
SiliNs  III  395.  in  Brer.  vero  legitur:  'nebrida  dae,  planeta,  quae  indue- 
l)atur  tempore  sacrificii'  1772  'me.  te.  se.',  sc.  'mecum'  etc.  1773  'chiro- 
thea':  'uanti  (sine  dubio  Ital.  guanti),  "i.  e.  manus  theca'  Pap.  'manuum 
tectura'  IIkcj.,  Io.  lan.,  Osh.  Pan.  'designat  tegimen  utriusque  manus 
chirotlieca'  Graec.  X  203.  cf.  Ys.  III  1131  Du  Cauije;  de  (luantitate 
primae  syllabae  vide  etiam  adn.  ad.  v.  1702 


Doetrinalc  113 

ante  d  protraliis  o,  si  sint  disyllaba,  sicut 

Südes  et    ijaiedf^t;  eedo  pro  die  deinis  edoque,  1775 

])eö  pedis  atque  pedum,  eedriis,  (^t  polysyllaba  curta, 

ut  sed(U),   isH-Mlicus;  sed  S(ulnliis  excipiatur, 

seditiotpie  siiiiul. 

cum   subit  I',   bi-<'vis   e;   sed  eoiiipositiva  iiotate. 

ante  g  fit  brevis  e  rego  teste  legoque  tegoque:  1780 

excipies  reges  regiiiaciue,  regula,  leges, 

[ajeger  et  [Ajegyptiis,  legans  et  tegula,  iimges 

lajegis  et  [ajegoeeros. 

e  super  1  longam  fiu^iiint   disyllaba,  sicut 

chele;  dcMiio  chelyni,  velut  inde,  velinique  geluque       1785 

<'it(pie  iiKvlos,  scelus  at(iue  celer,  nielus;  et  breviabis 

quae  polysyllaba  suut;  speluncaque,  belua  demas, 

delil)utus  et  electrum  spelaeai]ue  Graecum, 


VARIA  LECTIO. 

1775  tod(.^t  et  sedes  t  1776  et]  ae  c  1778  et  dedalus  add.  S 
eui  seditiosus  adheret  add.  lo.Garl.( Ar)  cum  sediciosus  habetur  add.  62 
1779  notabiis  Me  1780  lego  teste  iegoqno  legoque  Jy  1781  excipie«  i 
ex'ji]>iarf  rrf!.  v,,.///.  a  e  1782  lea:ai)si  le^as  A2  S FMe  et  teguinj  ve] 
rrguia  P  iunges  L  A\  dego  <(d.t.  codd.  et  <■■  1783  cum  {ei  I^J  IVegi  iungito 
[yi'^^add.Io.irart'^AiAF  quae  graeca  tibi  retineto  <idd.  e2  1784  faciunt 
longam  L  1785  derue /*yl.-5  1786  ei  l)reviabis]  ae  breviabis  Me-  ixh- 
brouja.bii;   A\           1787  demis  Afc 

ThlS'i'JMONlA  ET  EXPLANÄTIONKS. 

1776  'pedum',  }>acidns  ])a8(()nmi  lecMiivus;  et'.  1  "f:r(/.  crl.  ]^'Sb  1782  He- 
grda',  quamvis  a  Veg"  de^iceudat,  primam  jiroductam  liabet;  cf.  Ovid.  Fad.  II 
587  VI  SIC),  est  autem  (ierm.  'Ziegel'  1783  "ac^j^eeros'  (codices  -it  edi- 
tiones,  cpias  m)vi,  (uuues  habent  'aegloceros'  =■-  cäyoxfQMC  l  Latine  vulgo  'eapri- 
coruus'  dieitiu\  (i(n-m.  -Steinbock';  cf.  Osh.Fari.  JOSOraec.  VII  32  VIII  V2 
Brcr.,  Dief.  est  quocjue  signuiu  caeleste;  cf,  Lucan.  IX  537  1785  'ehele'. 
vulg<ii  I>bir.  '<d)elae'  forcipes  caucrorum  et  soorpionum";  item  pro  signo 
caelesti  apud  Verg.  fjeoi-g.  I  33  1786  'melus':  'aiiimar  Gl.  M.  "taxus' 
(Ital  'tasso'.  Germ.  'Dacbs').  '<{ui  nielus  dieitur'  Pap,  'quoddarr*  animal, 
nalli(;e  taissoii'  GL  ap.  Tliuroi  431;  ^'t-  lo.lan.  paenultiuiam  con-ipieudam 
esse  censet  etiam  Sulpii.:  producitur  autem  in  hoc  versu  Ech.:  'audieram 
ötrepitum,  certans  coujprendere  melum'.  (vocabuhmi  non  lia])et  I)u  Cange.) 
1787  'quae  polys3dlal>H  sunt',  ut  'elementum  elephantus'  etc:  1788  'spelaea' 
(sing.  'spelacMun"  vel  'speleiuu',  r;7r^^««oi^)  "=  speluncae;  cf.  Serv.  in  Verg. 
ed.  X  52  F((/K,  I.sid.  atyui.  XVI  3  lo.  lan. 

Moniimenta  Germaniae  P;t*rtagogica  XII  ö 


114  Alexandri  de  Vilia-Dci 


Elysius  cum  deliciis  delubraque  iiingam. 

e  super  m  brevis  est;  sed  fem i na,  semina  demam,         1790 

demoque  producis;  sed  longis  addere  debes 

8  super  m  solam,  sed  correptis  emo  iungam 

ac  emio,  Themis  [extrahe  demum,  semita,  semis], 

et  cum  cremento  disyllaba  nomina  produc; 

sed  memor  atque  nemus,  pariterque  femur  breviamus.     1795 

e  super  n  longa;  sit  enim  brevis  atque  fenestra 

atque  penum,  penitus,  penetro,  penes  atque  penates 

et  phrenesis,  teneo. 

si  b  vel  s  t  vel  u  vel  g  praeiungitur  illi, 

fit  brevis;  at  venum  produci  venaque  debet,  1800 

t[a]enia,  t[ajena  simul  et  venor,  T[a]enara,  senus. 


VARIA  LECTIO. 

1789  iuiigis  PMe  1790  semina]   seniitn  Me      deinanil  deinas  A2 

demis  P  deine  Me  1791  producis  sed]  ])ro(liicis  et  P  produces  et  Me 
1793  Themis  ont.  P  \]  inclusu  add.  lo.  Garl.(Är)  L  iiinges  liis  demuni 
semita  setis  (!)  add.  S  1795  bieniabis  PAd     post  t\  1795  compositiua 

notes  add.  LMe  1796  sit]  sed  SAs  1797  penum |  penus  i/e  penetro] 
penetrat   Me  1798    et    frenesis   Me      et    frenesis    teneo   A2  As      et 

frencsis  teneo  varies  Ai  et  frenesis  teneo  uel  varies  (sie)  L  et  frene- 
sis varies  Flacco  delente  (sie)  frenesis  /0.  Garl.  (Ar)  et  fr.  v.  Fl. 
dicente  fr.  P  et  fr.  teneo  Fl.  d.  fr.  *S'  (hie  de  prima  fujllaba  ayitur., 
quae  quidem  in  voee  phrenesis  semper  eorrijntur ;  de  pae/udtinta  stjllnhu 
varianda  auetor  infra  (r.  2045)   tractat.)  1799  si  b  uel  g  uel  s  t  uel 

u  preiungitur  illi  Me  si  b  uel  s  presit  reU.  oiii.  P  1800  at  .li  A'S  ao  LP 
atque  (!)  SA2  1801  Taenara]  trenara  Me 

TEST!  MONI A   ET   EXPLAN ATIONES. 

1791  sq.  'sed  longis  —  solam',  ut  'eminus'  reli({uaque  cum  'ex'  composita 
1793 'emio':  *nomen  graec,  unde  compomtur  redimio'  Gl.  M  'emio  non  est 
n  usu,  sed  sua  composita'  Gl.ap.  TJiurot.  i2i)  'emio  est  orno'  Gl.n.(\ei- 
bum  omisit  Du  Cajuje)  1794  exempl.:  *semis  semissis,  thema  thematis' 
1796  'e  —  longa',  ut  'fenum  fenus  deni'  etc.  1798  'phrenesis" :  de  corrcpta  paen- 
ultima  vide  v.  2045  1799  ex.:  'bene  senex  teneo  venio  genae'  1801  'taenia 
taena  simul',  cf.  lo.  lari.  alteram  formam  in  usu  esse  medii  aevi  gramma- 
tici,  atque  etiam  De.^])ai(t.  ol3,  ex  illo  Veryilii  versu  (Aen.  V  260)  con- 
cludebant:  'puniceis  ibant  evineti  tempora  taenis'.  sed  ibi  et  contractio 
ex  'taeniis',  ut  in  'gratis*  ex  'gratiis';  cf.  Laehtnati.  connn,.  in  Liier.  279. 
est  autem  'taenia'  'vittarum  extremitas'  Serr.  in  Aen.  VII  .')r>2  'depen- 
dens  diversorum  colorum'  Lsid.  efi/nt.  XIX  30,  Pop.,  lo.  Ion.  —  'senus',  vulgo 
plnr.    'seni',    inimerale  dist  libut  ivum 


Doctrinale  115 


ante  p  fit  brevis  e,  veluti  reperire;  p  duplex 

repperit  excipies  et  prfale,  prfajeputia,  pr[a]epes, 

cepaque  protrahit  e;  sed  et  hanc  producere  debes 

s  sibi  praeposita;  breviato  tarnen  sepelire.  1805 

longa  fit  e pacta,   repoque  simul  sociatur. 

ante  q  fit  brevis  e,  siciit  neque;  demitur  a[e]quor 

[a]equus   et  a|e]qualis,   nequaquam   nequaque,   nequam. 

e  super  r  brevis,  ut  series,  hera  sive  ceraunos, 

sie  et  herilis,  herus,  heresis;  tarnen  excipis  heros,     1810 

hfajereo,  feralis,  (ajerumnaque,  c[alerulus,  heres, 

m|a]eret  et  eruca  ceromaque,  seria,  C[aleres, 

[a|es  [ajeris,  qulajero,  gens  Seres  ceraque,  sero, 


VARIA  LECTIO. 

1803  excipies]  excipias  i^  excipiet  6V4t   excipitiir  ^3        1805  breviato] 
breviando  Me  1806  longa  fit  epacta  cum  tepo  }ell.  o/n.  Mei     longa  fit 

epacta  cum  tepo  consociata  e2    longa  fit  epacta  tamen  abbreuiatur  epacta  P 

1809  ceramon  LA2      ceraunon  S     ceraumon  Me     seraumon  Ad    seränon  P 

1810  heros]  heres  ^       1811  heres]  heros  <?       1813  quaero]  vero  f?i    gens  Seres) 
gens  ceres  LS  Fei 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1804  'cepa'  fem.  vel  'cepe'  neutr.;  cf.  Horat.  epist.  II  2,  21  Mart.  III 
77,  5  XII S2,  20  Pers.  I V20.  —  'sed  —  praeposita',  ut  'sepes  sepia  separo'  etc. 
1806  'epacta'  vulgo  plur.  'epactae'  [tTiaxrai  sc.  ^fifoai')  '•  'epactas  Graeci 
vocant,  Latini  adiectiones  annuas  lunares,  (juae  per  undenarium  numerum 
usque  ad  tricenarium  in  se  revolvuntur,  quas  ideo  Aegyptii  adiciunt,  ut 
lunaris  emensio  rationi  solisaequetur'  etc.  I.sid.  etym.IVlf) ;  cf. Osh.  Pan.  196 
lo.  lan.,  Brev.,  Du  Cnrnje.  unde  auctor,  quem  hac  in  re  Sulpit.  secutus 
est,  primam  syllabam  productam  statuerit,  nescio  1808  'neijua':  'ex  ne 
et  quis  oomponitur  necjuis  nequa  nequod  vel  nequid'  lo.  lan.  cf.  Pri.Hc.  I 
17 9n  1809  'ceraunos'  =  xeoavvdc.,  unde  'Ceraunia,  Acroceraunia'  ap. 

Verg.  Aen.  III  .506,  yeory.  I  332,  Horat,  rann.  I  3,  20;  cf.  Serv.  et  Acron 
in  IL  cc.  1810  'heresis'  (pro  haeresis,  atQ8öic)  est  etiam  ap.  Efjb.  II  1747 
in  Graee.  XIII 131  X 149;  cf.  v.  268  1812  'erüca' :  'tinea  in  vestimentis, 
eruca  in  holere,  teredo  in  ligno,  tarmus  in  lardo'  Isid.  etf/m.  XII  5  'item 
quaedam  herba,  et  tunc  derivatur  ab  uro,  quasi  urica,  quia  igneae  sit  virtutis 
et  in  cibo  saepe  sumpta  Veneris  incendium  commoveat'  lo.Ian.  cf.  Horat. 
mt.  II  8,  51  Martial.  III  75,  3  luvenal.  IX  134.  —  'ceroma,  quoddam  un- 
guentum  confectum  ex  melle,  herbis  et  cera,  (juo  athletae  utebantur' 
lo.  lan.  cf.  luvenal.  VI  246,  Martial.  IV  4,  10  V  65,  3  VII  32,  9.  -  'seria' 
vas  est  oblongum  vino  oleoque  condendo;  cf.  Per.'i.  IV 29      1813  'sero'  adv. 

8* 


116  Alexandri  de  Villa-Dei 


Erigone, 

xerampellinas,  clerus;  debesque  notare  1815 

longas  ve  super  r,  sed  deme  veru  vereorque; 

corripis  inferias  feretrumque. 

p  quoque  praeposita  pones  disyllaba  longa. 

longa  fit  e  super  s  nisi  compositiva  thesisque 

atque  Jesus.  1820 

ante  t  longa  fit  e,  ceu  fretus;  deme  metallum 

ac  etiam  metuoque,  fretum,  meto,  nietra  retroque, 

adiungasque  Getes,  et  si  p  praevenit  aut  u; 

pr[ale  format  pr[a]eter. 

Tethys  yos  Tethim  dabit,  estque  Thetis  Thetidisque.   1825 

e  super  u  produc,  ut  slajevus;  deme  severus 

et  levo  sive  bever,  brevis  et  leve,  non  onerosum. 


VARIA  LECTIO. 

1814  Erigone  cherre  Me  1815  serapellinas  LS  As  serampcllinas  yli 
sorapelinas  Ä2Me  eerapclinas  F  notare]  locare  FMe  1816  longum  Äs 
longain  Me  1817  foraxque  mld.  S  feretrumque]  que  om.y  vere(rum(iue 
nierumque  add.  lo.  Garl.  (Ar)  Me  vereirunique  ferarum  add.  P  1820  longus 
taiuen  est  in  carniine  iesus  add.  Jo.  Garl.  (Ar)  L  1821  ceu]  seu  LAiAs 
1822  itt  SKj)ra  8,  sie,  sed  nietra(iue  retro  Me  ac  etiamque  fretum  nietuo- 
que  meto  metra  retro  ^1 1^2,  -vü*;  sed  retroque  L  atque  {sn per scr.  ^ivc\m) 
fretum  metuoque  nietoque  metraque  retroque  As  sie  etiam  metuoque 
fretum  meto  retroque  metra  P  1823  et|  aut  A2  1824  et  vult  pro- 

(liiriMc  pretor  add.  lo.  Garl.  (Ar)  et  (debes  ^r/'o  et  vult)  Me  vv.  1824.  1825 
inver.w  ordine  in.  Me  1825  Thetis  ios  tlictiniquc  dabit  tlietis  est  theti- 
disque Mc  1827  heuer  hreuis  LA1A2  breuis  beuer  SAsP  breuis 
breuis  (fj  Me 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

1815  'xerapelliuae'  (pro  'xerampelinae',  l^rpa/JiTTf-Xirai)  'dicuntur 
veleres  vestes  et  praecisae'  Pap.;  cf.  Du  Gange  'xeros  componitur  cum 
pellis  et  dicitur  xerapelliiia,  i.  e.  pellis  sive  vestis  vetus  sicca  et  praecisa, 
detrita'  lliff/.,  lo.  Jan.,  Jirec.  liaec  interpretatio  sine  dubio  inde  exorta 
est,  (piod  luvenalis  xerampelinas  forte  'vet.eres'  dixit:  'et  xerampelinas 
veteres    donaverit    ipsi'    luv.    VI  519  1818    ex.:     'pera    pero    spero' 

1819  ex.:  'esus  deses'  1820  'Jesus':  sie  etiam  praecepit  Sulpit.  contra 
haue  doctriiiam  adnotat  Des/jaid.  4H2 :  'patet  erasse  Petrum  Rigam  in 
(ienesi:  "de  (juo  concepit  virgo  heata  .Jesum",  et  vMexandrum:  "dat  Jesus 
um  (|uarto'"'  etc.  (vide  v.  849)  1825  cf.  v.  lf>8  1827  'bever',  vox  Ger- 
ni;uii<n  et  Anj^lica.    (|U}mi  pro  'castore'  iam  apud  Prt.sc.  I  1.50i'S  invenies. 


Doctrinale  117 

Ante  b  corripis  i;  tribuliis  probat  hoc  et  Iberus; 
tribula  dematur,  hibernus,  fibula,  scribo, 
tibia,  Liburnum,  vel  mobile  liber  et  ibo  1830 

et  libiim,  libo,  vibex  quoque,  sibila,  quibo 
ac  ibis. 

ante  c  corripis  i:  sit  convicior  tibi  testis 
atque  dicax;  demo  convicia,  spicula,  dico, 
ficus  cum  mica,  vel  niciteria,  trica,  1835 

vicenus  quoque,  tricenus,  ficedula,  picus, 
licia  cum  spica  vel  sicut  picaque,  vicus. 


VAIllA  LECTIO. 

1828  corripis]  fit   breuis  Me      breuis  omisso  fit  P      Iberus]  yberus 
AiA2      hyberus  LP  1831   libum  libo]  libo  libum  A\       vibex  quoque] 

et  uibex  Me  1832  fil)ra  (!)  poteris  coniungere  libra  add.  lo.  Garl  (Ar) 

et  (uibra  j^^^o  libra)  P  1833  corripis  i|  fit  breuis  i  SPMe  1835  ficus] 
xiGis(!)M  vicus  6  niciteria]nichilteriaL  mchiievia  cett.cocM.  1837  vicus] 
ficus  Me 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

cf.  etiam  Priscianea  K.  Siippl.  CLXXV,  Paj).,  lo.  lan.,  Die  Gange.  Tiber 
idem  castorque,  bever,  castorea  cuius  fiunt  testiculi;  castratos  dicinius 
inde'  lo.  Garl.  199.  cf.  de  hac  re  Se7T.  w  Verg.  georg.  I  58  Invenal.  XII  34 
1828  'tribulus'  {TQißo/.oc)^  'genus  spiuae'  Serv.  in  Verg.  georg.  1 153 
1829  'tribula'  fem.  et  (plerumque)  'tribulum':  'genus  vehiculi,  quo  teruntur 
frumenta'    Serv.  in   Verg.  georg.  I  164  1830  'Liburnum,   genus  vebi- 

culi'  Gl.  n.  hoc  genus  autem  (si  quidem  omnino  currum  significat) 
a  lurenale  III  240  'Liburnus'  dicitur.  est  praeterea  'Liburna',  sc. 
navis.  ceterum  prima  syllaba  ubique  corripitur;  cf.  Despaut.  525 
1833  , convicior',  ut  videtur  ex  falsa  derivatione  a  nomine  'vitium'. 
legitur  enim  ap.  lo.  lan.:  'vitium,  quod  dicitur  a  vetando,  corripit 
i  ante  t  cum   suis  derivatis;    convicium   tamen  producit  i'  1835  'nici- 

teria',  nunc  vulgo  'niceteria'  {viTtmiiqia)'-  'nici  graece  victoria,  unde  et 
niciteria,  i.  e.  filateria,  in  quibus  victoriae  sunt  scriptae;  quae  athletae 
capite  (immo  collo;  vide  luvenal.  III  68)  gestabant'  Pap.;  cf.  lo.  lan.,  Osh. 
Pan.  371  Brev.,  Du  Gange.  —  'trTca',  vulgo  plur.  'trTcae' :  'tricae  sunt  im- 
pedimenta  gressuum,  idem  trico  tricas'  Pap.  'a  tero  dicitur  haec  trica, 
i.  e.  deceptio,  et  trica,  i.  e.  meretrix,  et  trica,  i.  e.  radix^  et  trica  dicitur 
capillorum'  lo.  lan.  cf.  Osh.  Pan.  591  Ys.  I  279  Brev.,  Brev.  Benfh.,  Du 
Gange  'tricae,  capilli  pedibus  pullorum  gallinarumque  involuti,  qui  gres- 
sum  impediunt;  ideo  tricae  dicuntur  etiam  impedimenta  et  res  frivolae' 
Despaut.  130.  verbum  'tricari'  pro  'morari,  tergiversari'  legitur  apud 
Gic.  ad  Attie.  XIV  19,  4  XV  13,  5,  activum  'tricare'  in  Vidg.  eccles. 
XXXII 15  et  ap.  Y.^.  1 273,  284 ;  item  'extricare'  pro  'expedire,  exsolvere' 
ap.  Horat.  sat.  I  3,  88,     'intricare'  (unde  Gall.  'intrigue')  ap.  Plaut,  et  Gic. 


118  Alexandri  de  Villa-Dei 


c  diiplicat  sicca,  siccus;  sed  ico  variabis, 

quaeque  dicax  ponit,  iit  fatidicus,  breviabis. 

ante  d  longa  iit  i,  velut  ideni  pro  mare,  fido  1840 

et  fidiis;  sed  deniis  ideni  neutrale  fidesque, 

his  ideo,  fidis  atque  Cydonia  iunge  quidemque. 

addis  idoneus  his  et  si  b  vel  u  praeit  aut  t. 

strideo  produces  et  strido,  rideo  rides. 

idola  die  longa;  tanien  invenies  idolatra.  1845 

i  suj)er  f  longa  nisi  conipositiva  scyphusque. 

ante  g  corripis  i;  v\dt  t'igo  fligoque  demi, 


VARIA  LECTIO. 

1838  (liii)licanl  A1A2     variabisl  broiiiabis  r        1839  qiiodqiio  PAs  e 
fatidicus I    (^aiisidicus   P  1842    ideo    lidis    atciuc]    ideoque     fidisque   P 

Cydoiual   sidonia   P     iinige|  iungo  Me        1844   producis  >S     ridos  m.  rec. 
rorr.  in  iunges  A}     iunges  P    iunge  M    iungo  e  1846  soyphusl  cyfus 

oifus  oiphus  ro(J(J.      1i])]ius  (^!)  r  1847  fligo  figoqiio  SA]  f      \\\\i  figo|  figo 

uult  .12.1h 


TESTIMONIA   KT   EXPLANATIONES. 

1838  'sicca'  pro  'sica',  ])Ugi()Jic  vcl  ciiso,  iuveiiitur  apud  (ircfforiinn 
Turoii.  IX  U).  teste  /0.  hin.  liaoc  vox  unico  c  sorihitur;  itaque 
fortasse,  niiniiuui  contra  glossatonun  interpretationes,  accipiendum 
est  quod  in  Du  Canifii  glossario  legitur:  'sicca,  saepia  piscis,  Gallice 
seiche'.  —  'ico':  'ico  paenultinia  hrevi  j)rofertur  in  praesenti  teste  C^apro; 
Lucretius  (111  ](>())  (^tiain  in  praesenti  producit  paenultimam*  Prise.  I 
50922 — 510i\  1842  'Cydonia',   sc.   mala,   'ah   oppido,    quod   est  in  Creta 

dicta'  Pap.  alias  'Cotonea',  (ierni.  'Quitten';  cf.  Serr.  in  Very.  erl.  II  51 
Martial  X  42,  H  Xlll  24  1843   'si    h     t',    ut   'hidens  video   tridens' 

1845  'TdiHa'  pro  'Tdöla'  {btöoyXa)'-  'Tdohnn'  niedii  aevi  scriptorihus  per- 
i'amiliaris  vox  erat;  unde  'Tddlium'  j)ro  'TdölTuni'  {irtdo)/.HOv)^  '(üötzenternper: 
'decernant  infame  lovis  ])ulvinar,  (^t  omne  idolium  h)nge  purgata  ex  urbe 
fugandum'  Priuhnt.  mir.  Syniin.  II  4^'  'in  terra  sancta  Dens  imperat  idola 
tolli'  Petr.  Iii<f(i  'idohi  tot  Komae  mundo  collecta  suhacto'  Arafor  de 
act.  apost.  I  'multi  Christianorum  in  bis  defecerunt  a  iingua  Graeca' 
De.yurnt.  cf.  v.  ölU  Gracc.  X  111.  —  'nldlatra'  pro  'Tdöldlatra'  sive  Tdölo- 
latres'    (tt()W.o/«/^//c);    cf.    )'.s.   VII  5S1   lu/h.  L.  II  572  Graer.   VI  11  197 

1846  'nisi  compositiva',  ut  biformis.  triformis'  etc.  —  'scyphus'  (Sxvaog). 
vasculum  ])otorium;  cf.  Iloral.  rann.  1  27,  I  Tibidl.  1  11,  9  Martial. 
VII  72,  4  l'III  0,  11  XII  (iit,  1.  (juod  ad  scri])turam  codicum  attinet, 
animadverten(hi  est  adnotatio  lo.  lan.:  'est  s  prima  litera  in  Hugutione  et 
in  Papia,  nee  debet  s  in  pronuntiatione  onmino  taceri,  nee  omnino  pro- 
ferri  s,  sed  (juasi  medio  modo,  (piia  s  ibi,  (piantum  ad  sonum,  liquescit 
aliqualiter' 


Doctrinaie  119 

viginti,  bigae  trigintaque,  frigora,  pygae, 

rnigro,  pygargus,  frigoque  simul  sociatur. 

s  t  si  praeeiint,  iit  stigo,  longa  manebunt;  1850 

sed  Styga  cum  strigibus  brevies,  strigilis  variemus. 

longa  fit  i  super  1,  ut  milia;  deme  cylindrum 

et  philomela,  filix,  hilaris,  ciliumque  Cilixque 

et  granum  milii,  bilibris,  pilus  et  pila  ludus. 

si  praeit  s  aut  t,  tunc  debes  i  breviare.  1855 


fARlA  LECTIO. 

1840  pygargus]  pigai'dus  rodd.  et  e  sociatur]  sociamus  PAsMe 
1850  praeeunt]  presit  e2  preit  ei  1851  strigiles  SM  variamus  SAPM 
1852  cylindrum I    chilindrum  LA\Ä2M  1853   philomena   vel  filomena 

codd.  et  e    filix]  philex  />  1854  milium  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1848    'pygae'    {nvyaiu    nates;    cf.   Horat.  sat.  I  2,   133    et    Acron 
in    Hör.   sat.   I  2,    92  1849    'niTgro' :    'corripit    migro    paenultimam 

natiu-alitor ;  in  vcrsu  tarnen  habet  primam  communem'  lo.  lan.,  Brev. 
'migro  contra  Alexandrum'  Despaiit.  531.  —  , pygargus',  TTvyaoyog  (codices 
et  editiones,  quas  novi,  omnes  'pigardus'  exhibent)  'est  avis'  Gl.  M,  Gl.  n. 
'pigargus,  quaedam  avis,  et  dicitur  a  pige,  quod  est  depressum,  quia  forte 
avis  parva  est,  et  numeratur  inter  animalia  comestibilia  deuteron.  XIIII' 
lo.  lan.,  Brev.;  cf.  Du  Cariije.  sed  in  Vuly.  deiit.  l.  c.  et  ap.  luvenal.  XI 138 
'pygargus'  procul  dubio  est  fera  cervi  specie  vel  caprea  silvestris  non 
absimilis  dammis  1850  'stigo,   i.  e.  stimulare,   et  producit  illam  sylla- 

bam  sti'  lo.  lan.;  cf.  Du  Gange,  inde  compositum  'instigare'  1851  'stri- 
gilis': 'a  strideo'  lo.  lan.;  cf.  Osb.  Pan.  544  Graec.  X  66.  haec  falsa  de- 
rivatio  ad  primam  syllabam  producendam  induxisse  videtur.  est  autem 
'instrumentum  aeneum,  quo  sudorem  in  balneis  solent  homines  tergere' 
Acron  in  Horat.  sat.  117,  110;  cf.  luvenal.  III  263  Pers.  V 126  'patella 
vel  ferrum,  unde  purgantur  equi'  Osh.  Pan.  544;  cf.  lo.  lan.  'patella  vel 
instrumentum,  quo  pueri  furantur  uvas  et  ficus'  lo.  lan.,  Brev.  quae  ultima 
significatio,  ut  mihi  videtur,  ex  falsa  illius  Horatii  versus  supra  citati 
interpretatione  orta  est.  formam  's^dgil'  habent  Pap.,  Sulpit.,  Henrichm,, 
admittunt  lo.  lan.  et  Pylades.  vox*  non  invenitur  apud  Du  Gange 
1852  'cylindrus,  instrumentum  vel  serpens'  Gl.  M  'lapis  vel  serpena' 
Gl.  n.  ille  serpens  vero  'chelydrus'  vocatur;  cf.  Verg.  yeorg.  III  415 
Lucan.  IX  711  1853  scripturam  'philomena',  quam  vis  omnes  Codices 

editionesque  et,  quae  quidem  mihi  innotuerunt,  glossaria  exhibeant,  reti- 
nere  nolui.  1854  milium,  Germ.  'Hirsen';  cf.  Verg.  georg.  1 216.  —  'pilus'=ca- 
pillus',  'pTlus'  =  primus  ordo  triariorum.  —  'pila  ludus',  sed  'pTla'  vas,  in  quo 
frunientum  contundebatur,  aut  columna  ex  lapidibus  caesis  facta  1855  ex.: 
'sileo  tiiia' 


120  Alexaiidri  de  Villa-Dei 


i  super  in  tardant  disyllaba;  sed  thynia  deine 

et  nimis  atciue  fimus,  simul,  bis  sit  Hymen  sociatus. 

quae  polysyllaba  sunt  nisi  siniia  curta  manebunt. 

longa  fit  i  super  n;  tineani,  linio,  lino  demas. 

tinea  j)roduxit  Petrus  Riga.  1860 

quae  c  vel  s  auf  ni  iungunt  i,  sunt   brevianda, 

ut  einis  aüpie  minor;  sed  sin  um  mincxiue  demüi. 

ante  p  fit   brevis  i;  vult  vi])era  ripa(|ue  demi, 

si})harium,  sipbo,  eip[p|us,  cum  stipite  stipo. 

i  q  brevis:  probat  hoc  liqueo,  li(ju()r,  unde  liquoris,        1865 

atque  licpior  -(juaris;  sit  Hquor  liqueris  extra. 

i  super  r  longanf   disyllaba:   lira   ])robabit; 

VARIA  I-EPTIO. 

1856   lliyuial   tiiiia  LSAiA2P     dvnw]   duiuis  P  1857  limum   M 

hiiiu'ii  LA\S  sooiaiukis  y^.ib  liis  et  liynu'ii  socia})is  il/^^  1859  demi s /?7^ 
domo  M  decivie  ff)  e  1860  Ivi^a  <mi.  PM  (snpen^cr.  helie  M  et  lo.  Garh  (Ar) 
(luem  noii  imiteris  add  I<>.  darl.  (Ar)  1861  i|  tibi  A?,  sibi  M  1862  einis] 
siinis  PMe      dcmisl   dcüuis  A\  AoP  demo  M  1865  imde]   iiide  PMe 

1867  longaiUl  lardaiit    M 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

1856  •lliymuDr  et.  'thymus',  plur  'tliyma'  nobi.s  'lliymian"  est 
1859  'tinea',  vermieii)ii>  \  estes  et  lihros  arrodeiis;  ef.  Hörnt,  sat.  113,119 
epist.  1  20,  12  Martini.  11  4(i,  W  VI  (W,  7  A/  1,  14  XIV  H7\  2.  - 
'Petrus  Riga',  se.  in  (  armine,  ()iiod  inseribitur  Auioia.  (loeum  ipsum  noii 
inveni.)  Baheliiis^  i.\\n  voc^ahulum  iiidiffereiis  esse  statiiit,  liunc  Sereni 
verstim  afl'erl :  'matura  iiitciriio  cmn  viseere  tinea  ser}H'ns'  1862  'slnum', 
vas  ventriosiHU  ex  argilla  faetum,  laeti.  vino  etc.  destinatiun:  of.  Verc/. 
c.cl.  Vll  HH.  —  'mlno,  avi,  are,  vulgo  signifieat  ducere'  Pap.  'eompellere  vel 
diieere:  unde  !ne  et  baee  et  lioe  niinans,  tis,  et  i)r()dueit  mi,  sed  minans 
a  minor  eorripit  mi.  unde  versus:  "(hnn  grex  minatur,  lupus  illi  deute 
minatur'"  lo.  Inn.  ef.  (irt/cr.XV  ij?  Brer.,  Despaat.  5S7.  ex  hoc  verbo, 
quod  in  Vah/.  saepissime  reperies  (ut  exod.  111  1  Isai.  XI  6  ref/iim  I  30, 
■^0  II  n,  3  art.  (tpnst.  XVI 11  I(i  np.  lue.  111  2  all.  II.),  ortum  efit  Ttal. 
'menare',  (Jall.  Mnener'  1864  •sipbarinm,  i)retium  vel  cilms  cantoris'  Gl.M 
-'onme,  (piod  ante  (^antanteni  i)ro  [)retio  susj)en(iitur'  P(tp.,  lo.  Inri.,  Brer. 
est  vero  'sipliarium'  sive  potius  \si[)ariunr  vehnn  mimieum;  of.  larenal. 
VI  11  1S(>  Cif.  (Ir  jiroi.  rons.  14.  —  'eippus':  'a  e(^pi  dieitur  bie  eippus,  per 
geminum  y),  et  ]Wn  tnmeo  et  pro  etunnb)  tenae  et  pro  lapide  mortuo 
supejposito  et  ])ro  eimiterio  et  ])ro  instrunumto,  (juo  reorum  pedes 
restringuntiu',  (piasi  eapieus  pedes'   lo.  lari.;  ef,  /)w  (Umt/c  1867  sq.  'iTra 

lyra':  "[jolliee  tango  lyram.  l"aci(»  cum  Niimerc  lirniu"    lo   l((ii..(irnf'r.  X  148 
lo.   (nirl   40S   Hrcr.   BeiitJi. 


Doctrinale  121 


vult  pyra  sive  viri,  pirus  et  resonans  lyra  demi. 

quae  polysyllaba  sunt,  breviantur;  tiria  deme, 

pirula,  pirata,  sit  pyramis  his  sociata.  1870 

longa  fit  i  super  s;  nisi  deme  miserque,  disertus, 

his  tisanam  iungis,  sed  compositiva  notabis. 

i  brevis  ante  t  fit:  iter  hoc  testatur  itemque, 

ambitus,  ambitio;  demes  ambitus  et  itur, 

nitor,  dis  ditis,  clitellaque,  hs  quoque  litis,  1875 

psit|t|acus  et  Titan,  titilloque,  sis  quoque  sitis, 


VARIA  LECTIO. 

1869  scbiria  F  tiria  vel  tyria  cett.  codd.  et  e  1870  pyramis)  piramus 
PA^AfiM  piraniis  cett.  codd.  1871  disertusl  misertus  Me  1872  iungis 
sed]  iungas  et  SP     iiinges  et  M  1873  ante  t  üt  breuis  i  testatur  iter 

uel   itemque  P  1874   demas  P Ä^  1875  efitellaque]   qiie  om.  A\S 

1876  titilloque]  que  om  SP Ä^  AsMe     vr.  1876.  1877  wver.^o  ordme  in  PA^M 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1868  'pyra'  (nima) '-  'exstructio  lignoruni  rogus,  subiectio  ignis 
pyra,  crcniatio  cadaveris  ])ustum  dici  solet'  Serv.  in  Verg.  Aen.  III  22 
1869  'tiria'  (?):  'tyria'  (sie  etiam  scribit  Sulpit.)  'est  serpens  vel  gutta 
cadens  a  stillicidiis'  Gl.  n.  sed  gutta  illa  vulgo  'stiria'  vocatur;  of.  Yerf/. 
georg.  III  366  Martial.  VII  37,  5  Serv.  in  Verg.  georg,  l.  c,  Pap., 
Ig.  lan.,  Despaut.  544  'tyria  ist  soviel  als  Ophiasis'  (i,  e.  morbus  capillo- 
rum,  ab  oa$c  =  serpens)  Zedier,  Univ.  Lex.  XLV  2210  'tyrus  dieitur  qui- 
dam  serpens,  unde  haec  tyriaca,  antidotum  serpentum'  lo.  lan.,  Brer. 
'tyriaca,  tyriacuni  =  theriacum,  quod  vulgo  theriaque  dicunt'  Du  Cange. 
itaque,  num  'stiria'  scribendum  sit,  diiudicare  nolim.  1870  'pTrula':  'vo- 
catur extremitas  eins  (sc.  nasi)  pirula,  a  formula  pomi  et  piri'  I.^id.  etym, 
XI 1 ;  cf.  Pap.,  lo.Ian.  si  vox  a  'piro'  deseenderet,  prima  syllaba  corri- 
pienda  esset,  quod  Hug.  etiam  praescribit.  sed  re  vera  producta  invenitur, 
ut  in  illo  versu  a  Cangio  allato,  quo  signa  violatae  virginitatis  enumeran- 
tur:  'pirula,  pupillae,  palpebrae,  stiria,  malae'.  etiam  Sulpit.  et  Despaut. 
vocem  produci  docent.  quam  ob  rem  diminutivum  puto  vocis  'pera',  et 
'perula'  etiam  in  recentioribus  Isidori  editionibus  scribitur:  ita  esset 
'rotunditas  narium'  ut  Gl.  n.  interpretatur,  Germ,  ein  'Ränzlein'  1871  sq. 
'longa  ^  s',  ut  'risus  visus  pisum'.  —  'sed  c.  notabis',  ut  'bisulcus'.  —  'tisana'  vel 
'ptisana'  [TTTtöccv^  a  niidöü))  <?st  hordeum  tusum,  Germ.  'Gerstengrütze'; 
cf.  Martial.  XII  72,  5.  forma  'tisana',  quamvis  nomen  Graecae  originis 
sit,  usitatissima  fuisse  videtur;  quam  praeter  Codices  nostros  optimi  P/wiV^ 
Martialis,  Nonii,  Isidori  aliorumque  libri  manu  scripti  exhibent.  etiam 
Gallice  'tisane'  scribitur;  cf.  Du  Cange.  1875  'clTtella':  sing,  numerus 

pro   plur.   etiam   in   Osh.  Pan.  149,  in  Brev.   Benth.  et  ap.   Despaut.   547 
occurrit. 


122  Alexandri  de  Villa-l)ei 


Italus  et  Python,  glitis,  pytismata  iungo. 

litter a  t  duplicat. 

m  praeeiinte  vel  r  aut  u  produeere  debes; 

sed  brevies  vitulum,  Britones,  ovique  vitellum  1880 

atque  mitos  filum. 

u  longam  facit  i;  nivis  hinc  vult  regiila  demi. 

bisque  notes  et  tris  et  quae  componis  ab  illis. 

Ante  b  longa  fit  o,  velut  ob  ex  obicioque; 
excipiatur  ob  es  verbum,  soboles  vel  obesus,  1885 

corripies  etiam,  si  duplex  consona  praesit. 
o  e  corripimus,  veluti  locus  atque  iocosus 
et  iocor  et  proceres,  oculus  vocor;  et  retrahatur 
iocundus,  vocis,  procerus,  et  ocior  adde 
phocaque,  vocalis,  Cocytus;  c  duplicavit  1890 

occulo;  longa  dare  decet  ocia,  pocula  iunge. 


VARIA  LECTIO. 

1877  Python]  phytoii  vel  pliitori  codd.  pytismata|  pitasniata  LA'iA^e 
pitaisniata  A\      iungoj   iungani  A'6     iiingis  P M  1878   littera  t  duplicat 

A\A2  ei  littera  t  (hiplicat  iiel  t  duplicat  littus  L  t  duj)licat  littiis  PSM 
littera  t  duplicat  et  litora  noii  diiplicatur  f2  littus  t  duj)licat  et  littera  ^s 
hemist.  om.  Io.Garl.(A v)  1881  heniist. out.  lo.  (j/arl/A r)  8A1VM, hahent  LA\Ah 
1882  hinc]  hec  S  F  1885  excipiantur  An    vel]  et  S  An  PM e        1886  corri- 

pies] produces  (!)  Me  praesit]  subit  (!)  e  1887  iocus]  locus  An  e  1888  et 
iocor  et]  atque  iocor  P  vocor  et]  uoco  sed  PMf2  uocor  sed  (!)  et 
1889- adde]  add'isMe  1890  Cocytus]  cochitus  LP  cocchitus  Ai  An  coc- 
cingtus  ^S'  coccitus  e      duplicavit]   duplicabit  An  1891  iunge}  iungo  Ai 

occulo  longabit  simul  otia  pocula  iungit  S 

TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

1877  'glTtis'  a  'glis';  cf.  v.  44()  'pytisma':  'genus  ludi'  GL  M 
'cortina  in  templo  vel  genus  ludi'  Gl.  ?i.  'cordae  extensae  in  templo' 
Du  Gange  'pitisnia  est  genus  ludi,  (juod  mirabili  arte  volvitur  et  giratur; 
unde  luvenal.  (XI 173) :  *'qui  late  daenionio"  (sie,  pro  Lacedaemonium) 
"pitismate  lubricat  orbeni" '  lo.  lau.  inimo  est  sputi  irroratio,  a  /rrT/fo), 
ut    paiet  ex  luvetialts   versu   citato  1879   ex.:   'niitis  ritus   vito   vita' 

1881  mitos -=  «Vi oc:  'f^«t>  mihi  crede,  mitos  filum,  sed  fabula  mithos'  Gl.  L, 
Graec.  X248.  'mitos  lilum  est,  quod  licimn  dicitur'  Despaift.  625 ;  cf.  'poly- 
mitus'  V.  2115  1882  Mi  longam  facit  i',  ut  'rivus  privo  divus'  1883  'et 
q.  c.  ab  illis',  ut  'bivium  trivium'  etc.  1884  'öbex  öbicio',  quia  ex  'ob- 

jex  objicio'  contracta  sunt;  cf.  Verg.  georg.  IV  422  Aen.  VIII 227  X  877 
1885  'obes'  ex  'obsum'  1886  ex. :  'probus  glo])us' 


Doctrinale  123 


occo  c  duplicat,  suffoco  decet  variare. 

o  d  producunt  disyllaba;  sed  modo  deme 

ac  odor  atque  modus;  polysyllaba  curta  manebunt. 

proderit  est  longa;  sed  poderis  est  varianda.  1895 

0  super  f  brevis:  ecce  profor,  profugus  vel  ofella, 
profugio  dempta  vel  profero,  profuit,  of|f]a. 
produces  o  g;  toga  deme  rogoque  rogusque 

atque  logos. 

1  curtam  facit  o,  sicut  colit;  excipe  nolo,  1900 
molior  et  moles,  sol  solis,  dolia,  proles, 


VARIA  LECTIO. 

1892  iiariiiri  S  post  v.  1892  suffocat  extinguit  suft'ocat  giittura  strin- 
git   add.  S  1894   ac]   adque  P  1895  varianda|  breuianda  w.    rec. 

super scr.  uarianda  A\     breuianda  >S'        1896  ecce  profor]   ut  profor  aut  P 
1897   demptoAS'     r.  1897ow/.  y12  1898  o  g  produces  aS'I/^  o  g  producis  P 

rogusque  rogoque  M    1899  sermo  logicus  logicalia  curto  add.  lo.  Garh  (Ar)  P 
sermo  hinc  dicitur  prologus  (!)  add.  ei         1900  colit]  colus  S 

TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1892'occo' :  occare  est  crateiuductaglebas  confringere,  Germ,  'eggen'.  — 
'suffoco':  'strangulo  suffoco,  exstinguo  suffoco  dicas'  Giaee.  XV 65.  'secun- 
dum  quosdam  suffoco  potest  coniponi  a  sub  et  focus,  et  tunc  suffoco  et  suffo- 
cans  et  huiusinodi  corripit  fo,  sicut  focus;  unde  consuevit  dici :  "suffocat  extin- 
guit,  suffocatguttura  stringit"  (vide  rar.  lect.) ;  'sed  non  omnes  recipiunt  istam 
compositionem,  unde  Majister  bene  dicit,  quod  suffocat  habet  paenultimam 
tantum  longam,  quod  nullus  notabilis  autor  eam  corripit;  componitur  enim 
ex  sub  et  faux,  et  non  ex  sub  et  focus.  ergo  trutannicum  (i  e.  frivolum) 
est  illud:  "suffocat  extinguit'"  etc.  lo.  lan.  cf.  Brev.,  Despant.  551.  nihilo- 
minus  illa  derivatio  ex  'foco'  ideoque  correptio  retinetur  etiam  in  Fahri 
Thes.,  et  testis  adhibetur  Propert.  IV 8,84  :  'suffocat  et  pura  limina  tergit 
aqua',  ubi  nunc  (luidem  legitur 'suffiit'  1893  ex.:  'lodix  rodo'  1894 'poly- 
syllaba', ut  'hödie  odiuni'  1895  'poderis' :  'tunica  talaris,  qua  sacerdotes 
in  veteri  lege  utebantur'  Albimis  K.  VII  30 8 i  'sacerdotalis  linea  corpori 
adstricta  et  usque  ad  pedes  descendens,  unde  et  nuncupata  (sc.  ex  Graeco 
nod^Qfjg)^  quam  vulgo  camisiam  vocant'  Isid.  etyni.  XIX  21;  cf.  Vtdg.  sap. 
XVIII  24  ecd.  XXVII  apoc.  I  18  lo  lan.,  Brev.  Benth.,  liönsch  245. 
de  quantitate:  'talarem  tunicam  poderem  censere  memento' /o.  i«/?.,  Brer. 
'quam  poderis  bis  tincta  rubet'  etc.  Ys.  III  1029  'comimtur  roseo  can- 
dentia  podere  colla'  Frideyodns  in  ^S*^.  Wilfrido  cap.  11  ap.  Du  Canye 
'poderis  male  dicitur  in  Calepino  corripi'  Despaut.  596  1897  'profugio' 
prima  producta  nisi  apud  luvenc.  III 476  inveniri  non  videtur  1898  'pro- 
duces o  g',  ut  'cogo  cogito' 


124  Alexaiidri  de  Villa-Dei 


solor,  boletus,  olim,  coliphia,  solus, 

polypus  et  stola,  prolixus,  coloque  colas, 

sollemnis,  sollers,  quibus  1  duplex  reperitur. 

o  super  m  longam  facies,  ut  comere,  comis,  1905 

Omentum;  sed  homo  demas,  stomachum  vel  omasum 

et  comedo,  dominus,  domus  et  coma  sive  comare 

et  glomus  et  glomero,  comes  atque  domo  vel  omitto 

et  tomos  atque  vomo,  sie  quae  componis  ab  illo, 

atque  gomor.  1910 


VARIA  LECTIO. 

1902  coliphia  A2  colopliia  F  colimphia  rel  coliniphya  retf.  rodd.  et  e 
vr.   1903.   1904  inrerso  otrline   in  SP  1905   facies]   facias   .S*       comere 

comis]  comoque  comis   LA1A3  domoqiie   domis  (7^  ^2  1907  et  coma] 

iiel  coma  M         1909  sie]  et  e2      illo]  illis  *SV2     sie  quae  c.  ab  illo  om.  e\ 
r.  1909  2^ost  r.  1910  rolloc.  LA1A3  1910  et  gomor  M     et  gomor  atque 

comos  (?)  S      et  mensura  gomor  quod  sacrum  manna  receptat  lo.  Garl. 
(Ar)  P      hemistich.  om.  e 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1902  'boletus',  fungus  ex  optimis  illis,  qui  esui  sunt,  nobis  'Cham- 
pignon'; cf.  luverial.  V  147  XIV  9  Martial  I  20,  2  III  45,  6  XI  31, 
18  XIII  50,  2  XIV  101,  1  all  U.  'coliphia'  sive  'cölyphia'  xa)Xv(fia): 
'colifia  dicuntur  panes  azimi  et  genus  carnium,  carnes  assae  et  semicoctae, 
(jui  est  victus  athletarum*  Pap.  'panis,  qui  post  meridiem  vel  post  primam 
laborantibus  daiur'  Osh.  Pan.  95,  Brev.  'panis  azimus  in  modum  virilis 
membri  factus,  quo  solebant  uti  agonistae,  ut  essent  fortiores'  Iluy.,  lo.  lan., 
Breif.;  cf.  luvenal.  II  53  Martial.  VII  67,  12  'a  colon,  i.  e.  membrum, 
et  iphi,  robur,   teste  Domitio  in  Martial.'  Despant.  554  1903  'pölypüs' 

prima  producta  et  ultima  correpta  re  vera  apud  Romanos  usitatissima 
f'oinia  ornt,  ex  nuikvnoc  dialecti  Doricae  pro  noXvnoxK  orta;  cf.  Ovid. 
met.  1  V  306  Horat.  epod.  12,  5  sat.  I  3,  40  Martial.  XII  37,  2  (pölyposus). 
vox  autem  significat  et  piscem  et  narium  morbum,  ut  ex  locis  modo 
citatis  elucet;  sed  medii  aevi  granunatici  quantitate  differentiam  statuerunt 
hanc:  'polypus  est  piscis,  polypus  foedatio  naris'  Gl.  M,  Graec.  IX  235 
lo.Ian.,  Brer.  —  'stöla':  'stola  ad  placitum,  ut  dicit  Acron'  Behel.  'stöla, 
contra  Alexandrum,  etiam  si  Porphyrion  dicat  variari'  Despaut.  553.  de. 
huius  vocis  significatione  multum  disseruit  Du  Cange  1906  'omentum', 
'membrana,  quae  continet  intestinorum  maiorem  partem'  Pap.,  lo.  lan.; 
cf.  Pers.  II 47.  —  'omasum',  pars  ventriculi  bubuli  crassior  et  opimior,  Germ. 
'Rinderkaidaunen';  cf.  Horat.  epist.  I  15,  34  1909  'tomos' (ro^oc)=  'divisio' 
Graec.  VIII  31S,  Brer.  'etiam  dicitur  liber  vel  volumen  propter  multas 
divisiones    et    replicationes   chartarum'   lo.  lan.,   Brer.  1910  'gomor': 

'XV  modiorum  unus  appenditur'  Isid.  XVI  26     'mensura  antiqua  habens, 


Doctrinale  125 


est  super  n  brevis  o  nisi  nonus  zonaque,  pono, 

et  nonas  pone;  mono  longam  credo  brevemque. 

si  c  d  vel  p  praecedit,  longa  locatur. 

o  p  brevis,  veluti  sopor  atque  soporus,  oportet 

atque  propago;  sed  opilio  popjplysmaque  demo,  1915 

vitis  propago,  sie  sopio,  populus  arbor 

et  tophus. 

opportunus  et  opperior  tibi  p  duplicabunt. 

cum  c  praeit,  longa,  scopulus,  cophinus,  copos  extra. 


VARIA  LECTIO. 

1911  est  breuis  n  super  o  S  o  super  n  breuis  est  Ab  1912  mono] 
monos  e  1915  demis  SPM  1916  sie]  vel  ÄnMe  1917  et  tophus  lapis  S 
addicito  (sie)  tophus  prohifa  ('f)  ponito  slophus  (?)  lo.  Garl.  (Ar)  1919  sco- 
pulos  cophinum  e 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

ut  quidam  putant,  choenices  tres,  id  est  sextarios;  alii  dicunt,  quod  sit 
paulo  minus  sextariis  quinque,  eo  quod  sit  decima  pars  oephi'  Pap.;  cf. 
Vuly.  exod.  XVI  16 

1911  'est  —  o',    ut   'moneo  monile   sono   tono'  1912  'mono',  i.  e. 

ex  'mono'  derivata  vel  composita  secundum  auctorem  Doctrinalis,  cui 
Sulpitius  aliique  grammatici  recentiores  astipulantur,  primam  sjdlabam 
indifferenter  ponunt.  de  qua  re  dicit  lo.Ian.:  'scias  quod  monas  corripit 
primam  in  Anticlaudiano,  ubi  dicitur:  "et  monas  et  numeri  de  se 
parit  unicas  turbas"  (vide  Migne  toni.  210  p.  515);  'sed  versus  ille  pro- 
ducit:  "monade  subtracta  dicetur  apocopa  facta",  'hoc  autem  ideo  contingit, 
quod  non  bene  scitur  Latinis  natin-a  vocabuli  Graeci'  etc.  inscriptio  in 
Ecclesia  Mutinensi  (vide  Du  Canye)  haec  habet:  'mille  Dei  carnis  monos 
centum  minus  annis  ista  domus  clari  fundatur  Geminiani'.  'mönachus' 
legitur  in  Ys.  445,  556,  639,  644,  II  255,  336,  506,  685,  'mönomachia' 
in  Graec.   VIII  204,  'mönoculus'  tbicl   VII  40  1913  exempla:   'conor 

dono  pono'  1915  'öpilio'  sive  'üpilio'  est  pastor  ovium;  cf.   Very.  eclog. 

X:^9.  — 'popysma' pro 'poppysma'  (7ro7r7ri)f>/>/Yt):  'popisma  dicitur  extrema 
pars  coitus,  dum  penes  exit'  Pap.  'vel  semen  quod  emittitur  in  coitu,  et 
hinc  ponitur  pro  ipso  coitu.  luvenalis  (VI  584):  "praebebit  vati  crebrum 
popisma  roganti'"  lo.Ian.,  Brev.  'emissio  spermatis'  Gl.n.  'quoddam  crassum 
unguentum'  Osh.  Pan.  473.  haec  omnia  ex  falsa  interpretatione  luvenalis 
illius  loci  orta  esse  videntur,  ubi  'poppysma'  nihil  aliud  significat  nisi 
linguae  labiis  collisae  strepitum,  in  signum  approbationis  plaususque; 
simili,  quamvis  obscoeno,  sensu  vocabulo  usus  est  Martialis  VII  18,  11 
(poppysmata  cunni)  1917  'tophus' vel 'töfus':  'lapis  asperrimus'  Serv.in 
Verg.  Georg.  II  214.  Germanis  est  'Tufstein'.  cf.  lo.  lan.,  Brev.,  Du  Gange 
1919  'cophinus'  (xöwtvoc)'-  'est  vas  ex  virgultis  aptum  mundare  stercora 
et  terram  portare;   de   quo   dicit  psalmista:   "manus   eius   in  cophino   ser- 


126  Alexandri  de  Villa-Dei 


o  q  corripitur;  sed  compositiva  notentur.  1920 

o  super  r  brevis;  excipitur  flans  corus  et  oris 

oroque  cum  coram  vel  thorax  horaque,  noram, 

coralium,  quorum,  mos  moris,  morus  et  horum, 

Doricus  et  sorex, 

et  cum  praevenit  1  aut  r,  producere  debes.  1925 

o  super  s  longa;  rosa  demitur  atque  proseucha 

et  dosis  et  prosa. 

ante  t  fit  brevis  o:  totidem,  quotus  et  noto  testes. 


VARIA   LECTIO. 

1920  notantur  *S'  1922  oroque]  quo  oni.  SAiMe  thorax]  corax  (!)  e 
1923  coralium  LA2  coralium  As  corallus  SPe  coralus  M  mos  moris] 
inoris  mos  F  1924  iunges  cum  doride  corax  add.  lo.  Garl.  (Ar)  iungo 
cum  doride  sorax  (?)  add.  P  cupiat  coniungere  doris  add.  S  1926  pro- 
seuca  codd.  et  e  1927  et  dosis  et  prosa  A  et  dosis  et  ^pfif  (?)  cum  glof^a 
eadein  7h.  .srr.  vel  sie :  et  prosa  sive  dosis  sed  prosa  potest  variari.  quidarn 
tarnen  volunt  quod  utrumcpie  producat  L  et  dosis  et  posui  sed  prosa 
potest  variari  lo.  Garl.  (Ar)  SPMe,  sie  m.  rec.  eorr,  ex  et  dosis  et  prosa 
7tota  in  mg.  addita :  dicunt  quidam  sed  auctor  non  dicit  A\  1928  ante  te 
Ht  brevis  o|  o  super  (supra  M)  t  hreuis  est  SPAfei  ante  t  corripis  o  e2 
et]  ac  e    aut  M    testes]  testis  Pe 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

vierunt'"  I.sid.  etijm.  XX  9;  cf.  Pap.,  lo.  lau.,  Brev.  in  'cophinos'  collecta 
sunt  fragmenta  panimi  et  piscium  sec.  Vid(j.  Matth.  XIV  20;  luvenalis 
III  13,  VI  542  'cophino'  designat  corbem  errantium  illoium  et  mendi- 
carvtium  ludaeorum.  —  'copos':  'incisio'  Graec.  VIll  84  Uabor  latine, 
et  accentuatur  in  fine'  lo.  lan.  immo  est  lassitudo.  (vox  non  est  ap. 
Du  Cange) 

1920  ex.:  'löquor  cöquo,  quöquam  quöquoversus'  1921 'cörus' sive 
'caurus',  occidentalis  ventus;  cf.  Cae.'t.  h.  Gall.  V  7,3  Verg.  georg.  111  35(j 
1923  'coralium':  ap.  Ovid.  IV  750  X  416  et  Lucr.  II  805  'cüralium', 
ap.  Auson.  Mos.  69  'corallium',  ap.  Sidon.  II 110  'coralium'  legitur;  Graece 
xwQa/.iov,  xovQccXiov,  xoQockXior  1925  ex.:  'lorum  roro'  1926  'o  s.  s.  l.', 
ut 'glos  glosa  mos  ros'.  —  'proseucha':  'proseuca,  domus  pauperum'  Gl.  M, 
Gl.  n.  'in  cpia  elemosynas  petunt'  Pap.,  lo.  lau.,  Brer.  'parva  domus' 
Osb.  Pan.  470  'domus  meretricum  vel  quaelibet  officina'  idem  480  cf.  327 
'fornix,  prostibulum,  genedea,  turpido,  lupanar;  praedictis  tegetem  con- 
iungas  atfpie  proseuca'  lo.  Garl.  666.  talem  esse  vocis  significationem 
niedii  aevi  homines  ex  illo  luvenalis  versu  (111  296),  ut  opinor,  conclude- 
bant:  'die  ubi  consistas,  in  qua  te  quaero  proseucha?'  in  quo  quidem  versu 
'proseucha'  metonymice  signiticat  locimi,  ubi  orabant  ludaei,  Graece 
TTQOffsvjir         1927  '|)r()sa  ancij)itoni  iiabet,  melius  producitur'  Behel. 


Doctrinale  127 

et  110 ta;  sed  demo  dos  dotis  potoque,  cotis, 

cotidie,  totus,  votuin  not  um  quo  notumus.  1930 

produces  etiam,  si  praesit  consona  bina; 

sed  breviare  ptotos  et  ab  illo  siimpta  solemus 

atque  protervus,  item  pro  tos. 

o  super  u  brevies;  oviim,  provincia  demes, 

providus  esto  comes  [proventus  provenioque].  1935 

Ante  b  fit  brevis  u:  testis  ruber  est  rubeusque. 
excipies  tuber,  rubigo,  suber  et  über 
et  puber,  pubes,  et  si  b  praevenit  aut  n. 
innuba  corripies  et  pronuba  sive  bubulcus; 
nubo  tarnen  longum,  conubia  ceu  metra  poscunt.  1940 


VAKIA  LECTIO. 

1929  deme] demis  *S'yl3  e  potoqiie  cotis]  ow/.  P  1930  cotidie]  LS' J^i ^3 P 
cottidie  A2  quotidie  Me  votum  notiimquo]  notam  (^.9  notumque  L  notum 
uoturnqiie  A1A2P  iiotiis  iiotiimque  A's  1933  td  supra  ASMe,  sie,  sed 
omisso  item  P  liinc  protliomartir  habetur  add.  lo.  Gurh  (Ar)  atque  pro- 
teruus  atque  prothos  et  h'  protliomartir  L  1934  demis  M  1935  []  inel. 
om.  AMei,  add.  lo.  Garl.  (Ar)  LP  prouentus  prouideo  (!)  in.  rec,  ut  vidcttir, 
add.  S  1936  ruber]  rubus  e      ruber  est]  iubeo  A2  1937  excipias  P 

1938  pubes  puber  *S'        1940  et  1941  ceu]  geu  LAP  (sie  saepe) 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1930  'cötidie':  'quotidie  primam  in  hexametro  et  elegiaco  producit' 
Despaut.  'quotidie  ad  placitum  ponitur,  melius  tarnen  producitur*  Bebet. 
dictio  haec,  nisi  forte  'cottidie'  scribitur,  primam  correptam  habet  (est  enim 
a  'quot'),  secunda  autem  est  longa,  de  scriptura  cf.  Charts.  K.  1 1932  Mar. 
Victorin.  K.  VI  1322;  vide  etiam  v.  2206  1931  ex.:  'Clötho'  1932  'ptotos 
et  ab  illo  sumpta',  ut  'monoptotos  aptotos'  etc.  a  medii  aevi  grammaticis, 
sane  contra  naturam  elementi  Graeci,  ubicjue  corripiebantur.  expresse  dicit 
de  hac  re  lo.Ian.:  'ptotos,  quod  est  casus,  componitur  cum  monos  et  dicitur 
monoptotus,  i.  e.  unum  casum  habens,  et  corripit  paenultimam'.  cf.  vv. 
412,  2449,  2486,  2600,  Graec.  VIII  263  1933  'protos'  et  ex  eo  composita, 
ut  'protomartyr  protoplastus',  adaeque  corripiebantur:  'estque  protos  pri- 
mus,  hinc  protoplastus  erit'  Graec.  VIII  256  'bis  protoplastorum  sensum 
primordia  sacra'  etc.  Ale.  Avit.  II  35  ed.  Sirmond,  'septem  primates  sunt 
Anglis  et  protopatres'  Goeelin.  ap.  Du  Canfje  '({uot  testes  divini  operis 
protomartyr  Agyrtes'   Quint.  Stoa  sec.  Despaut.  563  1934  ^o  s.  u  br.', 

ut  'Ovis  Ovare  nÖvus  növerca'  1940  'coniibia':    'conubio  iungam  stabil! 

propriamque  dicabo'  Ve)-(j.  Aen.  I  73;  cf.  id.  1.  c.  VII  06  Ovid.  met.  VI 
428  Lucret.  1013  Catull.  LXII  57.  sed  talia  per  synizesin  legenda  sunt, 
ita  ut  vox  trisyllaba  fiat 


128  Alexandri  de  Villa-Dei 


ante  c  longa  fit  u,  ceu  duco,  luceo,  lucis; 

deine  lucerna,  lucror  et  dux  ducis  atque  ducenti, 

et  si  praeponis  n  aut  c  vel  r,  breviabis. 

ante  d  longa  fit  u,  ceu  trudo;  deme  rudentes 

et  pudet  atque  sudes,  rudis  atque  rüdes  studeoque     1945 

et  cudo;  sed  rudo  pones  ceu  metra  requirunt. 

u  raro  ponis  super  f,  nee  eam  breviabis. 

u  g  produco;  tugurique  tarnen  memor  esto. 

f  praeeunte  vel  i  vel  p  debes  breviare; 

fruges  produces,  et  iugera  mobile  iungis  1950 

et  frugi. 

u  super  1  brevies;  uligo  demere  debes. 

g  praeeunte  vel  f  aut  m  producere  debes; 

excipitur  fulica,  mulier,  gula  iungitur  istis. 

longa  fit  u  super  m:  sie  human  um  dabo  testem;  1955 

hinc  humus  ac  humerus,  humilis,  sumus  excipiemus. 


VAEIA   LECTIO. 

1943  prepones  PM  1945  rüdes]  LA1A2P  trudes  SM  strudes  A3 
1946  sed]  oni.  P  et  L  ceu  metra  requirunt]  seu  nietra  poscuni  ni.  rec. 
seu  rory.  in  sicut  ^1  1947  ponis]  ponas  A\  1950  produeis  SMc  1951  cum 
frugi  P  hcmintich.  oni.  lo.  Garl.  (Ar)  1954  istis]  illis  vi]  SMe  1956  hu- 
milis humerus  SPe     excipietur  M 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1943  ex.:   'nucis  cuculhis  cucumis  crucis'  etc.  1945   'rüdis  atque 

rüdes',  i.  e.  adiect.  'rudis'  =  imperitus  et  subst.  'rudis'  =  virga  seu  bacillus. 
rudibus  autem  donabantur  ghidiatores,  qui  missi  e  ludo  gladiatorio  neces- 
sitate  in  arena  pugnandi  solvebantur;  cf.  Cic.  Philipp.  II 30  llorat.  epist.  1 1,2 
Ovid.  mnor.  IX  22  luvenal.  VI  114  Martial.  sp.  29,  9  ('misit  utrique  rüdes 
et  Palmas  Caesar  utricjue'),  ///  56',  10  1946  'ciido'  prima  corr.  sine  docu- 
mento  est.  'cudo  et  omnia  eins  composita  .  .  .  producuni  hanc  syllabam 
cu  in  omni  tempore'  lo.  lan.  'cudo  producitur  contra  Alexandrum ;  in 
Virgilii  georg.  IV  (328)  et  in  Aen.  VIII  menda  est:  excuderat  scilicet 
pro  extuderat,  ut  notavit  Radius' l>es/>rn^^.  56' 6'.  —  'rüdo':  'rudere,  quod  pro- 
prie  est  asinorum,  Persiiis  produxit  solus  dicens  mt.  III  9:  'linditur:  Arca- 
diae  pecuaria  rudere  credas'.  ceteri  corripiunt;  cf.  Ovid.  Fast.  VI  342 
art.  am.  III 290  Very.  (jeory.  III 374  Aen.  VIII 248  1947  ex. :  'büfo  rüfus' 
1948  'tüguri'  pro   'tugurii'  a  'tegendo'   ap.    Very.  ev.l.  I  68  1949    ex.: 

'fügio,  iügum  pügil'  1952  *u  s.  1.  br.',  ut  'cülex  cülina  ülulo'.  —  'üligo', 

quia  pro  'uviligo'  ex  'uveo  (uvidus)'  est;  cf.  Very.  yeory.  II 184  1953  ex.: 
'gülio  füligo  mfdus'  1954  'fülica',  avis  marina  vel  stagnensis;  cf.  Very. 
yeory.  I  S()3    Ovid  inet.  V Hl  ()2') 


Doctrinale  129 


si  praeit  n  aut  c  vel  t,  debes  breviare; 

numen  produco,  vStrumamque  simul  sociabo 

ac  humor. 

u  super  n  longa;  cuneum  tunicamque  retracta.  1960 

II  p  corripitur;  sed  lupiter  excipiatur 

cupaque  cum  stupa. 

n  praeeunte  vel  r  vel  p  producere  debes; 

sed  pupulam  varies  [pupillum  protrahe  tantum]. 

u  producatur  super  r;  nurus  excipiatur  1965 

et  furit,  adiunges  muriam  simul  atque  curules. 

longa  fit  u  super  s;  sed  deme  susurro,  pusillum. 

u  t  producunt  disyllaba;  sed  puto  deme, 

putris,  uti,  cutis  atque  frutex,  uter  utra  luturaque. 

quae  polysyllallaba  sunt  cum  prole  sua  breviantur.  1970 


VARIA  LECTIO. 

1957  c  vel  tl  t  uel  c  6'^  1958  sociabo]  sociando  L  1959  om.  lo.  Garl. 
(Ar)  SPe  1962  sociabitur  upupa  (hupiipa  ^2)  longa  add.  lo.  Garl.  (Ar) 
SP 62  1963  aut  p  e  1964  sed   pupillam  (1)  varies  LA2    pupillam 

(pupilam)   varies  PMe    pupulam  varies  m.  rec.  antepos.  sed  A\       []  incl. 
add.  lo.  Garl.  (Ar),  m.  rec.  add.  A\,  hahent  LSAbP  post.  v.  1964  pro 

fructu  pupula  pars  pupula  fertur  ocelli   add.  lo.  Garl.  (Ar)  1966  ad- 

iungis  LA2   adiungas  S        1967  demo  S        1970  bVeuiabis  SPMe 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1957  ex.:  'numerus  cümulus  tümulus'  1958  'ströma' =  guttur  tumi- 
dum;  Q,{.  Iiwenal.  XIII 162  1960  'u  s.  n  1.',  ut  'ünus  fünis  fünus  cünae' 
1961  'u  p  c.',  ut  'Stupor  lüpus'  1962  'cüpa'  vel  'cuppa'  idem  est  quod 
'dolium',  Germ.  'Kufe';  cf.  Lucan.  IV  420.  de  scriptura  dicit  Despaut: 
'cupa  unico  p  teste  Nebrissensi,  olim  dicebatur  caupa;  hinc  caupo  cau- 
ponis.  vide  Calepinum  et  interpretes  Lucani'.  —  'stüpa'  sive  'stuppa'  {(frvrrrj^ 
(SrvTTTtfj)  est  crassi  lini  purgamentum,  Germ.  'Werg';  cf.  Verg.  Aen.  II 
236  V682  VIII  694  Caes.  h.  e.  III  101  1963  ex.:  'nuper  rupes  pupa' 
1964  'pupula  indifferens'  Bebel.  'contra  alios  dicas  tantum  produci'  Despaut. 
cf.  var.  lect.  1965 'u  p.  s.  r',  ut  'murus  durus  purus'  1966  'müria': 

'faex  olei'  Gl.L,  Gl.M,  Gl  n.,  lo.  lan.,  Osh.Pan.  363  'aqua  salsa  pro  liqua- 
mine'  Arron  in  Horat.  sät.  114,  65  'aqua  sale  commixta  quasi  maris'Po/?. 
est  genus  liquaminis  vilissimum,  quod  ex  piscibus  maxime  tynnis  con- 
ficiebatur;   cf.  Martial.  XIII  103  Pers.    VI  20  1967  '1.  f.  u  s.  s',  ut 

'müsa  usus  füsio  pOsio'  1968  'u  t  p.  d.',  ut  'tütus  mütus  pütor  sütor'  etc. 
'püto',  i.  e.  et  'purgo'  et  'opinor'  sive  'aestimo'  1969  'üti',  i.  e.  adv.  et 
coniunctio        1970  ex.:  'mütilis  püteus  rütilus' 

Monumenta  Germauiae  Paedagogica  XII  ^ 


130  Alexandri  de  Villa-Dei 


mutuiis  excipitur  et  mutuo,  glutio,  putet, 
futilis  addatur  cum  futio,  longus  habetur 
utilis  ac  utor;  uterus  bene  non  sapit  utrem. 
u  super  u  solam  produc;  dant  cetera  curtam. 

A  brevis  in  mediis  datur  ante  b:  syllaba  testis.  1975 

si  bilis  a  sequitur,  ut  amabilis,  excipiatur, 
et  laetabundus  formamque  parem  sociamus; 
quae  facies  in  ulum  iunges:  venabula  testes. 
ante  c  fit  brevis  a;  demantur  opaca,  cloaca; 
quod  dat  ulum  iunges;  obliquos  addere  debes,  1980 

sed  nunquam  mediis  suberunt  disyllaba  normis. 
ante  d  corripis  a,  velut  Hellada;  deme  cicadam. 
a  super  f  brevis  est:  colaphus  testis  tibi  fiat. 
ante  g  longa  fit  a;  sed  nomina  deme  secundae: 
sie  pelagus  ponis;  bis  Abdenago  sociabis.  1985 

VARIA  LECTIO. 

1971  mutuo]  LA2ÄsP  mutilo  (!)  A\  mutio  cett.  codd.  et  e  1972  ad- 
detur^3  1973  ac]  ex  SP  1976  a  sequitur]  iiisequitur  Ai  1978  quaej 
quod  M  testes]  testis  L<S'^i  AsMe  que  faciunt  in  ulum  cum  casibus  addere 
debes  P  quae  facies  in  ulum  sit  tibi  venabula  testis  e  1979  dematur  LSA2A'6  e 
1980  iunges]  signes  e  addere]  iungere]  LA1A2  quod  dat  ulum  iunges 
produc  acis  genitiuo  P       post  v.  1980  et  traca  add.  P  1981  suberunt] 

subeunt  e  1982  corripis  a]  corripies  e  HeJlada]  elada  codd.  exada  (!)  e 
cicadam]  cicadaS'  cycada  As  cicladam  (!)  A2  1983  brevis  est]  brevies  M 
breuias  PS  fiatj  fiet  M  colafus  fiat  tibi  testis  As  colafum  testem  tibi 
sumas  S 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1972    'fütio'   Prise.  I  13l2b.    unde  'effütio*,    i.  e.  inconsiderate   elo- 
quor  1973  'uterus  b.  n.  s.  utrem',  i.  e.  non  sequitur  suum  primitivum, 

quia  corripit,  licet  derivetur  ab  'üter  ütris'.  cf.  Exe,  ex  Charts  K.  I  öiOis. 
de  quantitate  autem  posterioris  voculae  dicit  Despaut.  571:  'dubium  est 
de  uter  substantivo  tertiae  declinationis.  Nebrissensis,  cui  suffragor,  credit 
corripi,  quia  uterus  liinc  deductum  corripitur'  1974  ex. :  'üva  Ovidus';  sed 
'flüvia  plüvia'  1979  'ante  c  f.  br.  a',  ut  'psittäcus  Syriäcus  aläcer*  1980  ex. : 
'cenäculum    spectäculum;    loquäcis    voräcis'  1981    ex.:     'päcis    fäcis' 

1982  'Hellada,  ae'  declinatur  in  }'ul(/.  Maehnh.  1  8:  '({ui  erant  apud  Hella- 
dam' etc.  1983  'colaphus'  (xo/la^o^)  =- alapa;  cL  luvenul.  IX 5  1984  ex.: 
*imägo  propägo  vorägo';  sed  'asparägus  onäger'  1985  'Abdenago  lingua 
Chaldaea  interpretatur  serviens  taceo'  Pap.,  lo.  lan.  'et  ac(?&ntuatur  in 
fine'  lo.  Jan.,  Brev.  cf.  Sulpü.,  De.^paut.  'erat  unus  de  tribus  pueris,  qui 
fuerunt  in  Camino  ignis'  Brev, 


Doctrinale  131 


a  super  1  brevias,  velut  Italus;  excipias,  quae 

tertia  declinat:  hoc  australis  manifestat. 

produc  in  neutris  obliquos:  ecce  toralis. 

Ascalon  esto  brevis,  siiperadditur  Absalon  illi. 

Italides  et  Tantalides  sua  curtat  origo.  1990 

m  subeunte  brevis  datvir  a,  thalamusque  probabit. 

quae  faciunt  amen,  produces  et  thymiama. 

a  super  n  brevis,  ut  clibanus;  tarnen  excipis  illa, 

quae  declinabit  tibi  tertia,  sicut  inanis. 

vocali  iuncta  producitur,  ut  Matiana,  1995 

derivata  simul,  nomen  gentile  locique; 


VABIA   LECTIO. 

1986  breviasl  brevies  M  excipias  quae]  excipis  hec  que  SPe 
1989  superadditur]  simul  additur  M  illi]  istis  PMe  absolon  (!)  esto 
breuis  superadditur  ascolon  (!)  istis  S  1990  et]  uel  M         1991  datur] 

erit  SPe  1992  produces  et]  producis  ut  *S'P     thymiama]  timiamen  8e 

timiaraa  cett.  codd.      1995  maciana  LASP  mathiana  M    vv.  1995.  1996  in- 
verso  ordine  in  As 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1989  'Absalon  patris  pax  interpretatur,  eo  quod  adversus 
patrem  bellum  gessit,  per  antiphrasim'  Pap.,  lo.  lan.  'Abesalom, 
dictio  tetrasyllaba,   non  Absalon'   Despant.  1992  *ämen',   ut  'examen 

forämen'.  —  'thymiama,  mätis':  'a  timus'  (i.  e.  'thymus',  Germ. 
'Thymian';  cf.  v.  1856)  'dicitur  hoc  tymiama,  quaedam  herba  vel  species 
^romatica,  qua  in  quibusdam  locis  utuntur  loco  incensi'  Hiig,,  lo  lan. 
'thymiama  teste  Sulpitio  scribitur  cum  y,  ut  thymum,  unde  fit'  Despaut.  578. 
hac  falsa  derivatione,  quam  iam  Isid.  etym,  IV  12  secutus  est,  —  est 
enim  ^vfjiaiuia^  a  d^vco  —  forte  effectum  est,  ut  prima  vocis  syllaba  a  medii 
aevi  poetis  corriperetur,  ut  a  Petro  Riga  in  Aurora:  'ex  quo  spirat  odor 
et  timiama  frequens',  et  ab  Egh.  L.  I  1767:  'sola  pii  redolent  Domino 
timiamata  cordis'.  cf.  etiam  Graec.  VIII  316.  vocabulum  saepe  occurrit 
in  Vulg.  exodo ,  ubi  (cap.  XXX)  Dominus  Moysi  compositionem  thymia- 
matis  specialissime  praescripsit  1993  'clibanus,  fornax,  a  clivo  scilicet 

dictus,  ab  eo,  quod  in  erectione  sit  collectus'  Isid.  etym.  XV  6 ;  cf.Io.Ian., 
Brev.  'clibanus  ardens  intrinsecus  conscientia  impietatis  significat'  Pap. 
'clibanus  fumans'  sive  'succensus'  Vulg.  genes»  XV  17  Ose  VII;  cL  Matth. 
VI  30  all.  II  1995  'Matiana,  poma  silvestria'  Gl.  M,  Gl.  n.  'vel  Daciaca 
vel  Caesariana'  Gl.  ap.  Thurot.  p  431  'poma  acerba'  Glossar,  s.  XIII  ap. 
Du  Gange,  a  Matio  quodam,  qui  scripsit  de  arte  coquendi,  sie  dicta  sunt; 
cf.  Georges.  1996  ex.:  'montanus  Romanus' 

9* 


132  Alexandri  de  Villa-Dei 


sed  Libanum  brevies;  sit  aranea  iuncta  balano. 

produc  obliquos,  et  compositiva  notato; 

istis  Vulcanum  cum  Gargano  superaddes. 

ante  p  fit  brevis  a;  sed  deme  Priape,  sinapis.  2000 

a  super  r  brevias,  ut  barbarus;  hinc  zodoara 

excipe,  quaeque  vides  derivari  manifeste. 

quidam  denarium  breviant.   non  primitiales 

obliquos  produc;   iubaris  vel  Caesaris  educ. 

compositiva  notes  et  nectaris,  asparis  atque  2005 

bostaris. 

a  super  s  brevis  est,  ut  carbasus;  excipias,  quae 

derivata  palam  cognoscis,  sicut  agaso. 

longis  Parnasum  iunges,  sociabis  omasum. 

ante  t  corripis  a,  sicut  cyathus;  tamen  inde  2010 


VARIA   LECTIO, 

vv.  1998.  1999  tnrerso  ordtne  in  PM  1999  istis]  liisdem  Me  super- 
addes] siiperaddas  A^  hiis  cum  volcano  beiie  giaganuni  (!)  superaddis  *S' 
2000  aute  p  fit  brevis  a]  a  super  p  breuis  est  PMei  a  supra  p  breuias  S 
post  V.  2000  et  messapus  cquum  domitor  add.  S  2001  breuies  M  zedoara 
AiAs       2007  excipies  aS      2008cogiioscesi/e       2010ciatus  coc?c?.    cyathus  e 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

1997  'balänus':  oinnes  glosae  uiia  excepta  voceni  interpretantur 
'unguentuin  (juoddanr  (sc.  ex  balano,  nuce  quadani,  factum),  sed  hac 
significatione  mediam  semper  brevem  habet;  cf.  Horat.  carin.  III  29,  4 
Pers.  IX  37  Martial.  XIX  57,  2.  in  cod.  M  superscriptum  est  'mens'. 
Despaut.  dicit:  'Balanus,  viri  propriinn,  adiicitur  longis  a  Bebelio'  (equidem 
nihil  herum  inveni  in  Behelio)  1998  ex.:  'Titänis,  insänus'  2000 'ante 
p  f.  br.  a',  ut  'aläpa'  2001  'zodoara  iungitur  a  Sulpitio,  quia  Macer  producit' 
Desjmut.  581  'zodoara'  vel  'zedoara'  est  'spccies  aromatica'  Gl.  ap.  Thurot. 
p.  437  'vulgariter  citouart'  Gl.  ap.  Du  Cange  'animal'  (!)  (fortasse  'arbor") 
suavem   habens   odorem'  Gl.  n.  2002  ex.:   'avarus  scholaris  consularis' 

2003  'quidam  denarium  breviant',  immo  vocabulum  per  synizesin  trisylla- 
bum  efficiunt,  sicut  'conubium'  v.  1940;  cf.  Martial.  I  117,  17  IX 100,  1 
2003  S(].  'n.  p.  obl.  pr.'.  ut  calcäris  torculäris'  2005  'comp,  n.',   ut   'com- 

paris   dispäris'  2005  sqq.   de   vocabulis  'aspar'   et  'bostar'   cf.  adn.  ad 

V.  181,  de  voce  'carbasus'  adn.  ad  v.  874,  de  'omaso'  adn.  ad  v.  1906 
2010  'cyathus*  xva^oc\  idem,  (]Uod  'scyphus'  (v.  1847).  etiam  mensuram 
(piandam  significat;  cf.  Horat  rartn.  1 29,  8  III  8,  13  III 19,  12  sat.  1 1,  55 
Murfial.  I  ;i,  1  XIII  51,  21  IX  93,  4  X  (i(i,  5  all  IL 


Doctrinale  ^33 


excipies  voces,   quas  derivabis  aperte. 

quae  fiimt  in  tes  sociabis,  sicut  achates, 

iiingit  nomen  in  as  obliquos:  sie  probat  abbas; 

corripies  alios. 

longa  fit  a  super  u:  tibi  sit  pro  teste  cadaver;  2015 

compositiva  notes. 

Ante  b  longa  fit  e:  fiat  tibi  testis  ephebus; 
deficit  hie  Erebus,  Hesebon,  simul  et  terebinthus, 
additvn-  elleborus. 

ante  c  longa  fit  e;  Senecam  tarnen  excipis  inde.  2020 

ante  d  produces  e;  sed  tarnen  esseda  deme; 
Melchisedech  socias  et  nomina,  quae  facis  in  da. 
pes  dat  edis  cum  compositis. 


VARIA  LECTIO. 

2011excipias^2Pe  vocesexcipiasquederivantur  aperte  ilf  2012  quae 
fiunt  in  tes]  que  faciunt  ates  M  2)0st  v.  2012  excipias  Socrates  add.  e 
2014  obliquos  add.  P  sunt  scemata  stemata  testes  add.  S,  m.  rec.  add.  Ä\ 
sunt  themata  scemata  testes  add.  As  sunt  scemata  zeumata  (ceumata  e) 
testes  add.  Me  2016  uelut  grauis  (!)  tibi  testis  sunt  abauos  (!)  attaims 
memores  tibi  compositiua  add.  S  2017  ephebus]  ephebe  SA2  e  testis 
tibi  fiat  ephebe  P  testis  tibi  fiet  ephebe  M  2018  hie]  hinc  AxA^Me 
2019  cerebrum  terebrumque  cum  illis  add.  L  2021  producis  PAs  e  demis 
PA2A3e,  07)1.  S  2022  socias]  breuias  ^3  socia  PiV/e  2023  cum  compositis 
om.  P  simul  ämi'atis  (?)  add.  L  comedo  quoque  talis  add.  M  quod 
compede  prestat  add.  lo.  Garl.  (Ar)      hemist.  quadrupes  det  edis  in  e 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2011   ex.:    'amatus   amator'  2012   'achates':    'genus   est  lapidis, 

quem  si  quis  portaverit,  erit  gratiosus.  item  Achates  dicitur  fuisse 
comes  Aeneae'   lo.  lan.,  Brev.  2013  'abbas,  ätis':   'pater  monachorum; 

nam  abba  pater  syriace'  Pa]).;  cf.  Ys.  1 201,  lo.  lan.,  Brev.  Despauterius 
cum  Georgio  Valla  vocabulum  primae  declinationis  esse  censet  2014  eX;: 
'poemätis  themätis'  2016  ex.:  'abävus  atävus'  2018  'Hesebon':  'Esebon, 
cogitatio  sive  vinculum  maeroris'  Isid.  etym.  VII  6,  Pap.,  lo.  lan.  'ac- 
centuatur  in  fine'  lo.  lan.  vox  invenitur  Vulg.  lerem.  XL  VIII  34 
2020  sq.  ex.:  'vervecis  putredo'.  —  'esseda':  'esedum  est  currus,  in  quo 
claudi  portantur'  Gl.  n.  proprie  est  genus  vehiculi  GalHci  et  Britannici, 
ex  quo  illae  gentes  pugnabant  (cf.  Caes.  hell.  Gall.  IV 33  Tacit.  Agric.  12), 
quo  genere  postea  Romani  usi  sunt  tamquam  eurru  viatorio  (cf.  Ovid.  ex 
Pont.  II 10,  33  Marl.  1 104,  8  IV  64,  19  V 104,  7  VII 24,  2)  2022  'in 
da',  ut  'Andromeda' 


134  Alexandri  de  Villa-Dei 


e  super  f  dabitur  brevis:  hinc  elephas  breviatur. 

e  g  corripimus;  sed  abest  tristega,  Cethegus.  2025 

e  super  1  dabimus  longam:  patet  ecce  phaselus. 

Abimelech  remove;  debet  brevis  angelus  esse. 

e  super  m  longa;  vehemens  heremusque  retracta; 

additur  his  hiemis,  Alemannia,  Getsemanique. 

longa  fit  e  super  n;  Helen  am  tamen  hinc  Helenumque     2030 

et  iuvenes,  Asenech,  ebenus  debes  removere. 

ante  p  rara  fit  e,  moneo  tamen  hanc  beviare; 


excipe  praesepe. 


VARIA   LECTIO. 

2024  hie  elephas  sociatur  S  huie  elefas  sociatur  P  2025  ante  g 
corripis  e  e  2026  longam  dabimus  A2AsM  patet]  probat  p  2029  Getse- 
manique] Me  gessimanique  PS  iessemanique  cett.  cochL  2031  et]  cum  S 
2033  cuius  penultima  longa  a(M.  lo.  Garl.  (Ar)  M 


TESTIMOMA   ET   EXPLANATIONES. 

2025  'e  g  cori.',  ut  'elegans  elegia'.  —  'tristega,  orum':  'caenacula 
et  tristega  facies  in  ea'  (sc.  arca)  VuUj.  ijen.  VI  16  'triramerata,  a 
terno  tegmine  vel  tribus  tectis'  Pap.  iocus  tricameratus'  lo.  lan.f  Gl.  n. 
ef.  Osh.  Pan.  594  Du  Canye.  utrum  'tristega'  an  cum  Alexandro,  quem 
Sulfit,  seeutus  est,  'tristega'  (a  'tego',  unde  etiam  'tegula')  pronuntiandum 
sit,  multum  disputat  lo.  lau.,  (jui  etiam  versum  Doctrinalis  affert.  sed  vox 
est  Graecae  originis,  cniönya.,  ot  proj)rie  signilicat  cubiculum  superius,  ut 
in  Vulg.  l.  c,  tametsi  saepe  pro  quovis  alio  loeo  aedificii  usurpatur.  ef. 
Du'Can(/e  2028  'e  s.  m  1.',  ut  'raoenms  Polyphemus'.  —  'heremus'  Ys. 
VII  572  Sulpit.  'heremita'  Ys.  IV  141,  142,  147,  176,  181  E(jh.  L.  I  952 
II  562  Sulpit.  'ab  hereo  dicitur  heremus  per  eontrarium,  quod  nun- 
quam  vel  raro  fit  ibi  mansio,  et  eorripit  re;  sed  herenms,  verbum  primae 
pers.  pl.  n.,  producit  re'  lo.Ian.;  cf.  Osh.  Pan.  269  Brev.  Benth.  'erravit 
Prudentius  in  Psychomachia  dicens:  ''excidit  ergo  animis  eremi  sitis",  et 
Mapheus  in  Antoniade:  ''expcdiam  primamque  erenuim  primosque  recessus", 
et  hymnographus:  "praepotens  martyr  eremifjue  cultor"'  Despaut.  591 
'herenmm  per  h  scribimus'  Orth.  Bern.  ap.  K.  Siippl.  2943  Mierenms  generis 
feminini'  De  duh.  natu.  K.  V  5S027  Brev.  Benth.  'heremus  est  invia  soli- 
tudo,  ubi  nun<(uam  habitatum  est;  sed  disertum,  ubi  alicjuando  habitatum 
est  et  nunc  derelictum  est'  Pap.,  lo.  lan.,  Brev.  Benth.  2029  'Gesse- 

mani  interpretatur  villa  pinguissima'  Pap.,  lo.  lan.  'et  acuitur  in  fine' 
lo.  lan.  'Gethsemani  Christiani  in  paenultima  et  antepaenultima  cor- 
ripiunt'  Despaut.  591  2030  '1.  f.  e  s.  n',  ut  'Camena'  2031  'Asenech, 
ruina  vel  praecipitatio,  seu  t'actura  dedicans,  aut  plasmatione  aedificans' 
Bihl.  lat.  a.  1486        2032  ex.:  'edepol' 


Üoctrinale  135 

r  subeunte  brevis  datur  e;  tarnen  excipies  rus 

in  propriis,  sicut  Gualterus,  et  adde  statera  2035 

et  derivatum,  quod  rus  tibi  terminat  in  rum: 

ex  hoc  austerus  producitur  atque  galerus. 

Gerbe  rus  esto  brevis;  sunt  longa  Meg[a]era,  Chimla|era. 

infera  cum  superis,  iterum  brevies  uteruraque 

et  pateram.  2040 

pantheramque  morans  crateram  iungis,  Iberum. 

corripis  obliques  alios;  varia  mulierum, 


VAßlA  LECTIO. 

2034  datur  breuis  e  *S'       2035  waltherus  P    galterus  cett.  codd.    statera] 
Stateram  M  2036  tibi  terminat  in  rum  LA2AS    in  rum  m.  rec.  corr.  aut 

rum  Ai  se  terminat  aut  rum  S  determinat  aut  rum  PMe  2038  sunt] 
fit  *S>  om.  P  Megaera  Chimaera]  machera  chimera  PA2  ehimera  ma- 
chera  Ab  schimera  megera  *S'  v.  2040  otn.  A2,post  v.  2041  colloc.  L  pateris 
discerne  patere  docere  add.  lo.  Garl.  (Ar)  P  2041  crateram  iungis] 
craterem  dicis  P  Iberum]  hyberum  LAnPM  hiberum  S  yberum  Ai 
2042  varia  mulierum]  varias  mulieris  >S^  varia  mulierem  As  M  producque 
chimeram  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2034  ex.:  'camera  humerus'  2035  4ibra,  statera;  stater  est  quod 

libratur  in  ipsa'  Graec.  XII 129  2037  'galerus':  'pilleus  ex  pelle  caesae 
hostiae  factus'  Pap.,  lo.  lan.;  sie  etiam  Isid.  etym.  XIX  30,  qui  quidem 
scripsit  galerum.  erat  capitis  tegumentum  non  solum  pontificum  et  gla- 
diatorum,  sed  etiam  mulierum,  sc.  meretricum.  cf.  luvenal.  VI  120  2041  'cra- 
tera'  fem.  gen.  est  idem  quod  'crater'  masc.  gen. :  'Latine  haec  cratera  dicitur' 
Serv.  in  Verg.  Aen.  I  724.  cf.  Isid.  etym.  XX  5  Despaut.  471  Neue  I  323 
2042  'corr.  obl.  al.',  ut  'verberis  carceris'.  —  'mulierum' :  'mulier  producit  paenul- 
timam  in  obliquis;  unde  Statins  (immo  Lucretius  Hb.  IV):  "siqua  deum 
soboles,  siqua  mulieris  origo" '  lo.  lan.,  Brev.  'hoc  etiam  comprobat  communis 
usus,  qui  aemulandus  est.  sed  videtur,  quod  corripit  paenultimam,  quia,  ut 
dicit  Pristianus  in  maiore,  omnia  Latina  desinentia  in  er,  si  crescunt  in  geni- 
tivo,  corripiunt  paenultimam  in  obliquis.  sed  die,  quod  Pristianus  excipit 
illud  nomen  mulier  in  libro  de  accentu  a  regula  illa  generali,  et  hoc  com- 
muniter  tenetur'  lo.  lan.  profecto  in  quibusdam  manu  scriptis  Prisciani 
libri,  qui  dicitur  de  accentibus  (vide  Hertzii  edit.  52329  app.  crit.),  legitur: 
'haec  omnia  et  similia'  (er  finita  nomina)  'in  obliquis  corripiuntur  excepto 
haec  mulier,  huius  mulieris'.  porro  praescribitur  in  Quaest.  gram,  cod, 
Bern.  K.  Suppl.  CHI:  'mulierem  in  antepaenultimo  nemo  debet  acuere, 
sed  in  paenultimo  tantum,   ut  calefäcit.     similia  dicit    Abbo  Floriacensis 


136  Alexandri  de  Villa-Dei 


cumque  riuin  sequitur,  usu  vario  reperitur. 

e  super  s  brevies  tollens  divina  mathesis. 

ad  placitum  pones  phrenesim.  2045 

t  subeunte  datur  e  longa;  sed  excipis  haec,  quae 

tertia  declinat;  iungetur  eis  amethystus. 

obliquos  brevies;  Agnetis  demere  debes. 

longis  utere  locuplete,  lebete,  quiete 

et  magnete  simul;  temetum  breviare  solemus.  2050 

e  super  u  rara;  fiet  tarnen  haec  tibi  longa. 


VARIA  LECTIO. 

2044  brevies  tolleusj  breuis  est  tolles  An  breuis  excipitur  SPMe 
2045  pones  frenesim  L  freiiesini  pones  SA2  frenesis  pones  Ä\  irenesis 
ponis  Ä%P  rnegalesia  longes  add.  lo.  Garl.  (Ar)  ad  placitum  frenesis  est 
exeipienda  poesis  M,  item,  om.  tarnen  est  ei,  ponis  (!)  pro  est  e2  2047  iun- 
getur] iungatur  Me  iunges  et  P  eis]  ei  SA^PMe  ametistus  codd.  et  e 
2050  temetum  breviare  solemus]  om,.  P  breviare  ;>/.  reo.  su2)ersrr.  vari- 
are  A1A2  2051   fiat  SA1A2P 


TESTIMONTA   ET   EXPLANATIONES. 

ap.  Ang.  Mai.  Tom.  V  SSS.  mGl.M  bic  sane  obscoenus  versus  est:  'si 
culum  quaeris  servare  tuae  mulieris,  nimiquam  tutus  eris,  nisi  desuper 
hospitularis'.  auctor  Doetrinalis  obliquorum  casuum  paenultimam  ubique 
produxit;  vide  vv.  501,  570,  1 143,  1475.  idem  Sulpit.  et  Manc.  docent  afferentes 
versum  illuui  Luvretii  (vide  supra,)  in  (juo  tamen  legendum  est  muliebris'. 
2043 ex.:  '(idycerium  Tuinisterium,  mysterium  niceterium'  2044  'e  s.  s 
br.',*ut  'Lacbesis'.  —  'divina  matbesis',  vide  adn.  ad  v.  1762  2045  pbrenesis: 
'phrenesis  indifferens  babetur'  IriuJpit.,  Bebet,  paenultimam,  sane  contra  natu- 
ram  elementi  Graeci  ((foiinidic),  corripuerunt  Prudent.  Hamart  v.  125:  'imo 
haec  attoniti  pbrenesis  manifesta  cerebri',  et  Serenas  Sammon.  de  med.  praec. 
e.  8:  'ex  vitio  cerebri  pbrenesis  furiosa  movetur'.  cf.  v.  1798  2046  sq.  ex.: 
'facetus,  meretrix'  2048  'obl.  br.',  ut  segetis  teretis  interpretis'  2049  iebes, 
etis'  (Xißfjc)'  'oUii  aerea'  Serr.  in  Venj.  Aen.  111  466  'vas  coquinae' 
Gl.M;  ci'.'Vidfj.  rey.  I  2,  14  hid.  ett/m.  XXll  8  Ys.  VII  S57  'vas  lapi- 
deum,    quod  dicitur  lanezo*    lo.lan.;  cf.  Brev.  2050   temetum:    'vina 

Falerna,  merum,  temetum,  Bacbusfiuc,  Lyneus'  inrert.  anrt.  ap.  lo.  lan.  et 
in  Brev.  'ubicuncpie  lusitaras,  nova  flumina  lemeti'  etc.  Muret.  in  Galliam- 
ho  ad  Baechum.  'hoc  circumsaltante  choro  temulentus  adulter'  Prud.  c. 
Symm.  I  135.  cf.  Graec.  VI  99.  derivabant  enim  hanc  priscam  vocem  a 
'teneo'  vel  'tento',  '(juia  teneat  (tentat)  mentem'  P«/>.,  lo.  lan.,  Brev.,  Manc, 
Despaut.  'temetum  ad  placitum  ponunt'  Bebet,  'variatur'  Despaut.  pri- 
ores duas  syllabas  producendas  esse  IIo7at.  epist.  11  2,  16 S  et  luvenal. 
XI  25  satis  docent        2051  ex. :  'consuevi' 


Doctrinale  137 


Ante  b  fit  brevis  i ;  sed  compositiva  notabis. 
quae  dat  quarta,  solent  variari  possibilisque. 
i  c  sequente  brevis;  dematur  apricus,  amicus, 
additur  his  umbilicus,  formica,  pudiciis  2055 

et  cum  lorica  lectica,  myrica,  Caicus. 
istis  mendicus  cum  vesica  sociamus 
ac  Urtica  simul  et  quae  post  format  et  ante, 
in  propriis  icus  producitur,  ut  Predericus. 
longa  fit  icis  ab  ix:  exemplum  dat  tibi  fei  ix;  2060 

sed  mas  solus  icis,  sicut  calicis,  breviabit. 
iunges  cum  filice  salicem;  pernix  dabit  icis 
a  pernitor,  icis  a  perneco  sie  variabis. 


VARIA  LECTIO. 

2052  sed   coinpoiieiitia ;   sigues  SFMe  2054  amicus   apricus  Me 

2056  lectica  lorica  Me  murica  FMe  mirica  cett.  codd.  2058  acl  et  SMe 
est  P  post  V.  2058  atque  pericula  add.  S  2059  federicus  LAi  ei  fri- 
dericus  SA2A3P  fredericus  Me2  2060  dat]  sit  PAsMe  2063  pernitor] 
pernicor  codd.      variabis]  breuiabis  PS 


TESTIMONTA  ET  EXPLANATIONES. 

2052  ex. :  'vestibulum ;  praelTbo'  ebibo  docibilis  credibilis'  2053  'quae 
dat  quarta'  etc.,  i.  e.  derivata  a  verbis  quartae  coniugationis,  ut  'audibilis', 
antepaenultimam  indifferenter  ponunt.  quae  quidern  derivata  secundum 
Prise.  1 132is  sq.  eam  tantum  corripiunt,  aeque  ac  nascentia  ex  verbis  se- 
cundae  et  tertiae  coniugationis.  attanien  dicit  Apulents  Met.  I:  'nihil  impossi- 
bile  arbitror'.  adiectivum  'possibilis'  producendum  esse  cum  Alexandro  docet 
etiam  Sulpit.  2054  'i  c  seq.  br.',  ut  'angelicus  rusticus  2056  'myrTca'  vel 
'myrice'  {(jvQlxfjj)  =■  tamarix  arbor ;  cf.  Verg.  ed.  VI  2  Ovid.  metam.  X  97 
art.  am.  I  747  III  691  Vuhj.  lerem.  XVII  6  XLVIII  5  2057  VesTca' 
=  xvöTic,  Germ.  'Blase',  maxime  'Harnblase';  cf.  Horat.  sat.  I  8,  46  luvenal. 
I  39  VI  64;  pro  tegumento  capillorum  ap.  Martial.  VIII  33,  19;  pro 
tumore  orationis  ap.  eund.  XI  49,  7  2058  'quae  post  format  et  ante', 

sc.  'postTcus'  et  'antTcus' :  'augures  designabant  spatia  lituo  et  eis  dant 
nomina,  ut  prima  pars  dicatur  antica,  posterior  postica'  Serv.  in  Verg. 
ecl.  IX  15.  est  quoque  'posticum'  nom.  subst:  'postico  falle  clientem' 
Horat.  epist.  I  5,  31  2062  sq.   'pernix  Tcis'   et   'pernix  icis':    'pernix 

aliquando  pro  dampnosus,  et  tunc  habet  mediam  genitivi  syllabam  brevem; 
quando  vero  pro  celer  dicitur,  tunc  habet  longam'  Osb.  Pan.  468.  idem 
docet  Henrichm.  'pro  pernice  citum,  pro  pernice  dico  nocivum;  pernitor 
primum,  perneco  dat  reliquum.  qui  necat  est  pernix,  festinat  currere 
pernix'  incert.  auet.  ap.  lo.  lan.  et  in  Brev.  cf.  Graee.  XIII  33  sq.  'Icarus 
ad  caelum  tendit  pernicibus  aus,  et  possem  melius  dicere  pernicibus'  Gl.  M. 
iidem  vv.  in  Graec.  XIII  37  sq.     'plurimi  dicunt,  etiam  Servius,  si  recte 


138  Alexandri  de  Villa-Dei 


masticem  produc  et  Phoenicem,  breviando 

quod  dedit  ex  nisi  lodicis;  bombex  dabit  ycis.  2065 

i  d  corripitur,  sicut  cupidus;  sed  Abydus 

excipies  et  quae  trisyllaba  ponis  in  ides; 

hisque  Coroniden  veteres  iungi  voluere. 

produces  ido,  sicut  formido,  cupido; 

cum  desideriis  addes  desidero  longis.  2070 

pone  duas  primas  David is,  sicut  metra  poscunt. 

perfidus  infidusque  fides  fidoque  probabunt. 

i  super  f  ponis  raro,  sed  eam  breviabis. 

i  dabo  prae  g  brevem;  sed  quae  facis  in  ga  vel  in  go, 

demis,  ut  auriga,  caligo;  sed  brevianda  2075 

quaedam  composita;  tibi  sint  caligae  sociandae. 

i  super  1  brevias,  solum  tarnen  excipe  neutrum, 

cum  facies  ile;  quae  sunt  a  nomine  iunges, 

sicut  Quintilis;  brevis  est  humilis  parilisque, 


VARIA  LECTIO. 

2064  fenicem  codd.  2065  dedit]  dabit  Me  2066  i  d  corripitur] 
d  tibi  corripit  i  P  d  tibi  corripitur  (!)  i  S  ante  d  conipis  i  Me  Abydus] 
abidus  codd.  2070  desidero)  LP  A3  considero  cett.  codd.  et  e  2072  per- 
fidus] prouidus  S  probabunt]  probantur  SAi  2073  raro  ponis  Me 
2074  ga  etc.  go]  go  etc.  ga  FA2  2075  breuiando  L  2076  sint|  sunt 
SAiMe    sociandae]  socianda  SMe          2077  breuies  Me 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIOMES 

memini,  pernix  aliquando  significare  perniciosum  ac  nocivuni,  a  perneco, 
et  tunc  aiunt  paenultimam  in  obliquis  corripi.  id  puto  esse  falsuni,  donec 
ex  vetere  poeta  probetur  correptio'  Despmit.  474 

2064  'mastix,  mastlcis',  cf.  vv.  211. 691  c.  adn.  2065  'lodex,  Tcis',  cf.  v.  210 
c.  adn.  —  'bombex',  cf.  v.  2095.  v.  212  vulgaris  forma  'bombyx'  ('bombix') 
legitur,  quam  etiam  Isid.  etym.  XII  5  et  lo.  lan.  habent  2067  'trisyllaba 
p.  in  ides',  ut  'Atrides'  2068  'CörönTdes'  ^  Aesculapius;  cf.  Ovid.  met.  XV 
024  2071  Dävidis:  'talia  Davidicam  post  facta  reliquerat  'urbem' *SVrfw/. 
in  Matth.  XXI  'cur  ego,  Davidicis  adsuetus  cantibus,  odas'  etc.  idem  in 
exord.  'iam  flos  subit  Davidicus,  radice  Jessae  editus'  Prud.  hymn.  Epiph.  49 
'Israel  es  tu  rex  Davidis  et  inclyta  proles'  incert.  auct.  ap.  lo.  lan. 
2073  ex.:    'magnificus'  2074   'i  d.  p.  g  brevem',    ut  'miti'go  prodigo' 

2075  sq.  'sed  br.  quaed.  comp.',  ut  'diligo  erigo'  2077  'i  s.  l  brevias',  ut 
'agilis  habilis' 


Doctrinale  139 


dapsilis  et  pestilens  et  nubilis,  additur  istis  2080 

exilis  longum,  subtilis,  Aprilis,  asylum. 

i  brevis  est  super  m;  tarnen  excipiatur  opimus, 

cum  quo  sublimis;  sed  compositiva  notabis. 

zyma  puto  longum;  tamen  azymus  est  breviandum; 

et  derivatum  de  quarta  sit  tibi  longum.  2085 

i  super  n  brevia;  tamen  hinc  festino,  caminus 

excipitur,  propriaque  simul  iunges  et  Erinys. 

iungas  cuminium,  catinum  sive  salinum 

et  derivatum:  tibi  sit  pro  teste  Quirinus, 

pina  superque  dabunt  tibi  longa  propino,  supina;         2090 


VARIA  LECTIO. 

2080  nubilis]  nubilus  SPMe2  2081  longum]  longa  P  longani  (!)  S 
asylum]  asiluni  codd.  2082  brevis  est]  breuies  Me  excipiatur]  excipiemus  Me 
2083  sublinius  P     et  compositiua  notamus  Me  2084  zima  et  azimus 

codd.  2086  brevia]  breuias  aS'  breuis  est  PMe  2087  excipies  M  ex- 
cipias  e  propriumque  S  iungas  P  et]  ut  L  herinis  codd.  2088  iunges 
A2  iungere  ^S*  iunge  catinum  sicque  cuminum  deinde  salinum  P  vv.  2088. 
2089  inverso  ordine  in  PMe         2090  propina  Ä'i    vv.  2090. 2091  inv.  ord.  in  Se2 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

2080    'dapsilis',  (Graece   daipiXfig).  'largus  vel  qui  satis  erogat  dapes' 
Pap.;   cf.  lo.  lan.     Plautus   imprimis   hac   voce   usus  est  2082   'i   br. 

e.  s.  m',   ut  'animus'  2084  'zyma,  azi'^mus':    'azimus,    non  fermentalus 

panis'  Isid.  etym.  XX  2  Pap.  cf.  Vulg.  exod.  XII  8  'azimus  corripit  zi;  unde 
in  Aurora  (Petri  Riyae) :  "azima  mandatur  (sie)  Septem  comedenda  die- 
bus'"  lo.  lan.  cf.  Graec.  VIII  337,  Sulpit.  est  Graecis  ä^vfiog.,  a  ^Vfi^ 
2585  'derivatum  a  quarta',  sc.  coniugatione,  ut  'munTmen  fulcTmen' 
2086  'i.  s.  n  brevia',  ut  'dominus'  2087  'propria',  sc.  nomina,  ut  'Mar- 

tinus'  2088  'cumTnum' =  xi;/i*vov,   Germ.  'Kümmel':  cf.  Horat.  epist.  I 

19,  18  Pers.  V  55  'catTnum',  ap.  antiquos  vulgo  'catTnus'  (ex  Siculo 
xdtivoc),  de  qua  forma  dicit  Isid.  etym.  XX  6:  'catinum,  vas  fictile, 
quod  melius  neutro  dicitur  quam  masculino,  sicut  et  salinum  dicitur  vas 
aptum  salibus',  et  addit  lo.  lan. :  'scias  quod,  licet  quaedam  nomina  in- 
veniantur  auctoritate  veterum  quandoque  in  masc.  genere,  quandoque  in 
neutro,  ut  hie  punctus,  hoc  punctum  et  hie  catinus  et  hoc  catinum,  non 
tamen  de  beut  dici  incerti  generis,  quia  masculinum  talium  nominum  iam 
cessavit,  quia  non  utimur  nisi  neutro  genere  istorum  nominum'  2090  'pTna' : 
'pina  Graece,  fames  Latine'  Gl.  M,  Gl.  n.,  lo.  lan.,  Brev.  *et  inde  componitur 
haec  propina,  locus  iuxta  balnea  publica,  ubi  post  lavacrum  a  fame  et 
siti  reficiuntur  homines,  et  dicitur  sie,  quasi  propellens  famem;  et  dicunt 
Graeci  popina,  et  inde  corrupte  nos  dicimus  propina  pro  tali  loco'  lo.  lan. 
s.  v.  'propina'.    cf.  Osh.  Pan.  460  s.  fme 


140  Alexandri  de  Villa-Dei 


cedrinus  iungas  praedictis,  adde  lupinum. 

crastinus  esto  brevis,  simul  hiccine,  nundina,  iungis 

protinus  his  acinumque,  perendino  iungitur  et  quae 

ex  oleo,  bysso,  clam  forraas  seroque,  fago, 

et  quae  jacinthus  bombexque  dat  ac  amethystus.      2095 

ante  na  longa  fit  i;  vult  femin a,  pagin a  demi, 

machina  cum  trutina,  Proserpina,  lamina  iunges, 

buceina  cum  Mutina,  seu  sarcina,  fuscina  curtas; 

sie  elemosyna  sit. 

obliquos  ex  in  produc,  alios  breviabis.  2100 

ante  p  fit  brevis  i:  sie  antipos  est  tibi  testis. 


VARIA  LECTIO. 

2091  cedrinuni  ^2      iuiiges  S     adde]  atque  Se2         v.  2091  om.  PMei 

2092  hiccine]  heccine^aiV/    nundina]  nundine  (^/^  e     iungis]  orn.  P    iunges  S 

2093  perendino  iungitur  et  quae]  iungisque  perendino  uel  que  P  2094  bisso 
codd.  2095  jacinctus  et  ametistus  codd.  v.  2095  om.  SA2,  post  v.  2097  col- 
loc.  Äi  2096  pagina  femina  SPMe  2097  Proserpina  1.  i.]  seu  sarcina 
fuscina  iunge  Me,  sie,  sed  deme  j^ro  iunge  S  2098  bucina  SAd,  seu]  vel  P 
curtas I  curtat  A2  iunge  P  seu  sarcina  f.  c]  proserpina  lamina  iunges  Me 
sie,  sed  iunge  S  2099  sie  elemosina  fit  et  patina  P  sie  elimosina  flt 
(fiat  e\)  et  patina  longa  patena  Mei  2101  i  supra  p  breuis  est  hinc  a. 
est  t.  t.  SPMei 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2091  'cedrTnus'  pro  'cedrinus'  [xsöqivoc)  praecipitur  etiani  a  lo.  Imu, 
in  Quaest.  gram.  cod.  Bern.  K.  Siippl.  18224,  a  Sulpitio  aliisque  2092  'nun- 
dina', sc.  tempora.  de  sing,  'nundina'  ci.  Neue  I  471,  de  diversis  vocabuli 
sigmif.  Du  Gange  2093  'perendino,  i.  e.  morari  per  unum  diem,  sc.  usque 
in  tertium  diem,  et  transitive  positum  invenitur  pro  prolongare'  lo.  lan. 
cf.  Du  Gange,  unde  compositum  'comperendino'  occurrit  ap.  Gte.  I  Verr.  34 
II  Verr.  1,  20  et  26  2094  sq.  ex. :  'oleaginus,  byssinus,  clandestinus'  (sie 
pro  'clandestinus'  etiam  lo.  lan.,  Graee.  XXV 48,  Sulpit.),  'serotinus,  faginus, 
hyacinthinus,  bombycinus,  amethystinus'       2096  'a.  na  1,  f.  i',  ut  'farTna  culTna' 

2099  'elemosyna' :  'est  ancilla  Dei  simplex  elemosina,  mortis  antidotum 
veniae  porta,  salutis  iter'  Vindoeinensis  ap.  lo.  lan.  s.  v.  'antidotum'.  'pec- 
catum  exstinguit  elemosyna,  cui  moys  est  fons'  Graee.  X  207;  cf.  Egh.  L. 
I,  898,  Sulpit.  'ubi  est  spes  tua,  pro  qua  elemosynas  faciebas?'  Vulg. 
Tob.  II  16  'peccata  tua  elemosynis  redime'  Vulg.  Dan.  IV  'ab  elemo- 
nia,  quod  est  misericordia,  et  syna,  quod  est  mandatum,  componitur  haec 
elemosina,  i.  e.  mandatum  misericordiae,  et  secundum  hoc  scribitur  per 
e  in  secunda  syllaba;  sed  melius  scribitur  per  y,  et  tunc  dicitur  elymo- 
syna  quasi  mandatum  Dei'  etc.  lo.  lan.  cf.  Brev.    est  tXttjfuiOüvvij  ab  sXeoc 

2100  ex.:  'delphTnis,  flummis'  2101  'antipos'  pro  'antipüs'  ^dviinovc) 
etiam  lo.  lan.,  Brev.,  Sulpit.  scribuni;     cf.  pölipüs  v.  1903 


Doctrinale  141 


obstipum  retrahas  [constipo  consociabis]. 

q  subeunte  dabis  i  longam,  sicut  iniquus; 

cum  siliquis  reliquos  et  compositiva  notabis. 

i  super  r  brevis  est;  tarnen  excipis  inde  butyrum.  2105 

sie  delirus  erit,  saphirum  iunge  papyro 

appellans  lapidem,  sed  pro  vitro  breviabis. 

est  super  s  brevis  i;  paradisum  non  breviabis, 

Anchisen  iunge,  gavisus  ei  superadde. 

praecedente  para  breviatur  laesio  longa.  2110 

ante  t  fit  brevis  i:  levitas  erit  hinc  tibi  testis. 


VARIA  LECTIO. 

V.  2102  om.  PMe  []  inclusa  om.  A2A3S,  m.  rec.  add.  Äi,  habet  L 
2103  dabis]  dabit  Ä2  damus  SMe  post  v.  2103  conpositiua  tarnen  ali- 
quis   similesque   notabis  (notemus  P)   add.  SP  2104  siliquis  reliquos] 

reliquis  siliquos  A  et]  sed  aS*  sed  c.  n.]  istis  sociare  raemento  P  2105  bre- 
vis est]  breuies  ^S*  2106  delirus]  delibutus  (!)  LA1A2  iunge]  iungo 
SA1A2P  2107  breviabis]  breuiatur  SMei  2109  Anchises  S  eis  As 
superaddes  P  2110  lisio  Me  lesio  cett.  codd.  2111  est  breuis  i  pre  t 
S    est  i  pre  t  breuis  PMei     erit  hinc]  fiet  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2104  'compositiva',  ut  'aKquid'  2105  'i  s.  r  br.  e.',  ut  'satira'.  —  buty- 
rum :  'infundens  acido  comam  butyro'  Sidon.  carm.  Phalaec.  12  'mollique 
subacta  butyro'  Egnatius  sec.  Despaut.  'quod  non  est  mirum,  stillat  pro 
lacte  butirum*  Petr.  Riga.  Vergilium  (Despaut.  rectius  dicit  Valgium)  in 
quodam  opusculo  paenultimam  quoque  corripuisse  affirmat  lo.  lan.  hunc  ver- 
sumallegans:  'lac  niveura  butirumque  novum  cum  melle  comedi'.  corripu- 
erunt  certe  mediam  Macer  hoc  versu:  'cum  butyro  modicoque  oleo  decocta 
tumorem'  etc.,  et  Ys.  II  394  VII  345.  et  primam  et  secundara  vocis 
syllabam  producendas  esse  etymologia  —  est  enim  ßovTVQOV  a  ßovc  — 
satis  docet  2106  sq.  'saphTrus'  (cf.  vv.  1718  et  1743),  'säphirus':     'est 

vitrum  saphirum'  ('pro  vitro  saphirum'  /0.  lan.)  'pro  gemma  dico  saphi- 
rum :  corripias  primi  mediam  producque  secundi'  Graec.  XII 121  sq.y  lo.  lan. 
'porticus  est  Romae,  qua  dum  spaciando  fero  me,  res  quaerendo  novas 
inveni  de  saphiro  vas'  Alex.  Nequam  (Neckam)  in  Gl.  S.  de  hac  re  legi- 
tur  ap.  lo.  lan.:  'Magister  Benedictus  dicit,  quod  saphirus  producat  paen- 
ultimam :  "sed  quidam  accipiunt  saphirum  pro  vitro  media  correpta,  quod 
nos  non  dicimus'',  et  hunc  sequor ;  unde  praedictus  versus  (sc.  'pro  vitro 
saph.')  non  est  authenticus  secundum  nos'.  &i  Despaut.  monet:  'ne  cum 
Stoa  variandum  credas,  quia  Sidonius   corripuit'  2108  'est  s.  s  br.  i', 

ut  'Elysium  camisia'  2110  i.  e.  ex  'para'  et  'laesio'  fit  sec.  Alexandrum 
'paralisis'  sive  potius  'paralysis';  cf.  lo.  lan.,  qui  quidem  ex  Magistri  (sc. 
BenedicM)  sententia  paenultimam  vocis  syllabam  producendam  esse  censet 


142  Alexandri  de  Villa-Dei 


quae  fiimt  in  ta  proprio  de  nomine  sumpta 

sive  loci  propriaque  simul  producere  debes, 

ut  margarita,  Levita,  simul  heremita. 

ut  placet  est  pituita;  Petrus  dixit  polymita.  2115 

quae  fiunt  in  tes  aut  in  tis,  longa  notabis. 

itus,  si  detur  a  nomine,  longus  habetur: 

et  sie  ex  censu  censitus  dicere  debes. 

servus  curtat  itus.     adverbia  sie  breviabis. 

a  verbo  quartae  venientia  longa  notate.  2120 

tertia  praeteriens  in  ui  dat  itum  breviando; 

praeteriens  aliter  itum  producere  debet. 

curtat  itum  pario  vel  disco  poscoque,  parco, 

quae  gio  dat  vel  bo,  quae  prima  dat  atque  secunda. 

cumque  supina  dabunt  i  longam  t  subeunte,  2125 

quae  formantur  ab  his,  ito  longam  reputabis. 

agnitus  esto  brevis,  societur  cognitus  illi. 

itus  producit,  quod  deponens  generavit; 


VARIA   LECTIO. 

2114  simul]  sacer  S  simul  ac  An  ut  margaritam  leuitam  sie  here- 
mitam  F,  item,  sed  aut  jrro  sie,  Me\  2115  polimita  codd.  2116  tes  etc. 
tis]  tis  etc.  tes  PMei  vv.  2117.  2118. 2119  post.  v.  2123  colloc.  L  2119  ser- 
uos  SP    breviabis]  breuiamus  SPMei  2120  quarte  uerbo  SMei    notato 

SPMei  2122  debes  LAsPS  2123  poseoque  perdo  A2  pareoque  poseo 
SPMei  2126  longum  M  longam  cett.  codd.  reputamus  S  2128  quod 
deponens]  deponens  quod  P  que  deponens  *S'  quam  d.  Mei  generavit] 
generabit  S 


TESTIMONIA   ET   EXPLAN ATIONES. 

2114  'heremTta' :  vide  v.  2028  e.  adn.  2115  'pituita' :  immo  voeabulum 
apud  poetas  saepe  per  synizesim  trisyllabum  fit,  ut  ap.  Horat.  sat.  II 2,  76 
ejnst.  I  1,  108  Pers.  II  57;  cf.  'eonubia'  v.  1940.  —  'polymita':  'quae 
polimita  fuit  oscula  dando  pedi'  Petr.  Riga  in  genes,  'usus  habet,  quod 
polimita  ultimam  (sie  pro  'paenultimam')  produeit'  lo.  lan.  cf.  Graec.  X 
251,  Siilpit.  est  tamen  TToXvfiiTOC  a  fikoc  (vide  v.  1881),  et  'polymitus' 
est  'fcextus  multorum  eolorum'  Isid.  etym.  XIX  22  'polymita  vestis  multi 
coloris'  Pap.  ef.  lo.  lan.,  Brer.,  Despant.  025  2116  ex.:  TersTtes  Suna- 
mTtis'  2117  ex. :  'marltus  avTtus'  2119  ex.:  'servitus,  penitus  funditus' 
2120  ex.:    'auditus'  2123  'paritum',   vide  v.  797:  'discitum,   poscitum', 

V.  819;  'pareitum',    cf.  Neue  II  553,  561  2124  ex.:  'fugitum  bibitum, 

domrtum  exhibitum'  2125  sq.  ex.:  'dormlto,  are'  2128  ex.:  'oblTtus' 


Doctrinale  143 

sed  tuor  abbreviat  ea,  quae  de  se  tibi  format. 

et  producuntur  lecytVius  et  hermaphroditus;  2130 

sie  aconita  locas,  Cocytus  ei  sociatur. 

Hominis  obliques,  quod  fiet  in  is,  dabo  longos; 

corripies  alios,  ut  miles  militis,  ales. 

i  super  u  longa;  Ninive  tarnen  est  brevianda. 

Est  0 rebus  testis,  quod  o  super  b  breviabis;  2135 

demitur  ambobus,  October  sive  duobus. 
ante  c  fit  brevis  o;  tarnen  obliqui  retrahantur. 
ante  d  fit  brevis  o,  velut  exodus;  hinc  procul  esto 
Herodes,  et  ei  custodes  sint  sociandi. 

est  o  supra  g  brevis,  velut  ecloga;   sed  removebis,         2140 
quae  g  vocali  praeiungunt,  ut  synagoga. 
o  super  1  fiat  brevis:  hoc  soboles  manifestat. 
o  super  m  brevis  est:  Salomon  sie  esse  probabit. 


VARIA  LECTIO. 

2130  lechitus  et  hermofroditus  co(?(^.       2131  achonita*S^^2^3    cochitus 
LäsP     coccitus  Mei    chochitus  S     societur  As  ei  2132  quod  fiet  in 

is]  quod  in  is  fiet  SPM  2133  ut  miles  militis  ales  om.  PMei  ut  mili- 
tis  alitis  (!)  S  2134  breuiata  Mei  2137  fit  brevis  o]  curta  fit  o  Mei 
2138  fit   brevis   o]   corripis   o   S  2139   sintl   L      sunt  cett.  codd.  et  e 

post  V.  2139  o  super  f  breuis  est  sit  sarcofagus  tibi  testis  add.  Mei 
2140  est  0  supra  g  brevisj  o  supra  g  breuis  est  P  est  o  pre  g  breuis  A3 
egloga  codd.  et  e  2142  fiatl  fiet  Mei     manifestatl  tibi  signat  Sei    tibi 

signet  M  0  super  1  breuies  istud  soboles  tibi  signat  P  post  v.  2142 
excipias  illud   quod  fertiu*  farmacapole  m.  rec  in  mg.  add.  Ai  2143  o 

breuis  m  presit  S     o  breuis  est  super  m  Mei 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

2129  'tuor  tuitus',  cf.  v.  945  c.  adn.  2130  lecy thus  (yt^xr^o^ :  'lechitus 
vas  est,  sc.  ampulla,  ut  dicunt,  de  auricalco'  Hiiy.  'lechitus  in  regnorum 
(sie)  libro  ampulla  olearia'  Pap.  cf.  lo.  lan.,  Brev.  'et  lechitus  olei  non 
est  imminutus'  Vuly.  reg.  III  17,  12.  de  quantitate  paenultimae  haec 
profert  Despaut.  625:  'lecy thus  contra  Alexandrum  Sulpitiumque  cor- 
ripitur  ab  Homero  VIII  Odysseae  teste  Nestore'.  idem  p.  627 :  'poly- 
mitus  et  lecythus  tantum  corripiuntur'.  idem  p.  670:  'Laur.Valla  dicit  a 
vulgo  male  paenultimam  acui  in  bis:  Andreas,  proselytus,  lechytus' etc. 
2132  ex.:  'Quiris  QuirTtis'  2134  ex.:  'saln^a'  2135  'öröbus'  (oQoßoc)  : 
'orobum  graecum  verbum  est;  est  autem  genus  leguminis'  Pap.  'quae- 
dam  herba  vel  quidam  populus'  Gl.  n.  'populus  vel  genus  leguminis'  GL 
ap.  Thurot.  p.  432        2137  ex.:  'apöca  apöcopa,  velöcis  atröcis' 


144  Alexandri  de  Villa-Dei 


quod  servat  neutrum  genus,  excipe,  sicut  amomum. 

longa  fit  o  super  n;  sed  sindonis  excipiatur,  2145 

sardonis  atque  diaconus  et  Turonis,  sociatur 

Calcedonis,  Redonis  [et  Vasconis  associabis] ; 

Lingonis  et  Britonis  ac  obliques  propriorum, 

quae  loca  designant,  praedictis  addere  debes; 

cum  proprium  fit  in  on,  tamen  excipies :  Calydonis.      2150 

Simonis,  harmonicus,  mamonam  breviare  solemus. 


VARIA   LECTIO. 

2144  quod  servat]  que  senmni  SAiFMei  2145  ßindonis]  sydonis  8 
2146  sardonis  pro  sardonyx  otnn.  codd.  et  e  sociaiitur  S  v.  2247  om.  Mca 
[]  tnclusa  om.  A P Pas PüA  vasconefs  add.  L  et  vasconis  add.S  2148  Lin- 
gonis ei  Ligonis  omn.  codd.  2150  calidonis  codd.  post  v.  2150  et  que 
terna  dabit  ut  syndonis  (!)  babilonis  in  mg.  add.  S  et  que  tercia  dat  // 
add.  As  et  babilonis  H  add.  P  2151  breviare]  sociare  Mei  vv  2251.  2152 
inverso  ordine  in  As 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2144  'amomum  herba  est  suavissimi  odoris,  quae  tantum  in  Assyria 
nascitur'  Serv.  in  Verg.  ecl.  IV 25;  cf.  idem  in  ecl.  III 89  Ovid.  met.  XV  304. 
unde  fiebat  unguentum  maxime  nares  feriens,  quo  crines  inungebantur  (cf. 
Pers.  III 101  luvenal.  IV  107  Ovid.  ex  Pont  I  9,  52  Martial.  V64,  3  VIII 
77,  3  XII  17,  7)  et  mortuorum  corpora  condiebantur;  inde  postea  voca- 
bulo  vulgo  detruncato  'momia'  sive  'nunnia',  Ital.  'mummia',  Gall.  'momie', 
Germ.  'Mumie'  orta  est.  2145  'longa  f.  o  s.  n\  ut  'anöna  sermönis'.  — 
'sindön  onis'  {ai,vö(av) :  'anaboladium  amictorium  lineum  feminarum,  quo 
liuuieri  operiuntui,  quod  Graeci  et  Latin!  sindonem  vocant'  Isid.  etym. 
XIX  25.  cf.  Pap.,  lo.  lan.  vestis  est  bombycina  subtilissima  ap.  Martial. 
IV  19,  12,  lineum  pannum  in  Vulg.  Matth.  XXVII,  vestimentum  lin- 
teum,  quod  nudo  corpori  induebatur,  in  hoc  Petri  Eigae  yersu:  'qua  vesti- 
tus  erat  sindone,  nudus  abit'  2146  'sardonis  quaedam  regio'  Gl.  n.  sine 
Ulla  dubitatione  'sardonyx'  est,  quod  elucet  ex  interpretatione :  'lapis  pre- 
tiosus'  in  Gl.  M.  —  'Turonis,  civitas  Franciae'  Pap.,  sc,  quae  hodie  'Tours' 
appellatur  2147  'Redonis',  gens  Galliae  Lugdunensis  eiusque  urbs,  quam 
vulgo 'Rennes' vocant.  —  'Vasco',  pl.'Vascones',  Hispaniae  populus:  'Vasconis 
hoc  saltus  et  ninguida  Pyrenaei'  Auson.  sec.  Despaut.  470  2148  'Lin- 

gonis', pl.  'Lingones',  gens  Galliae  Celticae  simulque  metropolis  eins,  hodie 
'Langres'  nuncupata.  — 'Britonis',  cf.  vv.  104,  1880.  'BrTtones'  luvenal.  XV 
124     'Britonis'  Martial.  XI  21,  9  2150  'Galydon,    önis',   prisca  urbs 

Aetoliae;  cf.  Verg.  Aen.  VII  306  Ovid.  met.  VI  415  Martial.  I  104,  6 
IX  48,  6  XI  69,  10  2151  'Simon,  önis' :  'stagna  petit  parvaque  sedens 
in  Simonis  alno'  Sedul.  I  V  sec.  Despaut.  535  'nomen  apostoli  corripit  in 
ol)li(|uis   ad   differentiam    nominis   cuiusdam   rustici   a  Terentio  introducti, 


Doctrinale  145 


canonis  esto  brevis  cum  daemone,  Sidonis,  ut  vis. 

p  subeunte  brevis  datiir  o:  caropos  tibi  testis ; 

Asopum  retrahis,  Europam  sive  pyropum; 

ut  placet,  est  Canopus.  2155 

o  super  r  brevias:  Sephoram  testem  tibi  sumas. 

derivata  palam  produc:  patet  ecce  sonorus. 

Hominis  obliquos,  quod  in  or  fit,  iunge;  sed  arbor 

et  memor  et  rhetor,  castor  seu  marmor  et  aequor 

corripuere  suos,  sed  longis  adde  Pelorum;  2160 

et  quaedam  propria  sunt  obliquis  brevianda. 

mas  facit  os  oris;  quae  dant  ur  et  us  breviabis. 

o  super  s  longa,  sicut  testatur  alosa. 

t  subeunte  dabis  o  longam,  sicut  Azotum; 


VARIA  LECTIO. 

2153  brevis  datur  o]  breuem  facit  o  SP  2154  Europam  retra- 
his asopuii)  etc.  F  retrahis]  retrahas  As  piropum  codd.  2155  ac 
ysopus  add.  SAs  2156  breuies  etc.  sumes  Mei  2159  rethor  codd. 
2160  sed]  et  As  v.  2161  oni.  L  2162  quae]  quos  S  ur  et  us]  us  et  ur  Me\ 
2163  sicut   testatur]    sie    testificatur    SPMe/i  2164  dabis]    damus   Mei 

longam]  longum  F 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

qui  dicitur  Simo;  propter  eandem  differentiam  retinetur  n  in  nomine 
apostoli,  sicut  est  ibi  apud  Graecos,  sed  a  nomine  rustici  expellitur'  etc. 
lo.Ian.  cf.  Ys.  V 108.  —  'mamöna',  cf.  v.  544  et  Graec.  VIII  222 

2152  'Sldon,  önis':  'STdöna'  Verg.  Aen.  I  619;  'Sidöne'  Ovtd.  mei. 
IV  572  Liieret.  VI  585;  'Sidöne'  Martial.  II 16,  3  XI 1,  2  Sil.  VIII  438 
2153  'caropos':  'color  urinae'  Gl.  M  'via  cartulosa  vel  color  in  urina'  Gl.n.  — 
vocabulum  alibi  non  inveni  2154  'Asöpus',  fluvius  Boeotiae  2155  'ut 
placet  est  Canopus' :  'civitas  Aegyti'  Gl.  M  'idem  quod  Aegyptus'  Gl.  n.  hoc 
vocabulum  paenultimam  ancipitem  habere  illius  aetatis  homines  ex  eo,  ut 
opinor,  coUegerunt,  quod,  quam  inde  derivatam  putabant  (cf.  lo.  lan.)  et 
sie  scribebant  (cf.  Faj).,  lo.  lan.,  Du  Gange),  vox  'canopeum'  (unde  Gall. 
'canape')  pro 'cönöpeum',  xwrcöTTtiOV  (cf.  luvenal.  VI  80)  sive  etiam  'cö- 
'nöpium'  (cf.  Horat.  epod.  IX  16  Froj).  III  9,  45)  antepaenuitima  cor- 
repta  tunc  temporis  usurpabatur,  certe  quidem  a  Fetro  Riga  in  hoc  sup. 
ludith  versu:  'reticulum  sericum  (!)  scriptura  vocat  canopeum'  2156  'Se- 
phora,  uxor  Moysis'  Gl.  ^8  'producitur  (prima)  a  Riga :  "nato  praeputium  mox 
aufert  Sephora  dicens'"  Despaut.  516,  645  2160  'Pelörus'  vel  'Pelörum',Sici- 
liae  Promontorium  2161  ex.:  'HectÖris  Antenöris'  2162  ex.:  'lepos  lepöris 
flos  floris;  ebur  eböris  pectus  pectoris'  2163  'alösa'  sive  'alausa',  piscis  qui- 
dam,  Gallis  'alose',  Germanis  'Alse';  cf.  Auson.  Mosella  127  2164  'Azötus', 
urbs  Palestinae  (cf.  Vulg.  losue  XI 12,  XV  14  etc.),  nunc  'Esdud'  appellata 

Monunieiita  Gerinauiae  Paedagogira  XII  ■•■U 


146  Alexandri  de  Villa-Dei 


quae  componuntur,  discreta  mente  notentur.  2165 

o  super  u  raro;  sed  compositiva  notato. 

Ante  b  fit  brevis  u;  sed  demitur  inde  saluber. 
u  c  protrahimus,  quotiens  a  vel  um  subit  aut  us; 
cetera  corripies;  sed  PoUucem  tibi  deines, 
manduco  iunges,  fiducia  [consociamus].  2170 

ante  d  longa  datur  u;  sed  pecudis  retrahatur. 
ante  g  longa  fit  u,  tarnen  hinc  tibi  coniuge  dempta. 
sugo  producis;  sed  sanguisugani  breviabis. 
u  super  1  brevia,  Gaetulus,  adulor  adempta. 
quae  declinabit  tibi  tertia,  longa  notabis  2175 

nomina;  sed  Zabulon  breviabitur  Hercule  iuncto; 
bis  sotular  iungo,  specular  breviabit  origo. 


VAIUA  LKCTIO. 

2168  protrahimus I  longa  datur  »S"  subit  aut]  subeunt  *S^  2169  corri- 
picB]  corripias  MJn  ei  Pollucem]  poUucet  P  dcmos]  demis  /-*  denias  Me 
2170  iunges]  iungas  Mei  consociamus  oih.  LÄ2Me\,  add  S  consociato 
tn.  rec.  add.  Ä\  iungitur  illis  add.  P  manduco  iunges  cum  (juo  fiducia 
iunges  Ad  2171   ante   d  longa   fit  u  sed  et  hec  pecudis  rctrahatiu-  P 

2172  ante]  pre  PiMSei  2173  produco  etc.  breuia})0  A2  2174  brevia] 

breuis  est  J/  breuies  Pci  adempta  o»n.  P  2175  notabis]  locabis  P  mane- 
bunt  ilf  ei  2176  breviabitur]  breuiatur  >42J/ei  breuiatur  et  (^/^  P  iuncto] 
iuncta  (c.  (jl.  interl.  hac  dictione)  LA  2177  iungo]  iungas  A'd  socia  SM 


TESTIMONIA   ET   EXTLANATIONES. 

2165  ex.:   'antidotum,  aliquötiens'  2166  'sed  comp,  n.',    (juia  se- 

quuntur  simplicia,  ut  'innÖvo,  improvidus'  2167  'ante  b  f.  br.  u',  ut  'colü- 
ber'  2168  ex.:  'lactüca  festüca  cadücus'  2119  'cet.  corr.',  ut  'volücer' 
2171  'ante  d  1.  d.  u',  ut  'testfido  hirüdo'  2172  ante  g  1.  f.  u',  ut  'lanügo 
erfigo'  2173  'sanguisüga:  de  quantitate  paenultimae  recte  adnotat  haec 
lo.Iart.:  'dicunt  (luidam:  licet  componatur  a  sanguis  et  sugo,  quod  pri- 
mam  producit,  tamen  sanguisüga  paenultimam  corripit.  alii  dicunt,  cum 
quibus  ego,  (piod  sanguisüga  paenultimam  producat,  (juia  componitur 
a  sugo,  nee  invenitur  in  aliquo  bono  auctore,  quod  sit  paenultima  brevis'. 
lianc  vulgaris  linguae  vocem  (cf.  Vi(l(/.  prov.  30,  15  Acron  in  llorat,  arl. 
poet.  476  Isid.  eff/ni.  XII  .1)  in  Romanas  (pias  vocant  linguas  transisse 
srias :    Italis   est   enim    ae(jue    'sanguisüga',  (iallis   'sangsue'  2174  'u  s. 

1  br.',  ut  'sedülus'.  —  '(iaetfdus',  i.  e.  Libyens;  cf.  Very.  Aen.  1  V  40  JJor. 
rarm.  I  23,  18  111  20,  2  Martial  X  20,  7  2175  sq.  ex.:  'tribülis  cu- 
nllis'.  —  'Zabulon',  lilius  Lyae:  'variatur  luvenco'  iJespaut.  642  2177  'sotu- 
lar': de  significatione  et  genere  vocis  cf.  adn.  ad.  v.  579 


I 


Doctrinale  147 


obliquos  brevies,  ut  praesulis,  exulis,  omnes. 

u  dabimus  longam  super  m  tibi,  sicut  alumen; 

incoliimis,  contiimax  demis  et,  autiimo  iungis  2180 

et  coluraen. 

u  super  n  longa  ponetur  teste  lacuna. 

ante  p  fit  brevis  ii;  sed  compositiva  notabis. 

u  super  r  longa;  sed  purpura  ponitur  extra. 

excipe  verba,  quibus  meditatio  convenit,  et  quae  2185 

sunt  forinae  similis,  ut  luxurio,  sociabis. 

Mercuriumque  notes,  lemures  cum  centurione. 

obliquos  brevies,  tellurera  demere  debes. 

u  super  s  longa:  tibi  sit  pro  teste  eerusa. 

VARIA   LECTIÜ 

2178  obliquos  brevies  ut  presulis  rell.  oni.  As  exulis  omnes]  et  nebulonis 
Mei  post.  V.  2178  et  uebulones  add.  F  2179  u  dabimus  super  m  tibi  lon- 
gam ^  u  super  m  dabimus  tibi  longam  Ä'd  u  super  m  longam  dabimus 
tibi  P    u  longam  dabimus  super  m  tibi  M  2180  iungis]  iunge  S    iun- 

gas  J/ei  2181  om.  SAiÄ^Mei,  add.  LAi  2182  ponatur  6'  2183  ante 
p  fit  brevis  u|  u  supra  p  breuias  S  u  supra  p  breuis  est  M  u  super  p 
breuis  est  ei  vv.  2182.  2183  om.  F  2185  excipe]  corripe  SFMei  2187  le- 
mures cum  centurione]  et  oenturio  lemuresque  F  Mercurium  signes  et 
centurio  lemurescpie  Mei  sie,  om.  tamen  quo  S  2189  cerusa]  creusa 

m.  rec.  super  so:  A\ 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2179  'alümen':  'dicitur  a  lumine,  quod  lumen  praestat  coloribus  tin- 
gendis'  Fap.,  lo.  lan.  (nobis  est  'Alaun')  'vel  infernus'  Gl.M  'a  lumine,  et 
potest  accipi  pro  inferno'  Gl.  n.  cf.  Brev.  2181  'colümen':  'alacritas'  Osh. 
Fan.  140  'alacritas  vel  fortitudo'  lo.  Jan.,  Brev.  'etiam  sanitas,  salus  expli- 
cari  solet'  Loewe  355  'eloquentia,  sanitas,  alacritas,  vel  quasi  colli  munimen- 
tum,  vel  fortitudo'  Brev.  Benth.  cf,  de  bis  figuratis  significationibus  Terent. 
Fhomi.  111,  57  Cic.  Verr.  V 76 pro  Sest.  8  Uorat.  carm.  II  17,  4  2183  ex. : 
'vitüpero',  praerüpium   insüper'  2184  'u  s.  r  1.',  ut  'periürus  paliürus' 

2185  ex.:  'partürio  esürio'  2187  Memüres',  spectra  et  larvae  nocturnae; 
cf.  Horat.  epist.  II  2,  209  Fers.   V  185  2188  'obl.  br.',  ut  'murmuris 

guttüris'  2189  'cerüsa',  sie  pro  'cerussa'  etiam  Fap.,  Huy.  lo.  lan.,  Brev. 

'unguentum  ad  albitandum  facies  meretricum,  blanchet'  Gl.  L,  Gl.  Ar 
'quaedam  materies  apta  ad  pingendum,  quae  ex  plumbo  stannoque  con- 
ficitur'  Fap.  'a  ceroma  dicitur  haec  cerusa,  quoddam  genus  coloris'  Hug.; 
cf.  lo.  lan.,  Brev.  'cerussa'  nunc  quidem  legitur  ap.  Ovid.  de  medtcam. 
fac.  73,  Martial.  X  22,  2,  'cerussatus'  ap.  Martial.  I  72,  6  II  41,  12 
VII  25,  2 

10* 


148  Alexandri  de  Villa-Dei 


prae  t  longa  fit  u,  tarnen  arbutus  est  brevianda;  2190 

compositiva  notes. 

Vocis  fine  dabis  a  longam;  sed  breviabis 
rectum  cum  quarto  quintum  casum  sociando. 
hinc  tamen  excipias,  cum  rectus  in  as  tibi  fiat: 
inde  vocativum,  vekit  Andrea,  dabo  longum.  2195 

in  numeris  -ginta  sunt  ad  placitum  tibi  danda. 
postea  non  brevia,  nisi  fiat  dictio  bina. 
utputa  corripies,  ita  vel  quia  iungere  debes. 
productum  Graeci  rectum  quandoque  notavi. 

E  correpta  datur;  exceptio  multa  sequatur.  2200 

Graecum  nomen  in  e  produc:  testis  tibi  Phoebe. 
declinansque  per  ae  diphthongon  nomina  primae 
et  casus  sextos  in  quinta  dicito  longos. 
longum  pone  fame,  quoniam  famei  dedit  ante; 
et,  quae  componis  de  quinta,  longa  notabis:  2205 

quare,  cotidie  tibi  sint  testes  hodieque. 


VARIA   LECTIO. 

2191  ut  percutis  alteruterque  add.  Mei  2193  casu  quintum  PMei 

2194  excipics  etc.  fiet  SÄzFMei  2195  Andrea]  Enea  S  21%  nuniero  aS 
2197  breuies  »S'  2201  Phoebe]  tysbe  P  tispe  Mei  tispe  S  phebe  cett. 
codd.  post.  V.  2101  fiat  et  ysiphile  add.  S.  2202  declinansque]  (jue  oni. 
AiAs  declinasque  PA2  declinaquc  S  diptongon  vel  dyptongon  LA2A3 
diptongum  vel  dyptongum  SPAiM       v.  2205  om.  P  2106  cottidie  An 

qu6tidie  M     cotidie  cett.  codd.     sint  testes]  sunt  testes  Mei     testes  sint  S 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

2190    'prae   t  1.  f.  u',    ut    'cornütus    cicflta'  2191    ex.:     'dispute, 

imbütus'  2192    ex. :       'citrä    ultra'  2193    ex. :      'musa    Hectora' 

2196  'ginta':  'finalis  indifferenter  ponitur'  May.  Caeis.  106.  'ubi  videntur 
corripi  (haec  numeralia),  Nebrissensis  credit  mendam  esse,  haec  dicta 
Nebrissensis  si  vera  sunt,  oportebit  rnultos  poetas  emendare'  Despaut.  647. 
apud  Martialeni  (juideni.  (juem  accuratius  examinavi,  numeralia  'triginta' 
et  'sexaginta'  producta  tantum  finali  inveniuntur;  ct.  111  36,  7  VII  9,  1 

VII  5.3,  0  VII 81, 1  X  104, 10  XI 24,  Vi  XII  34,  1  XII  86  1  2197  'po- 
stea anteä  praetereä',  sed  'post  eä'  etc.  2199  ex.:  'Maleä  Nemeä  Tegeä'; 
cf.  Pri.sc.  I  202iG — 2032  287i2—u  2005— n  LacJunann.  in  Lucr.  covmi. 
40.5  .sqq.  2204   'fames  famei   dicebant  veteres,  unde  adhuc   fame  pro- 

ducitur  in  ablativo'  Prise.  I  243\2.      cf.  Very.  Aen.  VI  421  luvenal.  XIV 

184  XV  102  Tihnll  I  5,  53  Lucret.  III  732  Martial.  I  99,  18  2206  'co- 
tidie': de  (juantitate  primae  et  secundae  vide  adn,  ad.  v.  1930 


Doctrinale  149 


longum  pone  doce,  similis  quoque  tempora  formae. 

eque  vocativum  dat  nomen  in  es  tibi  longum. 

nomen  longa  dabit  adverbia,  si  tarnen  apte 

comparat,  ut  iuste;  sed  non  bene  nee  male  crede  2210 

producenda  fore,  quia  neutrum  comparat  apte. 

saepe  brevem  ponis,  quia  non  a  nomine  sumis. 

summi  cuncta  gradus  adverbia  longa  locamus. 

qu[a]e  nomen  longum,  que  notans  et  erit  breviandum. 

me,  te,  se  longis,  simul  e,  de,  pr[a]e  sociabis,  2215 

et  ne,  ni  dabit  an,  produe,  fermeque  f  er  eque. 

aut  ve  dabit  curtam,  dabit  interiectio  longam. 

I  dabitur  longa;  quaedam  volo  demere  Graeca. 
sed  mihi  sive  tibi,  sibi  vel  quasi  vel  nisi  semper 
ad  placitum  ponis,  et  ibi  vel  ubi  sociabis  2220 

et  sua  composita. 

Ut  tua  metra  petunt,  o  ponis;  deme  dativos 
ac  ablativos,  quoniam  decet  hos  dare  longos. 
quae  monosyllaba  sunt,  semper  producta  manebunt; 
deque  gerundivis  tua  consule  metra  locandis.  2225 

U  producta  datur,  exceptio  nulla  paratur. 

VARIA  LECTIO. 

2210  nee  beiie  nee  inalüÄiA-dMe  iiec  male  nee  bene  S  non  male 
nee  bene  P  2212  quia]  quod  PMei  2213  locamus]  putamus  P  2216  e 
ne  ni  LÄ1Ä2     ne  nisi  cum  SAsMei      ne  nisi  quod  P  2217  dabit  cur- 

tam] facit  curtam  P    facit  curtum  Mei     longam]  longum  Mei  2219  nisi 

uel-  quasi  P  2220  ubi  uel  ibi  SAsMe  vv.  2220.  2221  inverso  ordifie, 
omissis  vel  quasi  vel  nisi  exhihet  P  2221  sicubi  uel  iam  cubi  (!)  mon- 
strant  add.  L  ut  sicubi  alicubi  m.  rec.  add.  M  ueluti  tibi  sicubi  mon- 
strat  add.  e        2226  producta]  tibi  longa  SPMe    paratur  |  sequatur  P 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

2208  ex.:    'Achate  Ulixe'  2218  'quaedam  —  Graeca',  ut  'Colchi 

Thybri  Amaryllf  2219  'nisi  quasi' :  quia  prisca  forma  erat  'nisei  quasei'. 
apud  Plautum  haec  vocabula  producta  occurrunt  in  Poen.  I  2,  32,  in 
Cas.  III  5,  56  (cf.  Lachmann,  eonim.  in  Lucr.  91);  ceteri  vero  poetae  has 
particulas  corripiunt.  cf.  Despaut.  651  2221  exempla  vide  in  var.  lect. 
2225  'in  metro  in  o  terminatio  more  verborum  etiam  corripitur,  ut  luve- 
nalis  in  I.  (Ikv.  I  3  232),  Alphius  Avitus  in  II.  excellentium'  (vide  Werns- 
dorf.  poet.  Lat.  min.  III p.  XXXI  sqq.)  Prise.  II  233i6  sq.  cf.  idem  1 409u— 20 
42621-2279 


150  Alexandri  de  Villa-Dei 


Quae  dant  b  d  vel  m  vel  t,  debes  breviare; 
excipe  diphthonguni,  concisas  vel  posituram: 
aiidit,  aiit,  diciint  ex  hoc  testes  tibi  fiunt. 
c  longam  ponis,  lac,  nee  donecque  remotis.  2230 

hie  poni  poterit  eeu  metri  regula  poseit. 
1  breviare  dabo;  sed  nil  produeere  quaero; 
ol,  ut  sol,  iungis  et  in  el  quae  barbara  ponis. 
istorum  multa  tarnen  invenies  breviata. 

n  producta  datur;  sed  forsitan  excipiatur,  2235 

forsan  et  in,  tarnen  atqiie  dein,  iungas  an  et  exin. 
rectus  in  a  Graeci  facit  an  quarto  breviari. 
si  brevis  est  crescens  genetivus  in  antesuprema, 
ex  hoc  in  recto  decet  n  poni  breviando. 

quartus  casus  in  on  solet  in  Graeco  variari,  2240 

rectus  produci  nisi  neutra,  sed  haec  breviari. 
r  breviando  locas;  quae  sunt  monosyllaba  demas: 
testes  sunt  ver,  par  et  ab  hoc  quae  surnis,  ut  impar; 
quae  tarnen  in  multis  breviata  locis  reperimus. 


VARIA   LECTIO. 

2227  1)  iiol  t  d  u(4  in  etc.  M  2228  oonscisas  dyptongiini  S  concisas 
diptongoii  P  concisa  diptonguni  Me  2230  noc  lac  SPMe  2231  ct^u| 
seil  A2An  ut  P  posf  r.  2231  si  sit  pronomon  si  iion  longatiir  iibiqiic  add.  P 
2232 1  hroviare  dabo]  il  l)rouiare  decot  aS'  produeere |  tibi  dernere  A^  2236  iun- 
gas an]  iungetur  M  posf  r.  2237  quarlus  in  in  bi euiat  greci  quam  rectus 
in  is  dat  arhh  P       r.  2241  om.  SPMe      2243  uer  et  par  (!)  P    par  uer  S 


TESTIMONIA    KT   KXPLANATlONES. 

2227  ex. :  'ab  ad  tum  et'  2230  *c  1.  p.*,  ut  'sTc  häc  höc  hüc  hlc  (adv.)  illTc. 
iäc':  'in  Sercuio  producitur  lac:  "lac  nsinae  placidaeque  bonis  prodesse 
loqiunitur".  'Vi(dorinus  asserit  corripi.  tu  Serenum  imitare,  donec  ex  ve- 
tere  poeta  probetur  corripi,  et  tum  variabis'  DfSjiaut.  ßfiT)  2231  'bic', 

i.  e.  pronomen  2232  '1  br.  d,',  ut  'aninuil  fei  mvV  2233  'in  el  (j.  b.  p.', 
ut  'Micbael  Gabriel  Daniel';  cf.  PHs.  1 147\\  214\^  SJ2i)  2235  *n  pr.  d.', 
ut  'Tilän  Paeän  quin'  2236  'dein':  imino  per  synizesin  monosyllabum 

fit,  ut   'deinde'   disyllabum:    cf.   Serr.  in    Verf/.  Aen.  I  195  2237  ex.: 

'Aeginan'  ap.  StaL  Theh.  VII  31U\;  cf.  Prise.  I  287u^-^7.  —  v.  84  jib  au- 
ctore  bic  repetitus  est  2238  scj.  ex. :  'nomen  carinen'  etc.  2240  cf.  Mtrt^aov 
t't  ]\Jtv^Xt(oi'  2241  ex.:  "Menniöii  Sinön,  PeliiMr  2242  ex.:  'calciir  verber 
Gaddir  guttür'  2244  sc.  apud  poetas.  (pii  Tbeodosii  temporibus  et  post 
vixerunt 


Doctrinale  151 


et  brevis  est  per,  fer  et  cor  vir  terque;  sed  aether     2245 

et  erat  er  ac  Iber  usus  producit  et  aer. 

s    lego    vocali    divisim    cuilibet    addi; 

hinc  levius  scitur,  quae  syllaba  quanta  locetur. 

as  longam  ponis,  ut  Musas;  sed  breviabis 

nomen  in  as  Graecum,  quod  ponit  in  os  genetivum.         2250 

in  Graeco  variat  pluralem  tertia  quartum. 

es  producta  datur;  tarnen  hinc  penes  excipiatur. 

es  cum  compositis,  sicut  potes,  abbreviabis. 

obliquus  crescens,  qui  corripit  antesupremam, 

in  recto  facit  es  curtam:  testis  tibi  miles.  2255 

sed  res  atque  Ceres  et  spes  sunt  longa  fidesque. 

rectus,  qui  tenet  i  super  es,  nescit  breviari, 

cum  tamen  hie  e  brevem  gerat  ante  tis  in  genetivo, 

ut  pari  es,  aries;  sie  usi  ponere  patres. 

forte  tamen  ratio  concederet  in  breviando.  2260 

multi  dant  longam  pes  et  sua  compositiva. 

pluralem  Graeci  variatum  saepe  notavi. 

is  brevias;  casum  sextum  trahis  atque  dativum, 

cumque  suis  addes  monosyllaba  compositivis. 

in  rectis  brevio  quis  et  is,  bis  eis  sociando.  2265 


VARIA   LECTIO. 

2245  per  etc.  terque]  ter  per  et  cor  vir  ferque  M  2246  et  crater 
ac  Iber]  *S'  (cf.  r.  5ß)  et  crather  yber  (iber)  L  A2  et  crather  ymber  (imber) 
Ai  AsM  crater  ac  imber  F  et  crater  et  hymber  (!)  e2  post  v.  2246  ar  tra- 
hitur  qiiibiis  a  longum  retinent  genitiui  add.  S  et  sua  coniposita  add.  P 
2253  sicut  potes]  ut  ades  potes  SP  abbreviabis]  adbreuiandum  *S'  2255  cur- 
tam facit  es  PMe  2258  tamen]  tenet  LAiMe  tenet  supersc.  tamen  P 
gerat]  LA  tenet  SPMe  2259  aries]  abies  SPMe  2260  conceditur  P 
2262  variari  P  2263  breuians  sextum  casum  ^S*  2265  rectis]  recto  A^ 
sociando]  sociabo  A\ 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2249sq.'sed  —  genetivum',  ut 'Pallas  Areas'     2251  ex.:  'heroäs,  ^^«(riylettg' 
2252  'es  p.  d.',  ut  'pyrites  nubes  doces  sexies'  2261  'pes  et  s.  comp.', 

ut  'bipes  sonipes  compes'.  haec  Piisc.  I  241i8  sq.  producenda  censet, 
Prohns  26u  sq.  et  Ars  anon.  cod.  Berti.  K.  Suppl.  68ib  inter  correpta 
ponunt  2262  ex.:   'Troades  Amazones'  2263  'is  brevias',  ut  'panis 

legis'        2264  ex.:  'lIs  sIs  vis  quivis  quamvTs' 


152  Alexaiidri  de  Villa-Dei 


accentu  longa  verbi  persona  secunda 

plurali  numero  facit  is  longam  praeeunte: 

hinc  tibi  sit  possis  pro  teste  velisque  vel  audis. 

protrahit  is  rectus,  si  protrahit  i  genetivus 

crescens,  ut  Saninis;  longumque  dabo  tibi  quam  vis.      2270 

OS  longam  ponis;  tarnen  excipiatm-  os  ossis, 

eumque  potis  dabit  os,  brevias,  ut  compos  et  impos. 

nomen  in  as  Graecum  breviabit  in  os  genetivum. 

rectus  in  os  Graeci,  ceu  Delos,  habet  breviari. 

US  curtam  ponis;  tamen  hinc  monosyllaba  demis.  2275 

declinans  quartae  genetivum  tresque  sequentes 

plurali  similes  casus  producere  debes. 

u  genetivus  habens  longam  solet  us  dare  recto 

longam:  pro  teste  tibi  sit  tellusque  palusque; 

tu  tamen,  Horati  doctor,  palus  abbreviasti.  2280 

invenies  aliqua  Graecorum  nomina  longa. 

(PARS  IV) 

[Capitulum  XI] 

Accentus  varias  decet  hinc  distinguere  normas. 
est  gravis  accentus,  et  sunt  moderatus,  acutus, 
et  circumflexum  miüti  tenuere  priorum. 


VAIUA   LECTIO. 

2268  sit]  sint  SAMe  hinc  tibi  sis  possis  liat  pro  teste  uel  audis  P 
2269  sij  oiirn  P  2270  dabo  tibi]  til)i  dabo  PAsM  2271  Um^umAPMe 
2274  oeii]  ut  L  breuiari]  uariari  LSP  2279  sit]  sint  P  paluscpiel  salus- 
que  SPMe         2280  horaci  LAi      orati  SPA2 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

2267  'praeeunte',  i.  e.  in  sine^ulari  numero  2273  ex.:  'Pallas  Palladös' 
2275  ex.:  'clarüs  vulnüs  senatüs;  tüs  müs'  2276  sq.  'tresque  seq.  plur. 
sim.  eas.',  so.  noniinat.,  accus.,  vocat.  2280  '|)alüs':  Jlorat.  ort.  poet.  65 

2281  ex.:  'Pantliüs  Melanipüs' 

2282—2329  de  a o c e n t i b u s  m o d e r n  o r u m  2283  accentus  m o d e r a- 
tus  al)  Alexandro  inventus  esse  videtur;  qui  apud  eurn  vicein  gerit  accentus 
acuti.  dicit  de  illo  JJesjtanf.  (166 :  'accentum  uioderatum,  quem  Alexander, 
barbariei  assertor,  intulit,  doctissimi  execrantur;  ideo  hunc  ad  Gothos 
relegamus' 


Doctrinale  153 

hie  gravis  est,  qui  deprimitur  nee  tendit  in  altum.  2285 

ut  gravis  ineipiet,  sed  in  altvun  tendit  acutus, 

atque  gravis  medius  et  acuti  fit  moderatus. 

est  circumflexus  gravis  in  primo,  sed  in  altum 

tollitur  inque  gravem  recidit;  sed  cessit  ab  usu. 

in  primis  mediisque  modo  regimus  moderato  2290 

voces  accentu;  finis  regitur  sub  acute. 

accentum,  per  quem  regitur,  vox  ultima  servat, 

aut  hunc  iunctarum  propius  tenet  una  duarum, 

datque  gravem  iure  quaecunque  carebit  utroque. 

hos  solos  usu  debes  servare  moderne.  2295 

accentum  tibi  vox  monosyllaba  reddit  acutum. 

sunt  quaedam,  quibus  accentus  gravis  est  quasi  nullus, 

ut  coniunctivae  voces  et  praepositivae. 

dictio,  cui  tantum  duplex  est  syliaba,  servat 

accentum  supra  primam,  sit  longa  brevisve.  2300 

ergo  pro  causa,  circum,  puta,  pone,  vel  una 

non  declinata  super  extremas  acuuntur; 

sie  alias  acuis. 

de  pronominibus  adverbia  quae  facis,  addis. 


VARIA  LECTIO. 

2286  incipiat  Me  2291  vocis  accentii  regitur  finis  moderato  P  2293  pro- 
pius] proprius  (!)  S  propriis  (!)  Me  post  v.  2293  aocentus  nullus  tenet 
nisi  terna  suprema  (!)  add.  S  accentus  nullam  tenet  hos  nisi  t.  s.  (!)  add.  P 
2295  hos  solos  usus  dehet  formare  modernus  Me  2296  reddit]  seruat  P 
2297  accentus  gravis  est]  est  grauis  accentus  SAsPMe  post  v.  2298  in  cir- 
cunflexis  (sie)  extremis  aut  in  acutis  usu  non  credo  quicquam  differe  (sie)  mo- 
derno  nee  primas  mediasue  modo  pronunciat  usus  circumflectendas  aliter 
quam  iure  grauandas  add.  Me  vt\  2299.  2300  m.  rec.  imo  mg.  adscr.  Ä\ 
2303  facit  hoc  distancia  uocis  (uocum  e)  add.  SMe  [cf.  v.  2347)  2304  addes 
SPMe 


TESTIMONIA  ET   EXFLANATIONES. 

2290   'modo',   i.  e.   nunc,   apud  modernos  2296—2298  cf.  Diom. 

4337—10  45521—24  [Prise]  de  accent.  521^—1  2299  sq.  cf.  [Prise]  de  acc. 
ü21%-\Q  2301—2303  [Prise]  de  acc.  52028-^2  52821  sq.  cf.  Prise.  II 5524-27 
Diom.  433(i-s  Pomp.  131i-u  Serv.  in  Aen.  III  3  IV  416  VI  670  Isid. 
etym.  I  28  Despaut.  667  2304  cf.  Prise.  I  1302-b  302i8  5872.—  ex.: 

4111c  istic  isti'nc  istäc' 


154  Alexandri  de  Villa-Dei 


huic  acuendo  sonat,  si  fiat  dictio  bina.  2305 

hi  profers  et  di;  debet  tarnen  i  dupla  scribi. 

omnis  barbara  vox  non  declinata  latine 

accentum  super  extremam  servabit  acutum; 

nostra  dat  accentum  data  declinatio  nostrum. 

attrahit  enclitica  vox  accentum  sibi  vocis  2310 

praemissae,  quod  eum  finalis  syllaba  servat. 

accentum  vocis  concisae  litera  servat, 

quae  servaret  eum,  si  vox  perfecta  maueret; 

quae  tibi  si  desit,  huic  publica  regula  servit. 

regula  vocali  cedet  tamen  ipsa  sequenti.  2315 

accentum  servat  polysyllaba  vox  super  illam, 

quae  praeit  extremam,  si  longa  sit  haec,  aliter  non. 

si  brevis  est,  sedet  accentus  super  antelocatam, 

sive  sit  illa  brevis,  seu  longa,  tamen  tenet  illum. 

accentum  servant  in  compositis  facit  et  fit,  2320 

dum  vox  composita  vocalem  servat  eandem. 


VARIA  LKCTIO. 

2305  dictiol  sillaba  SP  2206  lii|  i  M  post  v.  2306  soribo  dii  lege 
di  non  soripto  semper  obedi  add.  Me  2310  enclelica  codd.  2311  eum] 
enini  M  2312  accentum  seruat  concise  littera  uocis  Me  v.  2312  7>o.s/  2315 
colloe.  P  2319  seu  breuis  hec  fiat  seu  longa  etc.  A3  tamen  tenet  illum 
om.  P        2320  servat  SMe        2321  seruet  As 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

2305  [Prise.]  de  acc.  52 81%  2306  PrUc  1  2082-19  2307  sq.  'de  accen- 
tu  ])arbarorum  nominum  incerti  sunius,  (juia  barbari  aliter  })ronuntiant  quam 
nos.  tamen  saepius  barbarae  dictiones  apud  Latinos  in  line  accenluantur, 
maxime,  si  sint  indeclinabiles,  ut  lacob  Esau  osanna  amen'  lo.  Jan.  in  piaef. 
parte  II  2310  sq.  'enclitica  vox',  sc.  *que  ve  ne':  Prise.  I  5952— 4  II 10422 
4771-3  488\9-2i  /Prise.]  de  aee.  52U-4  2312-2314  Prise.  I  r29is—18lh 
[Prise.]  de  aee.  528iG—20.  —  ex.:  'nostras'  pro  'nostratis'  'cupi't'  pro  'cupivit', 
'Vergili'  pro  'Vergilii'  et  'Vergilie',  sed  'deimi'  i)ro  'deorum'  2315  versus 

paulo  obscurior  in  Gl.  n.  sie  exponitur:  'regida  ipsa,  quae  dicta  est  supe- 
rius'  (sc.  V.  2312  sq.)  'cedet.  i.  e.  locum  dabit  regulae  communi,  cum  vocalis 
sequitur  vocalem  dictionis  syncopatae.  hoc  palet  in  di(;tione  audiit. 
primo  enim  dicebamus  audi'vit,  et  cadebat  accentus  super  illam  syllabam 
di;  et,  licet  i  maneat  in  dictione  syncojxUa,  tarnen  super  ipsam  non 
cadit  accentus'  2316  scj.  ex.:  'maiestas'  2318  scj.  ex,:  'bonitas  sanitas' 

2320  sq.  ex. :  'calefacio  calefacis  calelacit',  'caleiio  calelis  calefit'  Prise.  I 
4Ö2io-i6  Quaest.  yram.  cod.  Bern.  K.  Suppl.  1779  Mag.  Caes.  128 


Doctrinale  155 


qiiando  compositum  festinat  et  in  de,  licet  sint 

longa,  simul  pones  intus  longeque,  deinceps; 

his  orsum  iungunt  aliqui. 

pleraque  proferre  cunctando  vel  utraque  disce.  2325 

barbarus  el  acuit;  obliquis  regula  servit. 

haec  excepta  solent  usum  variare  legendi; 

hunc  etiam  mutat  lector,  si  quaestio  fiat. 

Graeca  per  accentum  debes  proferre  Latinum. 

Accentus  normas  legitur  posuisse  vetustas;  2330 

non  tamen  has  credo  servandas  tempore  nostro. 
si  sit  natura  monosyllaba  dictio  longa,  \ 

circumflectatur,  sed  si  brevis  est,  acuatur. 
si  teneat  longam  disyllaba  dictio  primam 
sitque  suprema  brevis,  veterum  si  iussa  sequaris,  2335 


VARIA  LECTIO. 

2322  sint]  sit  L  Äi  Ä2  iit  P  2323  poiiis  i/  2324  hiis  orsum  iunges  // 
SP  his  orsum  iunges  et  dices  forte  seorsum  Me  '"^-^  -  2325  pleraque] 
pluraque  (!)  Me  2329  proferre]  formare  M  2333  sed]  et  S  2334  lon- 
gam etc.  primam]  LS      primam  etc.  longam  cett.  codd.  et  e 

TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES 

2322  ex. :  'aliquando  siquando  nequando,  deinde  sübinde  perinde  ex- 
inde  proinde'  Prise.  II  67io— 19  55i7— 19  72i8^2i  Quaest.  gram.  l.  c.  177 n  Mag. 
Caes.  127  Hug.,  Desjjaut.  688  2323  sq.  ex. :  'deintus  abintus  delonge  deinceps 
deorsum  seorsum'.  in  his  enim  aliisque  adverbiis  cum  praepositionibus 
compositis  antepaenultimam,  aeque  ac  in  'deinde'  etc.,  acuendam  esse 
medii  aevi  grammatici  quidam  ex  auctoris  de  accentibus  libri  his  verbis 
collegerunt:  'omnia  adverbia  composita,  quae  cum  praepositionibus  com- 
ponuntur,  sub  uno  accentu  pronuntianda  sunt,  ut  deinde  exinde'  [Prise] 
de  acc.  528bo—S2.  multum  de  hac  re  in  utramque  partem  disputant  lo.  lan. 
in  praef.  parte  II  et  Des]jaiit.  688,  qui  grammaticorum  communem  seii- 
tentiam  improbandam  non  esse  censet,  'quum  Cicero,  Gellius,  Servius, 
Priscian\is  pluresque  huius  rei  sint  auctores'.  'cum  videamus  Ciceroni 
placuisse  insanus  tertiam  a  fine  acuere,  licet  paenultima  longa  sit,  quid 
aegre  ferimus  accentum  quantitati  interim  repugnare?'  2325  Prise.  I 

18 lis-24:  Mag.  Caes.  128  Despant.  668  2326  ex.:  'Michael  Michaelis  Israel 
Israelis';  cf.  adn.  ad  v.  2307  2328  'si  quaestio  fiat',  i.  e.  in  interrogatione 
2329  'nos  dicimus  Helena,  cum  illi  (sc.  Graeci)  dicant  EXh'ri',  dicimus  nos 
Meneläus,  cum  illi  dicant  iVf«v«>laoc ;  dicimus  nos  Achilles,  cum  illi  dicant 

AxdXtVQ    Co'tisent.  K.   V  36424  sq.  2330—2347  de  accentibus  anti- 

quorum'  2332—2344   [Prise]  de  acc.  521^^24  Diomed.   431ib—432b 

Victorin.  K  VI  192ib— 19314  Isid.  etym.  I  28 


156  Alexandri  de  Villa-Dei 


circumflectetur  prior,  in  reliquis  aciietur. 

servabit  legem  polysyllaba  dictio  talem: 

si  sit  correpta  paenultima,  quae  praeit  illi, 

seil  sit  producta,  seu  iion,  tarnen  est  acuenda. 

si  sit  suprema  brevis,  et  paenultima  longa  2340 

fiat  natura,  sit  circumflexus  in  illa. 

illie  in  fine  circumflectes  comitesque. 

et  si  productam  positura  dat  antesupremam, 

haec  acuendo  sonat,  brevis  ultima  longave  fiat. 

noster  non  penitus  has  normas  approbat  usus.  2345 

barbara,  concisa  vox,  usus  et  enclisis  ista 

cassant  interdum;  facit  hoc  distantia  vocum. 

Pausat  tripliciter  lector;  distinctio  plena 
namque  fit  et  media,  fit  subdistinctio  terna. 
si  suspensiva  fiat  constructio,  quando  2350 

pausabit,  media  poterit  distinctio  dici, 
si  sit  perfecta  constructio.  si.tamen  addi 
convenit,  ut  plena  sententia  possit  haberi, 
si  lector  pauset,  ibi  subdistinctio  fiet. 
completo  sensu  fiet  distinctio  plena;  2355 


VARIA  LECTIO. 

2336  circumflectetur  etc.  acuetur]  LÄ2  circumflectatur  etc.  acuatur 
cett.  codd.  et  e  2339  seu]  si  Me  2342  circumflectas  P  post  v.  2342  ultima 
producta  til)i  si  sit  in  (sie  jyro  et)  antesuproma  antesupremam  acue  sie 
testificatur  (testatur  (!)  e2)  Athene  add.  Me  2343  et]  sed  SMe  2345  has 
normas  approhat]  normas  has  appetitP  2346  enclesis  codd.  2347  cassant] 
quassant  S    hoc]   hec  Me  2352  si]  cum  SP     si   tamen]    sed   tamen  An 

2353  plena]  plene  A  SMe  2355  Hat  P 

TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

23A2 /Prise] de acc.  52S29.  —  'comitesque',  ut  'illüc  istüc  illäc  istäc  illö'. 
cf.  V.  2304  2347  'facit  h.  d.  v.',  i.  e.  hoc  fit  propter  differentiam  vocabu- 
lorum  2348 — 2360  de  accentu,    prout  est    in    oratione,    sive    de 

modis  pausandi.  cf.  Donat.  0*7-^15—23  Serfjius  48422  —  4857  Diotn. 
437\q-4S9q  Victorin.  K.  VI  192%-\n  Ccis.siod.  K.  VII  14528- 140i9 
Isid.  etijrn.  I  .HO  Aiidax  K.  VII  S24s-n  Dosith.  K.  VII  .380i-in 
428i!)  — 42924  Conmi.  Einsid.  in  Donat.  K.  Suppl.  230i9 — 23 In.  —  trium 
pausarum  exemj)la  sunt  in  hac  periodo:  'si  (piid  agis',  (media  distinctio 
sive  metrum,  (juod  nos  dicimus  comma)  'prudenter  agas';  (subdistinctio 
vel  punctus,  nobis  semicolon)  'et  respice  linem'.  (plena  distinctio  sive 
periodus,  nobis  punctum) 


Doctrinale  157 


haec  est  periodus  mutato  nomine  dicta. 

est  metrum  media  distinctio;  finis  habetur 

versus  periodus;  est  subdistinctio  punctus. 

pro  puncto  saepe  metras,  sed  non  retroverte, 

sustentans  pauses,  si  bis  metrare  recuses.  2360 

[Capitulum  XII] 

Pluribus  est  membris  distincta  figura  loquelae. 
haec  sunt  Schema,  tropus,  metaplasmus;  rursus  earum 
quamhbet  in  proprias  species  distinguere  debes. 
sunt  plures  ahae  scripto  vel  voce  figurae. 
hinc  sunt  exempla:  pleonasmos,  acyrologia  2365 

et  cacosyntheton  et  eclipsis,  tautologia, 
amphibologia,  tapinosis,  macrologia, 
perissologia,  cacenphaton,  aleoteta. 
sed  nequit  his  soloe.  vel  barbaris.  associari; 
sunt  etenim  vitia  nulla  ratione  redempta.  2370 

barbaris.  est  vocis  corruptio  facta  Latinae: 
hoc  Vitium  facimus  dicendo  domi'na,  dominus, 
si  tamen  eloquiis  commisces  verba  Latinis 
barbara,  doctores  hoc  dicunt  barbarolexim. 


VARIA  LECTIO. 

2359  metrasj  metres  M  metia  e  non]  ne  Äi  2362  scema  codd. 
2363  species  proprias  SP  2365  hinc]  h'(haec)  Ä^P  sunt]  sint  P  2366  tan- 
tologia  codd.  et  e2  2374  hoc  dicunt]  dicunt  hanc  M  lianc  dicunt  e  barba- 
ralexim  codd.  et  e 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

2359  'pro  pnncto  s.  m.',  i.  e.  pro  subdistinctione  sive  puncto  (semicolo) 
saepe  media  distinctio  sive  metrum  (comma)  ponitur  2360  versus  in  Gl.  n. 
sie  exponitur:  'si  te  piget  facere  plura  metra,  i.  e  medias  distinctiones  vel 
legere  puncta  depressa,  potes  legere  vocem  tuam  nee  deprimendo  nee  ele- 
vando,  sed  aequaliter  sustinendo.  totum  istud  patet  in  legendis  epistolis  et 
evangeliis  et  aliis  sermonibus'  2361-2368  Donat  3942Q—2S  Diom.  4496— d 
Pomp.  293i—3.  —  'soloe,  barbaris.',  i.  e.  'soloecismus,  barbarismus':  'male 
imperitum  vulgum  cum  Alexandre  soloe  trissylabum  profert'  Despaut. 
2371—2376  Donat.  392b—3942i  Serv.  in  Donat.  44329— 447i3  Charts. 
26Ö1-27021    Diom.   45122-4562  Prise.  II  III12-IQ   Pomp.  283i—2928d 


158  Alexandri  de  Villa-Dei 


est  soloecismus  incongrua  copiila  vocum,  2375 

ut,  si  dicatur  vir  bellica,  sponsa  pudicus. 
barbaris.  et  soloe.  tibi  sint  penitus  fugiendae. 

Improprie  posita  vox  format  acyrologiam, 
si  dicas  requiem  timeo  vel  spero  laborem. 
dictio  turpe  sonans  cacenphaton:  arrigit  aures  2380 

detur  in  exemplum  vel  tu  cum  compare  ludis. 
atque  super vacua  debet  dici  pleonasmos 
additio  vocis,  ut  sie  est  ore  locuta. 
signat  idem  verbis  diversis  tautologia: 

exultans  redeo  rursus  gaudenscjue  revertor.  2385 

dicitur  unius  verbi  defectus  eclipsis, 
quod  poni  decet,  ut  fiat  constructio  pleiia: 
haec  secum:  precibusne  bonuiri  parere  preca litis? 


VARIA  LECTIO. 

m  2375-2377  oul  F  2377  siiitj  sunt  AsMe  2379  dieas]  dico  F 
\v\\  et  aS'  vel  spero]  sperocjue  Ai  2384  tautologia  codd.  et  e  2387  dccet 
ut  fiat]  debet  ut  sit  Ane^  decet  fiat  ut  J/  2388  precibusnel  ))recibusuo 
ui'zA'iS    precantis]  Pareiitis  SAiAn 

TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

Itiltan.  K.  V  323Bd— 32420  Consent.  K.  V  386i—389Vö  Marius  Flotius 
K.   VI  45U-2-ä  Audax  K.   VII  361u— 36221  Isid.  etym.  I  33 

2378  sq.  Donat.  39429— m  Charts.  2702-6—25  Diom.  449i2-n  Fomp. 
2932-rs  Mar.  Fht.  453i2-ib  Serv.  in  Aen.  I  198  II  628  III  226  all.  IL 
Isid.  l.  c.  2380  sei.  Doiiut.  39432-3952  Charts.  2702G-n()  Diom.  45U-1  Fomp. 
29314-61  Mar.  Fht.  iöö'i6-i8  Serv.  in  Aen.  I  193  II  27  111  203  Cassiod.  G. 
II  131n  2682  Mart.  Capella  H.  47^24—26  Acron  in  Ilorat.  art.  poet.  355.  — 
exetnphim  prius  petituin  est  ex  Terent.  Andr.  V  4,  30:  'arrige  aures, 
Paniphile'  ap.  Donat.,  Diom.,  Fomp.  IL  cc.  2382  sq.  Donat.  3956  Charis. 
271i-6  Diom.  449is-2i  Fomp.  294i-i  Mar.  Fht.  454i  Serv.  in  Very. 
Aen.  I  208,  614  II  378  alL  IL  Mart.  Capella  H  4832-5  Acron  in  IIoraL 
.mt.  1 2,  4.  —  'sie  ore  locuta  est'  Very.  Aen.  1  614  ap.  Frisc.  II 10925  DonaL, 
Charis.,  Diom.,  M.  Fht.  IL  cc.  2384  sq.  DonaL  395io  Charis.  271ib 
Diom.  450ie-is  Fomp.  294vd-2A  M.  Fht.  4548-n  M.  Capella  II.  482L6-i5 
Serv.  in  Aen.  II  627  III  524  Cassiod.  G.  II  64i  2062  Isid.  etym.  I  34.  — 
scripturam  codicum  'tantologia',  licet  etiani  glossatorcs  lexicographique 
niedii    aevi   vulgo   exhibeant,   retinere  nolui  2386—2388  DonaL  39 5n 

Charis.  27U-1  Diom.  450vd-2\  Fomp.  29425  M.  Fht.  454i2-~u  Serv.  in 
Aen.  I  65,  371  Cassiod.  G.  II  2852  Acron  in  Ilorat.  epod.  I  5  in  saL 
II  4,  83  Isid.  L  c.  —  'haec  secum'  Very.  Aen.  I  37  ap.  Frisc.  II  1102i 
Donat.,  Fomp.  IL  cc. 


Doctrinale  159 


cum  per  verba  rei  magiiae  submissio  fiet, 

tunc  tapinosis  erit,  si  dicatur  maro  gurges.  2390 

et  male  confusa  cacosyntheton  est  vocitanda 

congeries  vocum. 

discipulos  caedit  cum  virgis  terga  magister. 

perissologia  dicenda  superflua  vocum 

additio  sine  vi  rerum,  quae  significentur:  2395 

qua  poterant,  ibant,  sed  non,  qua  non  potuerunt. 

cum  res  comprendit  varias  sententia  longa, 

macrologia  datur;  prologis  hoc  saepe  videmus. 

amphibologia  [est]  constructio  non  manifestans 

sensum  perfecte:  puto  te  socium  superare.  2400 

hoc  fit  multotiens,  quia  non  determino  plene 

affectum  mentis  defectu  praepediente, 

sive  duplex  sensus  ex  verbis  possit  haberi. 

confundit  casus,  numeros,  genus  alleoteta. 


VAKIA  LECTIO. 

2396  sed]  et  PMe  2399  [est]  om.  AsP,  add.  cett.  codd.  nimirum 
talis  additio  repuynat  Alexandri  ipsius  praeceptis;  vide  v.  1603  sq.  et  vv. 
2432—2434  2401  hoc]  hec  Me 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2389  sq.  Donat.  395iB—n  Charit.  271i8—2i  Diom.  45027— di  Pomp. 
29421—2952  M.  Plot.  454ih  Serv.  in  Very.  ed.  VI  76  in  Jen.  I  118,  465 
II  19,  44  all.  II.  Cas.nod.  G.  II  672  121i  2902  321i  Acron  in  Hör.  carm. 
II 1,  33  Porphyr,  in  Hör.  epi.st.  1 15,  28  1 17,  49  Isid.  l.  c.  —  'täpinösis'  pro 
'täpTnösis'  (T«7r*/rft)(T*c).  — • 'iTiai'G  gurges':  'apparent  rari  nantes  in  gurgite 
vasto'  Very.  Aen.  I  118  ap.  Mar.  Plot.  4482  Consent.  388i8  Isid.  l.  c.  cf. 
Horat.  carm.  II  1,  33  Graec.  II  11  2391   sq.  Honat.  395is  Charis. 

27122— 2b  Dioin.  451n— 20  Pomp.  295s— m  M.  Plot.  454n  Serv.  in  Aen.  IX 
606  2393  cf.  Very.  Aen.  IX  606:  'versaque  iuvencum  terga  fatigamus 
hasta'  ap.  Donat.,  Charis.,  Diom.,  M.  Plot.,  Pomp.,  Isid.  II.  cc.  2394 — 2396  Donat. 
3955  Charis.  27U-n  Diom.  44922-2f,  Pomp.  294i-rs  M.  Plot.  454d-b  Serv. 
in  Aen.  I  658  II  40  all.  IL  Isid.  l.  c.  —  exenipliiui  ab  auctore  siipra  allatum 
invenies  ap.  Prise.  II IIO9  Charis.,  Diom.,  Pomp.,  M.  Plot.  II.  cc.  2397  sq. 
Donat.  395i-9  Charis.  271i2—\b  Diom,.  44926—34  Pomp.  294\^-n  M.  Plot. 
4546  Isid.   l.  c.  2399-2403  Donat.  39.520-26   Charis.  27 126-32  Diom. 

450i—ih  Pomp.  295u—2\)  M.  Plot.  455i  Marl.  Capella  H  461i  Cassiod. 
G.  II  65i  Isid.  l.  c.  Acron  in  Hör.  art.  poet.  449  2404  'alleoteta':  'ab 
alleon,  quod  est  alienum,  et  thesis,  positio,  quasi  unius  pro  alio  positio' 
Gl.  M.     cuius  figurae  Donato  ceterisque  granimaticis  supra  laudatis  ignotae 


160  Alexandri  de  Yilla-Dei 


Addendo  saepe  fiet  metaplasmus,  et  eius  2405 

prothesis  est  species  et  epenthesis  et  paragoge. 
subtrahis  interdum;  species  tunc  eius  habendae 
auferesis  vel  syncopa  sunt  vel  apocopa  finis. 
auf  eres  is  tollit  capiti;  sed  prothesis  addit. 
syncopa  de  medio  tollit,  quod  epenthesis  äuget.  2410 

hoc,  fini  tollit  quod  apocopa,  dat  paragoge. 
si  longam  brevies,  debet  tibi  systola  dici. 
ectasis  esse  solet,  si  producas  breviandam. 


VARIA  LECTIO. 

2405  fiet]  fit  Me  2407  subtrahit  PMv  2408  auferesis  omn.  codd. 
aeplicresis  e\  aphaeresis  e2  vel  apocopa]  et  ap.  PM  2409  sed]  LA2Ä3 
(luod  SFÄiM  2411  tollit  quod  apocopa]  quod  apocopa  tollit  F  quod 
tollit  apocopa  A1A2  aufert  apocope  iiiiein  (jueni  dat  paragoge  Me 
2412  breuias  P  2413  ectasis  A\S  extasis  rel  exthasis  cett.  codd.  pro- 
ducas] producis  PAsMe 


TESTIMONIA  ET  EXPLAN ATIONES. 

noinen  et  definitioneni  auctor  ex  Fritic.  11  I8820  sq.  sumpsit,  ubi  'per 
figuram,  quam  Graeci  dXXoiozma  vocant,  i.  e.  variationem,  diversa  genera 
et  diverses  numeros  et  casus  confundi'  docetur.  eadem  ligura  occurrit  in 
Graec.  11 19  in  Brei.,  ap.  lo.  lau.,  Manc.,  Despaut.  —  v.  2404  repetivit  Manc. 
2408  'auferesis'  pro  'aphaeresis  (dwaig^dig)'-  scripturani  codicum  coni- 
mutare  nolui,  ne  metrum  omninodisturbaretur:  dorivabantenim  illius  aetatis 
homines  vocem  ab  'auferendo'.  cf,  lo.  hin.  s.  v.,  Graec.  1  7  2409  Donat. 
39<h,  8  Charts.  27 81-1,  15—17  Frisc.  1  8532  3542{i  all.  IL  Diom.  440-62— 44 U 
44l20—2b  M.  Flot.  iöiäo— 32  452^  Serv.  in  Aen.  1  59,  203,  430,  542  Acron 
in  Hör.  rarni.  1  25,  1  Isid.  1  35.  —  ex.:  'temnere  divos'  (Very.  Aen.  VI 
620)  pro  'contemnere'.  'gnatoque  patrique'  (Very.  Aen.  XI  178)  pro 
'nato'  2410  Donat.  39(r6—b,  lo   Charis.  278is—20  Diom.  441b— lo,  27—30 

M.  Flot  452i,  7  Serc.  in  Aen.  1  26,  200,  248  111  364  all  IL  Isid.  L  c.  — 
ex.:  'extinxti'  (Very.  Aen.  IV  682)  pro  'extinxisti',  'Mavors'  (Very.  Aen. 
VI  872)   pro    'Mars.'  —  v.  2410    repetivit  Manut.  2411  Donat  396\2 

Frisc.  1  373i  52021  592h  Charis.  278 vd,  2i  Diom.  441n-id,  31-34  M.  Flot. 
452b,  7  Isid.  l.  c.  —  ex.:  'die'  pro  'dice',  'nii'  pro  'mihi',  'admittier'  (Very. 
Aen.  IX  231)  pro  'admitti'  --  v.  2411  ea,  quae  est  in  Me,  formula  re- 
petivit Mannt.  2412  Donat.  396ib  Charis.  279i-'d  Diom.  4425-io  M.  FloL 
452\b  Serv.  in  Aen.  1  73  VI  643  VII  231  all  IL  Acron  in  Hör.  saL  I 
3,  66.  —  ex.:  'obstupui  steteruntque  comae'  (Very.  Aen.  il  774)  pro  'ste- 
terunt'  2413  Donal   396u   Charis.  2782h-2S   Diom.   442i-i   M.  Flot 

4 52n— 27  Fomp.  297n—id  Serv.  in  Aen.  I  343  X  473  Isid.  L  c.  —  ex.: 
'exercet  Diana  choros'  (Very.  Aen.  1  499)  pro  'Diana' 


Doctrinale  161 


bis  binas  species  habet  ectasis,  hasqiie  vocamus 

caesuras:  faciet  penthemimerim  tibi  terni  2415 

syllaba  prima  pedis;  ibi  producis  breviandam. 

semi-  vel  ante-  praeit,  produceturque  secundi 

prima  pedis,  ut  in  hoc  poteris  cognoscere  versu. 

quarti  prima  pedis  hephthemimerim  tibi  format 

producendo  brevem:  versus  hoc  denotat  iste.  2420 

posthephthemimerim  dat  quinti  syllaba  prima 

curtam  producens,  siciit  versus  habet  iste. 

altera    caesurae    species,    si    subiciatur 

m    vel    vocali    vox,    cuius    litera    prima 

vocalis,    nee    in    his    ideo    collisio    fiet:  2425 

o  utinam  populum  hunc  salvet  gratia  Christi. 

syllaba  dividitur,  et  dieresis  vocitatur: 

aulai  in  medio  libabant  pocula  Bacchi. 

si  iungas  plures,  die  syneresim  tibi  factam. 

haec  eadem  species  dicatur  episynalimphe:  2430 


VARIA  LECTIO. 

4414  hasquej  atque  S  4415  pentimemerim   vel  penthimemerim 

codd.  et  e       2416  produces  SMe       2419  eptimemerim  codd.  et  e        2421  post- 
eptimemerim  codd.  2424  est  in  fine  add.  LAS,   sane  contra  auctoris 

ipsius  praeceptum  v.  1603  sq.  datum;  cf.  v.  2432  sqq.        2430  episinalimphe 
vel  epysinalimphe  omn.  codd.,  ut  v.  2432  sinalimpha 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

2414-2426  figurae,  quae  dicitur  ectasis,  hie  adnumerantur  diversae 
species  caesurae.  caesura  enim  medii  aevi  grammatieis  erat  'innaturalis 
extensio,  quae  fit  in  principio  pedis  et  in  fine  dictionis  (sed  nee  in 
primo  nee  in  ultimo  pede  versus),  quando  syllaba  brevis  producitur' 
Gl.  n.  cf.  lo.  lan.,  Brev.  auctor  singulis  versibus  et  rem  definit  et 
exemplum  ponit  2427   [Proh.J  de   ult.  syll.  K.  IV  26321— 2b  Donat. 

396is  Charts.  279^  Diom.  442n-u  Pomp.  29728—2984  Consent. 
389iB-n  M.  Plot.  449i-s  Porphyr,  in  Hör.  epod.  XVI  59.  —  'dieresis'  pro 
'diaeresis';  cf.  'heresis'  vv.  268,  1810  et  'syneresis'  v.  2429  2428  exemplum 
ex  Verg.  Äen.  III  354  petitum  exstat  ap.  Prise.  I  37ih  28424  II  11221 
Pomjj,  l.  c.  [Serg.]  in  Donat.  5484,  in  quibus  locis  plurimi  Codices,  sicut  nostri 
omnes  'aulai  in  medio'  pro  'aulai  medio'  exhibent  2429  sq.  Prise.  I  590g— 14 
[Prob.J  de  ult.  syll.  2632%  Donat.  39620-22  Charis.  279%  Diom.  44220-24 
Pomp.  298b-s  Consent.  389is-29  40022-21  M.  Plot.  4494-Q  453i-4  Beda  K. 
VII  2482^—25010.  —  'episynalimphe'  pro  'episynaliphe'  {inidvvaXoKfri) 

Monumeuta  Germaniae  Faedagogica  XII 


162  Alexandri  de  Villa-Dei 


fixerat  aeripedem  cervam. 

ecthlipis  necat  m,  sed  vocalem  synalimpha. 

tu  populiim,  alme  pater,  salvasti  a  morte  redemptor. 

viles  sunt  istae  prae  cunctis  et  renuendae. 

syncrisis  istarum  solet  utraque  saepe  vocari.  2435 

non  solum  voces,  sed  tempora  saepe  videmus 

elidi  metris,  velut  hie:  vale,  inquit,  lolla. 

dicitur  antithesis,  si  litera  ponitur  una, 

ponere  cum  debes  aliam:  sie  dicimus  olli. 

metathesim  facies,  si  transponas  elementum,  2440 

si  dicas  Teuere,  cum  debes  dicere  Teucer. 

a  te  vitari  debent  species  metaplasmi; 

sed  pentheraimeri  sola  modo  nos  decet  uti. 

syncopa  cum  fiet,  patrum  vestigia  servet. 


VARIA  LECTIO. 

2431  vir  aeneus   esto  add.  Me  2432  elipsis  LAPM  eclipsis   Se 

sed  vocalem  synaliplia]  perimit  sinalinipha  vocalem  (!)  SAP  2433  pater] 
deus  As  redemptor]  redemptum  Me  2434  renuendae  (c.  (jl.  interh:  iiel 
remouende)  L  removende  cett.  codd.  et  e  cv.  2434.  2435  inverso  ordine  in  S 
2435  sinthesis  S  sincresis  cett.  eodd.  2440  transpones  S  elementa  SM 
2441  dicas]  dicis  Sei      dices  Me2  2443  sola  modo]  solum  modo  SFMe 

decet]  licet  *S'        2444  cum  fiet]  si  fiat  P 


TESTIMONIA    ET   EXPLANATIONES. 

2431  idem  exemplum,  ex  Ver(/.  Aen,  VI  80S  depromptum,  afferunt 
Charts.,  Diom.,  Pomp.  II.  cc,  Pri.sc.  II  113di  24tZ2  Donat.  S9622,  27  Diom. 
44210,25  Chans.  2799,12  Pomp.  2989-m  Consent.  SS 930— 39020  4002S—4048 
Victorin.  K.  VI  66b— ib  Beda  K.  VII  24628—24821  25329— si  Serv.  in  Aen. 
II  16,  778  VII  740  /Prob./  de  iilt.  sf/ll.  264w  Isid.  l.  c.  -  v.  2432  e 
lectione  codd.  SAP     repetivit  Mannt.  2433  exemplum  unde  petitum 

sit,  non  constat  2434  vide  v.  1603  sq.  2435  Diom.,  Donat.,  Consent.  IL 
cc,  I.  Toletan.  K.  Suppl.  CCXXXVw  2436  s(].  Pomp.  119i-io  Beda  K. 
VII  2542.  —  'vale,  inquit,  lolla'  Very.  ed.  III  79  ap.  Charis.  2049  Pomp, 
l.  c.  M.  Plot.  507{i  Bed.  l.  c.  Serr.  in  Aen.  IV  409.  —  ultima  syllaba  verbi 
vale,  cum  sit  producta,  duo  tempora  habet,  sed  in  hoc  exemplo,  cum  brevis 
efficiatur,  non  habet  nisi  unum  2438  scj.  Donat.  397i  [Prob.]  de  alt. 
sf/lJ.  264n  (Jharis.  279i6—is  Diom.  44228— m  Pomp.  298si—2992  Consent. 
39016—18  404 A  M.  Plot.  452n  I.  liufinian.  II.  5l9—ib  Serv.  in  Aen.  IV  529 
Lsid.  l.  c.  2440  s(|.   Donat.  3972    [Prob.]  264ib   Charis.  27920  Diom. 

442dl— '04  Pomp.  299ii—is  Consent.  390i8—20  M.  Plot.  452vd  I.  Rufinian.  H. 
5030—^2  Isid.  l.  c.         2443  'modo',  i,  e.  nunc;  cf.  v.  22S^) 


Doctrinale  163 


Dat  species  tibi  Schema  prolempsim,  zeugma,  sylempsim;  2445 
est  et  hypozeuxis,  anadiplosis,  epanalempsis; 
est  et  epizeuxis  et  anaphora,  paronomoeon; 
est  schesis  onomaton,  his  additur  homoteleuton, 
et  paronomasiam,  polyptoton  addis,  hirinos; 
iungis  homoptoton  his,  pariter  polysyndeton  addis;    2450 
ultima  dialyton  vel  asyndeton  est  vocitanda. 
praesumit,  quae  sunt  suprema  locanda,  prolempsis: 


VARIA   LECTIO 

2445  scema  prolempsim  (prolensim  M)  zeuma  silempsim  (sile*isim  M) 
codd.  2446  et  om.  A      ypozeusis   et  epinalempsis  (epinalensis  vel  epy- 

nalensis  MS)  codd.  2447  est  et]  post  fit  P  epizeiisis  codd.  paranomion  S 
paranomia  Me  2448  cesionomaton  codd.  et  e      his  additur]  Ä^     paro- 

meon  Äi  paromion  L  peranomeon  SP  peronomeon  M  paranomeon  e. 
cum  postea  ista  una  figura,  quae  in  priore  versu  dicitur  panonomoeon, 
tractetur  (vide  v.  2476  sq.),  atque  ex  tntei'pretatione  tpsa  intelligatur 
paronomoeon  et  paromeon  .sive  j)otü<s  parhomoeon  unam  et  eandem  esse 
figu7'am,  codicum,  quamvis  potiorum,  aiictorüatem  hoc  loco  negligendani  pu- 
tavi.  homoteleuton]  omoetelenton  jL^IaS'  omothe]enton^2^3  omoleun- 
ton  (!)  M  2449  paranomasia  MA%  e  paranomasiam  cett.  codd.  polyptoton] 
politeton  LÄ1Ä2  polithoton  As  polisintheton  vel  polisinteton  SPMe 
addis  hirinos]  LAiA^Me  addis  erinos  S  additur  istis  P  additur  hyrmos  As 
2450  omoptoton  codd.  et  e  polisintheton  vel  polisinteton  LAiAn  pariterque 
polipteton»S*Pil/pariterque  polyptoton  e    2451asynthetonre/asinthetoncoc?c?. 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2445- -2451  Donat.  397b-n  Charts.  27923-so  Diom.  4436-so  Pomp. 
300si—m.  —  'sylempsim'  (v.  2445;  cf.  vv.  2456,  2458)  una  1  litera  cum  codi- 
cibus  propter  metrum  soripsi.  —  'anadiplosis'  (v.  2446;  cf.  v.  2465):  'cor- 
ripit  paenultimam'  lo.  lan.  s.  v.  Graecis  tarnen  est  dvaölTtXcoöic.  — 
'paronomoeon'  (v.  2447;  cf.  v.  '2477):  'a  para,  quod  est  coniunctio  vel  ad,  et 
onomeon,  quod  est  simile,  quasi  assimilatio'  Ic.  lan.  in  praef.  p.  IV.  s.  v. 
'paronomoeon'  sive  'paronomeon'  vel  'parhonomion'  pro  'parhomoeon'  etiam 
Donati  et  Charisii  Codices  quidam  locis  modo  citatis  exhibent.  —  'homo- 
teleuton' (v.  2448;  cf.  v.  2484)  pro  'homoeoteleuton'  [dfJOiOTeXeVTOv).  — 
'polyptoton'  (v.  2449;  cf.  v.  '2486)  pro  polyptoton  [noXimrixixov)',  vide  v. 
1932  et  adn.  ad  v.  2600  —  'homoptoton'  (v.  2450;  cf.  v.  2481)  pro  'homoeo- 
ptöton'  [oiioionvMiov).  —  'hirinos'  (v.  2449)  vel  'yrinos'  sive  'irinos' 
pro  'hirmos'  etiam  ap.  Isid.  etym,.  I  36  ed.  a.  1472,  ap.  lo.  lan.  et  in  Brev. 
invenitur;  cf.  tamen  v.  2489  2452  Donat.  397i2  Charts.  280\  Prise.  II 
125\b  18321  Diom.  4432V,  29  Pomp.  301i-q  M.  Plot.  456i  Comm.  Einsid. 
in  Don.  K.  Suppl.  268bs—2699  Serv.  in  Aen.  12  IV  42  VI  900  Beda  H. 
6O8Q-IS  I.  Eufinian.  H.  48i-i)  Ca.ssiod.  G.  62i  681  Isid.  l.  c. 

11* 


164  Alexandri  de  Villa-Dei 


cerno  ducentos  hinc  natos  hincque  nepotes. 

zeugma  fit  in  verbo,  si  plurima  clauseris  uno: 

hymnus,  Christe,  tibi,  tibi  laus,  tibi  gloria  detur.      2455 

clausas  dissimiles  ligat  iina  voce  sylempsis: 

in  te,  Christe,  salus,  in  te  sunt  praemia  nostra. 

cum  collectivo  iunctum  plurale  sylempsim 

assignant  aliqui:  plebs  ista  parant  equitare. 

sed  magis  est  propria  constructio:  plebs  parat  ire.  2460 

estque  sylempsis,  ubi  pro  multis  ponitur  unus, 

ut,  cum  dicis:  adest  rex  multo  milite  cinctus. 

reddit  hypozeuxis  personae  plurima  verba 

uni:  nos  mundet,  nos  ornet  gratia  Christi. 

fiet  anadiplosis  verbi  geminatio,  quando  2465 

principium  clausae  fit  idem  cum  fine  prioris: 

nummis  istorum  caret  alter  et  alter  abundat. 

clausis  principium  dat  anaphora  pluribus  unum: 


VARIA  LECTIO. 

2457   nostral   multa  M  2459   aliqui]   plures   S            2461    unus] 

unum  SAsP        2462  cum]  si  S  vv.  2463.  2464  om.  S        v.  2465  om.  Äi 

2466  fit|  sit  P      clausae  fit  idem]  fit  idem  clause  A2 


TESTIMONIA   ET   EXPLANATIONES. 

2454  Donat  397ib  Charts.  280d  Diom.  444i-io  Pomp.  301n-2i 
M.'Plot.  456u  Comm.  Einsid.  l.  c.  269io—20  Beda  H.  608u— 20  Eufintan.  H. 
4821-24  Cassiod.  G.  II  472  Isid.  l.  c.  2456—2462  Donat.  3972'6-27  Charts. 
28U-9  Diom.  444m— 445^  Pomp.  30l2S—3022i  M.  Plot.  457i-22  Comm. 
Einsid.  l.  c.  26921—270%  Bufinian.  H.  48io-2Q  Beda  H.  60830—6093  Serv.  in 
Äen.  1 583  II 231  V 108  Cassiod.  G.  II 302  Porpht/r.  in  Hör.  carm.  saec.  25, 
in  sat.  1 1,23  I  3,  10  I  3,  70  Prise.  II 18321  Isid.  l.  c.  2463  sq.  Donat. 
397id  Charis.  280i8  Diom.  44421  Pomp.  301i2  M.  Plot.  45620—22  Comm. 
Einsid.  l.  c.  26921—2%  Beda  H.  60821—2%  Bufinian.  H.  49 1—12  Cassiod.  G. 
II  5O2  Isid.  l.  c.  2465  sq.  Donat.  398i  Charis.  28 In  Diom.  4457, 11  Pomp. 
30227-29  M.  Plot.  4584  Beda  IL  6094-9  Cassiod.  G.  II  76i  Isid.  I  36 
Cod.  Bern.  ap.  K.  Siippl.  XLVII19,  quibus  quidem  auctoribus  excepto 
Cassiodoro  anadiplosis  est  'geminatio  dictionis  ex  ultimo  loco  praeee- 
dentis   versus   et   principio   sequentis'  2468   Donat.   398h  Charis. 

^  281io  Diom.  44.5i3,  21-24  Pom]).  30232-34  303i  M.  Plot.  4587  Beda  H. 
60910-is  Cassiod.  G.  II  822  139i  Cod.  Bern.  l.  r.  XLVII26—XLVIII2 
Isid.  l.  c,  a  quibus  omnibus  anaphora  vocatur  'repetitio  sive  relatio  eius- 
dem  verbi  per  principia  versuum  plurimorum' 


Doctrinale  165 


Christus  mundavit,  Christus  nos  purificavit. 

principio  finem  facit  epanalempsis  eodem:  2470 

nobis  grata  prius  non  sunt,  modo  congrua  nobis. 

unius  est  epizeuxis  geminatio  verbi 

significantis  idem:  me,  me  petit  ultio  digna. 

voces,  paene  pares  quae  sunt,  diversa  notantes 

dant  paronomasiam:  non  curas  vera,  sed  aera.         2475 

principium  simile  voces  iunctae  retinentes 

dant  paronomoeon:  vim  vitat  virgo  virilem. 

iunctura  simiH  voces  multae  sociatae 

dant  schesis  onomaton:  umbone  repellitur  umbo, 

pes  pede  comprimitur,  ensisque  retunditur  ense.     2480 

clausula  totalis  tibi  format  homoptoton  uno 


VARIA  LECTIO. 

2470  eodem  LA2  eodem  superscr.  eundem  Äi  eundem  cett-  codd.  et  e 
2472  verbi  LA2A3P  uerbo  superscr.  uocis  Ai  vocis  SM  vv.  2474. 2475  om., 
m.  recentiss.  add.  L  2479  cesionomaton  codd.  (ut  supra  v.  2448)  2480reton- 
ditur  Ai         2481  omoptoton  codd.  (ut  sujjra  v.  2450) 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2469  exemplum  repetitur  a  lo.  lan.  s.  v.  'anaphora'  2470  Donat.  3989 
Charts.  281i8  Diom.  4452b— 4468  Pomp.  3032-4:  M.  Plot.  458n-is  Beda  H. 
609i9—22  Cassiod.  G.  II 268  Isid.  l.  c.  2471  exemplum  reperies  ap.  lo.  lan. 
in  praef.  pari.  IV.  s.  v.  'epanalensis'  2472  sq.  Donat.  398\2  Charts.  28121 
Diom.  446d  Pomp.  303i-ii  M.  Plot.  458u  Beda  H.  6092Z-28  Cassiod.  G. 
II  54\  1092  Isid.  l.  c.  Cod.  Bern.  l.  c.  XLIX4.  -  'me  me  p.  u.  d.'  ef. 
'me  me  (adsum  qui  feci),  in  me  convertite  fernim'  Verg.  Aen.  IX  427  ap. 
Donat.,  Pomp.,  Charis.,  M.  Plot.  IL  cc.  2474  sq.  Donat.  3 9 815  Charts.  282i-i 
Diom.  446id—i9  Pomp.  303i2  M.  Plot.  458i8--24  I.  Toletan.  K.  Suppl. 
CCXXXVI28-CCXXXVII8  Beda  H.  60929-6102  Isid.  l.  c.  -  exemplum 
supra  positum  repetitur  a  lo.  lan.  in  praef.  pari.  IV.  s.  v.  'paranomasia' 
2476  sq.  Donat.  39820  Charis.  282i  Diom.  446so  4473  Pomp.  30328—32 
AI.  Plot.  45829—4591  Beda  H.  6108— is  Isid.  l.  c.  —  de  scriptura  'parono- 
moeon' vide  adn.  ad.  v.  2447.  —  exemplum  auctoris  repetit  lo.  lan.  l.  c.  s.  v. 
'paranomeon'  2478  sq.  Donat.  398n  Charis.  282b  Diom.  44624,  27  Pomp. 
3031Q-21  M.  Plot.  4582b  I.  Toletan.  K.  Suppl.  CCXXXVII9-19  Beda  H, 
6103—1  Cassiod.  G.  II  3412  Isid.  l.  c,  quorum  quidem  plerique  hanc 
figuram  nonnihil  aliter  interpretantur  2481  sq.  Donat.  39822  Charis. 
28212  Diom.  447i2-i9  Pomp.  304i-i  M.  Plot.  4596-16  I.  Toletan. 
CCXXXVII20-27  Beda  H.  61028-Bb  Cassiod.  G.  II  311i  Isid.  l.  c.  — 
'homoptoton'  pro  'homoeoptöton';  cf.  adn.  ad  v.  2450 


166  Alexandri  de  Villa-Dei 


easii  eontenta:  flentes  tristes  laerimantes. 

cum  plures  voces  sub  fine  tenentur  eodem, 

homoteleuton  erit;  hinc  carmina  consona  subdis 

huicque  leonina  simul  et  caudaria  iiingis.  2485 

per  varios  casus  distincta  polyptoton  implet 

clausula:  litoribus  contraria  litora,  fluctus 

fluctibus  esse  precor,  populos  populis  inimicos. 

longa  tenens  seriem  constructio  dicitur  hirmos: 

principio  caelum,  terras  camposque  liquentes         2490 


VARIA  LECTIO. 

2484  omothelenton  LAs  omotolentou  A1Ä2S  omotolentos  ».^ 
hinc]  sie  (in  ras.)  A2  si  F  liuic  A'sMe  carmina  consona  LS  consona 
carmina  rett.  codd.  et  e  2485  lmicque|   Iniic  L      atque   SMe      iungis] 

iungo   )H.  rer.  corr.  in   iungis   ^S'       iungas  Ai  2486  politheton   LA2AS 

polipteton  A\PM  i)olinteton  *S'  polyptoton  e  2487  littora  littoribus  con- 
traria 1jA2  2488  populis  populos  SP  2489  constructio]  sententia  ^S' 
dicitur  hirmos]  LAF  fiat  yrinos  >S'  format  hyrinos  e  (cf.  v.  2449)  2490  cae- 
lum terras]  celum  terram  SFMe  celum  et  terras  A\  et  eras.  L  li- 
quentes] patentes  superser.  uel  li(iuentes  Afi      patentes  SFMe 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2482  'flentes  1. 1.'  cf.  'maerentes  ilentes  latjriniantes  ac  miserantes'  Enn. 
ann.  1. 107  (ed.  Vahl.)  ap.  Do?iat.,  Charis.,  Diotn.,  Fomp.  IL  er.  2483  sq.  Donaf. 
S9S2i  Charis.  282d  l)iom.  447b  Fomp.  304i-n  M.  Fht.  4ö9^b  I.  Toletan. 
CC^XXVIh^  sq.  Serr.  in  Aen.  II  56  HI  66 S  VIII  435  IX  606 
Beda  H.  6IOU—21  Cassiod.  G.  II  273\  Isid.  l.  c.  —  de  forma  'homote- 
leuton' cf.  adn.  ad.  v.  2448  2484  sq.  'carmina  consona,  leonina, 
caudaria':  de  eiusmodi  versibus  a  poesi  antiquorum  alienis,  quibus 
auctor  Doctrinalis  tam  froquenter  usus  est,  dicit  Beda  K.  VII 
244io  sq.:  'optima  autem  versus  dactylici  ac  pulcherrima  compositio 
est,  cum  primis  paenultima  ac  mediis  respondent  extrema,  qua  Sedulius 
frequenter  uti  consuevit,  ut  "pervia  divisi  patuerunt  caerula  ponti" 
(versus  leoninus)  et  "edidit  humanas  animal  pecuale  lo(j[uelas"'  (versus 
consonans)  2486  2488  Donat.  39821  Charis.  282u  Dioin.  44721  Fomp. 
30412  M.  Fht.  45522  L  Tohtan.  CCXXXVIlh  Beda  IL  610s^-61l3 
Isid.  l.  c.  —  exemplo  supra  posito  auctor  imitatus  est  Verg.  Aen.  IV 
628  sq.,  quos  versus  Donat.,  Charis.,  M.  Fht.,  L  Tolet.,  Beda  IL  cc.  aliique 
repetiverunt.  —  v v.  2480—2488  paucis  nnitatis  reperies  ap.  Manc.  2489  Donat. 
398m  Charis.  282n  Diom.  4472S  Fomp.  304i6-is  M.  Fht  4552b  Beda  IL 
61U-^  Cassiod.  G.  II  1702  3722  Isid.  L  c.  —  v.  2489  repetit  Manc. 
2490—2492  exemplum  vocabulis  'Titaniaque'  ad  evitandam  elisionem  (cf. 
vv.    1608   sq.,    2484)    in    'solis    iubar'    mutatis    depromptum    est    ex    Verg. 


Doctrinale  16T 

liicentemque  globum  lunae,  solis  iubar,  astra 

Spiritus  intus  alit. 

diversas  voces  coniunctio  plurima  iungit, 

sie  Polysyndeton  est:  materque  paterque  neposque. 

cum  sine  iunctura  variae  voces  iterantur,  2495 

dialyton  facient:  rex,  miles,  plebs  negat  illud. 

Multa  tropi  species:  metaphora,  metonomia, 
antonomasia,  catachresis  vel  metalempsis, 
onomatopoeia  vel  epitheton,  homozeuxis, 
synodoche  vel  periphrasis,  simul  allegoria;  2500 

addis  Hyperbaton  bis  et  hyperbole. 
cum  res  est  alii  similis,  pro  nomine  nomen 
ponitur,  ut  fit,  bomo  simplex  cum  dicitur  agnus, 
debet  metaphora  dici  translatio  talis. 


VARIA  LECTIO. 

2492  intus]  intus  superscr.  unus  Ai      unus  Mei      intus  unus  (!)  ei 
2493  iungit]  reddit  M  2494  polisintheton  codd.  2495  iterantur]  so- 

ciantur  m.  rec.  superscr.  Ai  sociantur  PMe  cum  uoces  varie  sine  iunctura 
sociantur    S  2497    methonomia   vel   metonomia   codd.  2498   catha- 

cresis  t'el  cataciesis,  methalempsis  vel  metalempsis  stve  methalensis  codd. 
vv.  2498.  2499  inverso  ord.  in  P  2499  onomothopeia  vel  onomotopeia 

codd.  homozeuxis  I  epizeusis  P  et  omozeusis  Me  omozeusis  cett.  codd. 
2500  synodoche  vel  sinodoce  codd.  synecdoche  ei  2501  sit  sociata  m.  rec. 
add.  Ai  connumerabis  add.  As  uult  comes  esse  add.  Me  2503  fit  (c. 
n.  interl.  ut  fieri  solet)  L     sit  cett.  codd.  et  e 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

Aen.   VI  724  sqq.  ap.  Donat.,   Charts.,  Diom.,  Pomp.,  Plot.  II.  cc.  Cledon, 
K.  V  3U 

2493  sq.  Donat.  3994  Charts.  28Si  Diow.  447s2Pomp.  30422Plot.  45531 
Beda  H.  611i(^\s  Cassiod.  G.  II  131\  2682  2495  sq.  Donat.  399s  Charts. 
283Q-U  Diom.  448b-l  Pomp.  3042%  Plot.  4568  Beda  H.  611u-n  Isid.  l  c. 
2497-2501  Donat.  399in-i6  Charts.  2722-1  Diom.  45621— 457s  Pomj).  3052-6 
Beda  H.  611w—2S.  —  'metonomia'  (v.  2497,  cl.  v.  2509):  codicum  scripturam 
metri  causa  retinui  pro  'metönymia'  {(itttapvfiia).  'synodoche'  pro  'synec- 
doche' {(Svvtxöoxii  eadem  de  causa  cum  libris  scripsi:  'a  sin,  quod  est 
con,  et  odoche,  quod  est  captatio  vel  exspectatio,  quod  per  intellectum 
partis  capitur  et  exspectatur  intellectus  totius  et  e  converso*  lo.  lan.  s.  v. 
2502—2504  Donat.  399n-so  Charis.  272^so  Diom.457i-ss  Pomp.  305i—306is 
Plot.  46621— 467s  Serv.  in  Aen.  II 19,  629,  Beda  H.  61124— 612n  Cassiod. 
G.  II  97i  4682  Isid.  etym.  1 37  Acron  in  Hör.  carm.  I  5,  13  1 14,  1  1 14, 
11   1 17,  16  I  22,  7  all  II.    vv.  2502.  2503  fere  integros  repetivit  Manc. 


l68  Äiexand'ri  de  Vil'la-Üei 


ßt  catachresis,  ubi  sub  nomine  res  alieno  2505 

Signatur:  sie  pisce  carens  piscina  vocatur. 

pro  praeeunte  sequens  positum  faciet  metalempsim, 

ut,  cum  significas  annos  tot  per  tot  aristas. 

plures  esse  modos  reperimus  metonomiae, 

cum  pro  contento,  quod  continet,  aut  vice  versa  2510 

ponitur,  aut  factor  pro  facto  vel  vice  versa. 

antonomasia  solet  excellentia  dici, 

si  proprium  taceas  ponens  nomen  generale: 

sie  David  insinuas  nomen  dicendo  prophetae. 

si  iungam  proprium  voci  rem  significanti,  2515 

fiet  epitheton,  ut  si  dicas  tristia  bella. 

si  partem  sumas  pro  toto  vel  vice  versa, 


VARIA  LECTIO. 

2511  vice  versa]  retrouerte  SPMe  2513  ponens  nomen]  nomen 
ponens  A2M€  si  nomen  taceas  proprium  p.  g.  P  2514  dicendo]  ponendo 
A^Me  2515  iungas  SPMe  si  proprium  uoci  iungäs  (!)  etc.  A^  2516  ut 
si  dicas]  sie  dicas  LA^A^Me      si  dices  Ai      ut  dicas  P 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2505  sq.  Donat.  400i—d  Charts.  273i—i  Diom.  458i—6  Pomp. 
306ii-2b  Plot.  4673-b  Beda  H.  612i2-2i  Serv.  in  Aen.  VII  164 
Cassiod.  G.  II  140i  Isid.  l.  c.  —  'piscina':  'dicimus  piscinam,  quae 
pisces  non  habet'  Donat.  l.  c.  cf.  Pomp.,  Beda  II.  cc,  DesjMut.  707 
250f  sq.  Donat.  4004-6  Charts.  273b-Q  Diom.  458i-i2  Pomp.  3062Q—307i 
Plot.  4ß7i-Q  Serv.  in  Aen.  IX  233  in  ed.  I  70  in  georg.  III  382 
Beda  IL  6122b— 28  Isid.  l.  c.  —  'post  aliquot  mea  regna  videns  mirabor 
aristas'  Verg.  ed.  I  69  ap.  Donat.,  Pomp.,  Bed.  II.  ec.  2509—2511  Donat. 
400-1-14  Charis.  273io-2i  Diom.  458i^-so  Pomp.  307i-n  Plot.  467i-n 
Serv.  in  Aen.  I  1,  177  III  138  X  365  Porphyr,  in  Hör.  earm.  I  20,  10 
in  epist.  1 19,  13  II  1,  189  Beda  H.  61229-6134  Cassiod.  G.  II  14i  38i 
Isid.  l.  c.  2512—2514  Donat.  400ib-i9  Charis.  27322  Diom.  458si—459s 
Pomp.  307i2-n  Plot.  46024— 46 U  Serv.  in  Aen.  I  23  II  615  XI  7  all.  II. 
Porphyr,  in  Hör.  earm.  I  17,  21  Beda  II.  615b— ii  Cassiod.  G.  II  209\ 
Isid.  l.  c.  —  V.  2512  reperitur  in  Graec.  1 103  2515  sq.  Donat.  40020—24 
Charit.  274i2—i4  Diom.  459s— 21  Pomp.  3072S—m  Plot.  4638—20  Serv.  in 
Aen.  III  691  Porphyr,  in  Hör.  earm.  124,7  I  34,  9  1 35,  21  Isid.  l.  e. 
2517  sq.  Donat.  4002b— 29  Charis.  274ib—2S  Diom.  45921-31  Pomp.  307m— 3089 
Plot.  468i—i0  Serv.  in  Aen.  1 114,  399,  724  all.  II.  Acron  in  Hör.  earm. 
1 1,21  II 17,  9  Porphyr,  in  epod.  II 29  IX  20  in  sat.  1 1,  110  all.  IL 
Cassiod.  G.  II  33i  661  72\  19 9i  2172  Isid.  l.  c. 


Doctrinale  169 


synodochen  facies. 

onomatopoeiam  facies,  si  nomina  sumas 

de  sonitu  tracta:  sie  sus  scrofa  dicitur  esse.  2520 

periphrasis  circumloquium  de  iure  vocatur, 

cum  verbis  curas  attollere  rem  tibi  gratam, 

aut  in  re  turpi  verbis  non  turpibus  uti. 

transcensus  veri  manifestus  hyperbola  fiet: 

astra  ferit  sonus  armorum  clangorque  tubarum.     2525 

vocum  turbatus  formabit  hyperbaton  ordo. 

syncrisis  ac  temesis  ac  hysterologia  subsunt; 

huic  et  anastropha  vult  pariterque  parenthesis  addi. 


VARIA  LECTIO. 

2518  sinodochem  facias  L  synodochen  faeias  A'i  synodochen  facies 
cett.  codd.  et  e  dicens  hec  est  caput  alba  add.  S,  m.  rec.  add.  Äz  sie  dicens 
hie  Caput  albet  add.  M  sie  dicens  hie  caput  albus  add.  e  2519  onomatopei- 
oi\velonomQXo^QyonA2Ä^M  onomotopeion  P  facies]  facias  Z/^2  dices/S^P 
sumas]  sumis  A\  A3  2520  tracta]  facta  S.  hoc  versu  finit  Ai  2522  attollere] 
extollere  P  tibi  gratam)  manifestam  A3  2524  yperbole  A2P  yperbola 
cett.  codd.  2527  sincresis  ac  themesis  LA2  sincresis  hinc  themesis  P 
synthesis  huic  themasis  S  sync'sis  themesis  A3  sinthesis  huic  themesis 
Me        2528  huic]  hiis  vel  his  SPMe 


TESTIMONIA  ET   EXPLANATIONES. 

2519  sq.  Donat.  40030  Prise.  I  4502  Charts.  27424—26  Diom.  460i—6 
Pomp.  3O810—U  Plot.  467is  Serv.  in  Very.  georg.  III 148  Beda  H.  61329—35 
Acron  in  Hör.  art.  poet.  281  Porphyr,  in  epod.  X 17  in  art.poet.  113  Isid.  l.  c. 
'scrofa',  immo  'scröfa' ;  cf.  luvenal.  VI  1 78  XII 7 3.  —  vv.  2519  sq.  paucis  mutatis 
repetivit  Manc.  2521—2523  Donat.  40032  Charts.  27421-29  Diom.  4 60i— 11 
Pomp.  308ib—id  Plot.  46720—30  Comm.  Einsid.  K.  Suppl.  270io—2b  Serv.  inAen. 
I  65  VI  504  VII 120  Acron  in  Hör.  epist.  1 12,  20  Porphyr,  in  epod. 
IX  20,  in  sat.  I  6,  12  Cassiod.  G.  II  2282  365i  Beda  H.  614i-s  Isid.  l.  c. 
2524  Donat. 40l2i  Charis. 27523  Diom.  46121—23 Pomp.  5iöi5— 19  Plot.  46527—33 
Comm.  Einsid.  l.  c.  272i-u  Serv.  in  Aen.  Ill  565,  567,  624,  673  all.  II. 
Porphyr,  in  Hör.  carm.  II 1,  31  III  9,15  Cassiod.  G.  II 252  3992  Beda  H. 
61527—30  Isid.  l.  c.  2525  cf.  Verg.  Aen.  II  313:  'exoritur  clamorque 
virum  clangorque  tubarum'  et  idem  Aen.  XI 192:  'it  caelo  clamorque  virum 
clangorque  tubarum'  2526—2528  Donat.  401i—G  Diom.  46023—26  Plot. 

4664  Serv.  in  Aen.  1 1  II 348  III  662  all.  IL  Cassiod.  G.  II  115i  1442.  — 
V.  2526  repetivit  Manc.  —  'syncrisis'  (vv.  2527.  2532)  dicitur  figura,  quae 
apud  auctores  modo  laudatos  vulgo  'synchysis'  (avyx^^'^'»)  nuncupatur, 
quamquam  etiam  illorum  haud  pauci  libri  manu  scripti  'syncresin'  sive 
'syncrisin'  habent:  et  derivabatur  *a  sin,  quod  est  cum,  et  cresis,  fusio  vel 


170  Alexandri  de  Villa-Dei 


hysteron  et  proteroii  solet  hysterologia  dici. 

haec  fit,  cum  rectam  seriem  sententia  mutat:  2530 

hi  Cererem  torrere  parant  et  frangere  saxo. 

syncrisis  ex  omni  confusa  locutio  parte: 

nos  virtute  lavat  qui  labem  criminis  ornat. 

dat  temesim  partes  in  binas  dictio  secta: 

est  boreae  regio  Septem  subiecta  trioni.  2535 

dictio  si  subsit,  cmn  sit  praecedere  digna, 

fiet  anastropha:  sie  surgit  mare  littora  contra. 

in  clausa  clausam  si  commisces  alienam, 

inde  parenthesis  est:  princeps  (quia  bella  minantur 

hostes)  militibus  urbes  praemunit  et  armis.  2540 

cum  designatur  aliud  quam  clausula  signat, 

allegoria  datur;  Septem  species  dabis  illi: 


VARIA   LECTIO. 

2529  et  om.  SF  2532  sincresis  vel  syncresis  codd.  ex]  est  SMA2 
2534  binas  in  partes  SPuHMe  2541  signatj  signet  SAbMe  2542  species 
Septem  SPMe 


TESTIMONIA  ET   EXPLAN ATIONES. 

fundere,  quasi  confnsio  constructionis'  Gl.  M.  cf.  /0.  lan.  in  praef.  p.  IV. 
s.  V.  sane  syncrisis  fignra  alio  sensu  usurpata  est  v.  2435.  —  'terjiesis'  (vv. 
2527.  2534)  pro  'imesis'  tunc  vulgo  scribebatur;  cf.  /0.  lan.,  Brev. 

2529  sq.  Donat.  40U  Dioni.  461\b  Pomp.  309i-  9  Plot.  46ßi0-ib  Seir. 
in  Äen.  1 179,  264  IT  162  all  II.  Beda  H.  614n-\b  Isid.  l.  c.  2531  exem- 
luin'p  paucis  mutatis  deproniptum  est  ex  Verg.  Aen.  1 179  ap.  Donat.,  Diom., 
Pomp.  IL  cc,  Charis.  283i  2532  Donat.  401s  Charis.  27 5n  Diom.  461i 
Pomp.  310k-^  Plot.  466iQ  Beda  IL  61429— 6152G  Serv.  in  Aen.  II  348 
Isid.  l.  e.  2533  exemplum   supra  posituni   repetiturn   est  a  lo.  lan.  in 

praef.  pari.  IV.  s.  v.  'sincresis'  2534  Donat.  40 lu  Chari.'^.  275iq  (diacope) 
Diom.  460m  (item)  Pomp.  30924—3102  Plot.  4662b  Serv.  in  Aen.  I  412 
II  642  V  440  all.  II.  Beda  H.  6142H-2b  Acron  in  Hör.  carm.  116,2  127,14 
in  sat.  I  9,  33  I.nid.  l.  c.  2535  'septeni  s.  trioni'  Verg.  georg.  III  381 
ap.  Donat.,  Serv.,  Charis.,  Diom.,  Pomp.,  Plot.  IL  cc,  ap.  Prise.  II  113^ 
M.  Victorin.  39\,  56b  Consent  39026  2536  sq.  Donat  401q  Charis.  2758 
Diom.  4602(i— 28  Pomp.  309i6—20  Plot.  46229  Beda  IL  614\q  Acron  in  Hör. 
ej)ist.  I  16,  27  Ca.ssiod.  G.  II  27 61  4262  Isid.  L  c.  —  exemplum  repetiit 
/0.  lan.  in  praef.  part  IV.  s.  v.  'anastrophe'  2538  sq.  Donat  401io 

Diom.  460ds  Pomp.  30920  Plot  466%  Serr.  in  Aen.  I  65  Beda  IL  614\8—22 
Cassiod.  G.  II  502  Isid.  l.  c.  —  exemplum  ab  auctore  fictum  esse  videtur 
2541-2545  Donat  40126-30  Charis.  2764-8  Diom.  461si—462ti  Plot  461i-n 
Serv.  in  Verg.  ecL  III 20  Cassiod.  G.  II  55\  94i  Beda  H.  6'J 531—35  Poiyhi/r. 


Doctrinale  171 

hae  sunt  antiphrasis,  charientismos  et  enigma 

atque  paroemia,  sarcasmos  ac  ironia, 

astismos.  2545 

antiphrasis  sermo  signans  contraria  dictis: 

sie  lucum  dices,  quia  raro  luce  nitescit. 

est  charientismos,  cum  profers  dura  relatu 

gratius:  hinc  Hammon  nomen  traxisse  putamus. 

obscurus  sermo,  quasi  mirandus,  fit  enigma:  2550 

patrem  progenies  occidit  matris  in  alvo; 

quam  mater  genuit,  generavit  filia  matrem. 


VARIA  LECTIO. 

2543  carientismofe  codd.  2544  paroemiaj  pantemiam  (!)  L  pano- 
miam  (!)  Ä2  ponomia  A^M  peronomia  S  panomia  P  sarcasmos] 
sarcosmos  L  ac]  et  S  2545  astismos]  antismos  LMy  om.  voc.  A2ASSP 
2546  dictis]  dicto  PMe  2547  dicis  SP  quia]  quod  P  2549  hämo  L 
hämo  A2     hamon  SAsM     amon  P     Hammon  e        2550  fit]  sit  LAs 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

in  Hör.  carm.  I  13,  18  I  14,  U  I  25,  17  all.  II.  —  'enigma'  (vv.  2543. 
2550)  ideo,  ut  opinor,  primam  corripit,  quod  compositum  putabatur  ex 
'en,  quod  est  in,  et  nigma,  quod  est  imago'  lo.  lan.  in  praef.  pari.  IV.  s.  v. 
certe  prima  correpta  est  a  Prudentio  in  hoc  versu  allato  a  Despaut.  'legis 
in  effigie  scriptum  per  enigmata  Christum'.  —  'irönia'  (vv.  2544.  2557)  pro 
'Trönia'  (ttQOdVtla) :  '^^^b  yron,  quod  est  contrarium,  et  onoma  nomen'  lo.  lan. 
in  j)raef.  2)art.  IV.  s.  v.  'yronia' 

2546  sq.  Donat.  402%— b  Charts.  27 61s— 16  Diom.  462u—ie  Pomp. 
3II2-6  Plot.  462n^u  Serv.  in  Aen.  I  22  Beda  H.  615^0—6163  Cassiod. 
G.  II  399i  Isid.  etym.  I  38.  —  exemplum  supra  allatum  apud  omnes 
grammaticos   modo   laudatos   invenies  2548  sq.  Donat.  4029  Charis. 

27620  Diom.  4622b  Ponip.  311i2—'60  Beda  H.  6I611—U  Isid.  l.  c.  —  exem- 
plum sie  explicandum  esse  arbitror:  ex  Graeco  vocabulo  auiiog  vel 
äkinoQ^  quod  sabulum  sive  arenam  significat,  luppiter  appellatus  est 
'Hammon'.  sive  quod  in  arena  sedens  inventus  fuit,  ut  Servius  in  Verg. 
Aen.  IV  198  tradidit,  sive  quia  in  desertis  et  arenosis  Libyae  locis  cole- 
batur.  de  accus.  'Hammon'  pro  'Hammonem'  cf.  Neue  I  586  2550  sqq. 
Donat.  402b— s  Charis.  276ib—iQ  Diom.  46 2i%— 22  Pomp.  3 lli— 12  Plot. 
46219—24  Cassiod.  G.  II  309i  Beda  II.  6 16i— 10  Isid,  l.  €.  —  prius  exemplum 
intelligendum  est  'de  beato  Thoma  Cantuariensi  archimandrita,  quem  occidi 
fecorat  ante  altare  Henricus,  rex  Angliae'  Gl.  L,  Gl.  Ai,  A2,  As;  alterum. 
quod  apud  Donatum  ceterosque  fere  omnes,  quos  laudavi,  auctores  in- 
venitur,  significat  et  de  aqua  fieri  glaciem  et  de  ipsa  glacie  iterum  aquam 
procreari  posse 


172  Alexandri  de  Villa-Dei 


si  proponantur  proverbia  publica,  dices 

esse  paroemiam:  lupus  est  sermone  sub  isto.  ^ 

sarcasmos    solet    hostilis    derisio    dici  2^5 

auxiliante    modo    dicendi    significata. 

per  voces  dictis  contraria  dant  ironiam. 

urbane  ludens  verbis,  non  concitus  ira, 

astismon  facies:  hircos  mulgere  labores. 

est  et  homozeuxis,  quando  rem  notificabis  2560 

ex  alia,  cui  rem-possis  conferre  priorem, 

quae  sit  nota  minus,  per  eam,  quae  notior  exstat. 

tres  species:  icon,  paradigma,  parabola,  subsunt. 


I 


VARIA  LECTIO. 

2553  pponantur  (praeponantur)  ^2^133/  publica]  plurima  (I)  Me 
2554pai*oemionZ/  paronomiam>S'il/e  panomeon  vl2^3/*  2555  sarcosmos  L 
2557  uocem  LA^  2558  hidcns]  loquens  (l)  LA2A3  2559  antismon  P 
antismos  cett.  codd.  labores  Z/ ^2  laboras  cett.  codd.  et  e  exempl.  om.  P 
2560  est  et]  et  om.  SP  extat  Me  omozeusis  rodd.  rem  notificabis]  rem 
significabis  SMe  res  notificatur  P  2561  conferre]  inferre  Me  2562  minus] 
magis  (!)  LAsMe        v.  2562  om.  SP 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

2553  sq.  Donat.  402n—is  Charts.  27622—25  Diom.  46229— fi2  Pomp. 
311si—312i  Plot.  4622b— 2%  Comm.  Einsidl.  in  Don.  K.  Suppl.  273io—ib 
Beda  H.  6  7  615— 22  Isid.  l.  c.  —  exempl  um  petitum  esse  videtur  a  Plaut. 
Stich.  V.  577:  'eccum  tibi  lupum  in  sermone'.  cf.  Terentii  illud:  'lupus  in 
fabula'  (Adelph.  v.  537)  ap.  Cic.  ad  Attic.  XIII  33,  4  Donat.,  Pomp.,  Isid. 
IL  cc.  quo  proverbio  uti  solebant,  si  ille,  de  quo  quis  loquebatur,  super- 
venerat,  et  ita  sermo  loquentis  deficiebat;  lupi  enim  vocem  adimere  crede- 
bantur  ei,  quem  priores  conspexerint  2555  sq.  Donat.  402m  Charis. 

2762b  Diom.  462b2  Pomp.  312i  Plot.  4624-w  Serv.  in  Aen.  II  547  X  557 
all.  II.  Cassiod.  G.  II  298i  437i  Beda  II.  6162B—2b  Isid.  l.  c.  —  egregium 
sarcasmi  exemplum  invenies  ap.  Verg.  l.  c.  2557  Donat.  401io  Charis. 
2769  Diom.  4627  Pomp.  3102S-3112  Plot.  46Uz  Serv.  in  Aen.  IV  93 
VI  520  Cassiod.  G.  II  672  85\  Isid.  l.  c.  Acron  et  Porhyr.  in  Hör.  carm. 
III  5,  25  Acron  in  carm.  III  29,  62  in  epist.  1 16,  40  2558  sq.  Donat. 
40216-20  Charis.  2762Q—277b  Diom.  46236-4639  Pomp.  3126-ri  Plot. 
46119-4623  Serv.  in  Aen.  II  547  Cassiod.  G.  II  3122  Beda  H.  6I626-6I81 
Isid.  l.  c.  —  'qui  Bavium  non  odit,  amet  tua  carmina,  Maevi,  atque  idem 
iungat  volpes  et  mulgeat  hircos'  Verg.  ecl.  III  91  ap.  Donat.,  Diomed., 
Potnjj.,  Isid.  IL  cc.  2560—2563  DonaL  40221  sq.  Charis.  2776-s   Diom. 

463io—i3  Pomp.  312u— 16  Plot.  463s2—464i  lul.  Itufinian.  H.  44i3—ib 
Beda  H.  618s  Cassiod.  G.  II 4132  Isid.  l.  c,  qui  quidem  omnes  hunc  tro- 
pum  'homoeosin'  appellant 


Doctrinale  173 


in  simili  genere  qui  comparat,  efficit  icon; 

haec  solet  ex  usu  quandoque  parabola  dici. 

sed  dici  poterit  de  iure  parabola,  si  quis 

inter  dissimiles  res  comparat,  utputa:  semen 

est  evangelium,  quod  nutrivit  bona  terra, 

quod  petra  suscepit,  quod  Spinae  detinuerunt. 

hie  paradigma  facit,  qui  primum  comparat  et  post         2570 

assignat  simile:  Domini  sunt  semina  verbum, 

Spinae  divitae,  mens  arida  petra  vocatur. 

Alterius  vox  una  tenens  vim  praepositiva, 
ut  supra  pro  de,  fit  protheseos  paralange, 
cum  plus  significas,  dicis  minus,  haec  tibi  fiat  2575 

liptota;  fit  sub  ea  firmando  negatio  bina. 
describendo  locum  topographiam  faciemus. 


VARIA   LECTIO. 

2565  ex  usu  solet  hec  etc.  P  2566  poterit  dici  Me  2567  utputaj 
utpote  As  2568  terra]  tellus  SMe  2574  protheseos  peralange  LSMA2A3 
2575  significas  dicis]  LA2  significans  dices  As  significas  dicens  SPMe 
haec]  hie  PAs  fiat]  LAi  fiet  cett.  codd.  2576  liptote  P  liptota  cett.  codd. 
et  e  fit  sub  ea  firmando]  fit  sub  eo  firmando  A2  fit  sub  ea  firmanda  As 
fit  sub  ea  formando  aS*       si  subeat  firmando  P       negatio]  negocia  (!)  Me 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

2564  sq.  Donat.  40222-24.  Charis.  277%-\o  Diom.  463id-22  Plot. 
4652S—2G  I.  Rufinian.  H.  4425—29  Beda  H.  6I810—1S  Cassiod.  G.  II  51i 
Isid.  l  c.  2566   sq.    Donat.   40224.  Charis.  277n   Diom.    46222   Plot. 

464i  I.  Rufinian.  H.  44u,  23  Victorin.  H.  228io  239s  Beda  H.  618u-i6 
Cassiod.  G.  II  lli  51\  2072  Isid.  l.  c.  2570  sq.  Donat.  4022%  Charis. 

2771%  Diom.  464n-i9  Plot.  465id  Beda  H.  618n-25  Cassiod.  G.  II  II2 
10 5i  Porphijr.  in  Hör.  carm.  I  16,  16  Isid.  l.  c.  —  parabolae  et  para- 
digmatis  exemplum  auctor  petivit  a  Vtdc/.  Matth.XIII  Luc.  VIII  Marc.  IV 
2573  sq.  Diom.  443i-4  Plot.  453d  Cassiod.  G.  II  185i.  —  'protheseos  para- 
lange': ^a  prothesis,  quod  est  piaepositio,  et  paralange,  quod  est  trans- 
mutatio'  lo.  lan.  s.  v.  —  auctores  modo  citati  scripserunt  'protheseon 
parallage'.  —  ex.:  'multa  super  Priamo  rogitans,  super  Hectore  multa' 
Verg.  Aen.  I  750  2575  sq.  Serv.  in  Aen.  I  77,  387,  479   VII  9,  261 

all.  II.  Acron  in  Hör.  carm.  I  18,  9  Porphyr,  in  carm.  I  1,  20  I  17,  8  in 
epod.  XI.  —  ex :  'mihi  iussa  capessere  fas  est'  Verg.  Aen.  I  77  'non  medio- 
criter  conturbatur  animus  mens'  Gl.  n.  —  'scriptura  'liptota'  sive  'liptote' 
pro  'litotes'  {Xiton^c)  in  Acronis  quoque  et  Porphyrionis  codd.  (cf.  ed. 
F.  Hauthal.  I  p.  71,  75),  in  Graec  I  58,  ap.  Despaut.  718  invenitur 
2577  Serv.  in  Aen.  1 159    ine.  auct.  schew.  dian.  H.  73i—io 


174  Alexandri  de  Villa-Dei 


chronographia  solet  certum  describere  tempiis. 

si  dicatur  agens  patiens  res  vel  vice  versa, 

sive  modo  simili  tibi  sit  conversio  facta,  2580 

fiet  hypallagium:  perflavit  fistula  buccas. 

personamque  novam  formans  das  prosopopoeiam. 

absenti  sermo  directus  apostropha  fiet; 

sie  loquor  absenti,  scriptam  dum  mitto  salutem. 

est  adiectivum  substantivo  resolutum  2585 

aut  e  converso;  sie  hendiadim  tibi  forme: 

armatumque  virum  designo  per  arma  virumque; 

armatoque  viro  decet  arma  virumque  notare. 

extra  materiam  describens  vana  vagatur 

auctor,  et  hanc  ebasim  plures  dixere  figuram.  2590 

emphasis  efficitur,  si  fixum  proprietatem 

significans  ponis,  ubi  debet  mobile  poni. 

sie  loquor  expresse  dicens:  Davus  scelus  ipsum. 


I 


VARIA  LECTIO. 

2578  certum  describere]  tibi  circiimscribere  F  cronogropheya  (sie) 
solet  descriptio  temporis  esse  S  2581  fiat  P  buccam  *S'  2584  scriptam] 
scriptis  Ä2  Scripte  P  dum]  tibi  P  2586  endiadim  vel  endyadim  codd. 
et  e  2590   plures   ebasim   (ebasym)   SA'sPMe      figuram]   magistri    P 

2593  Davus  scelus]  dauus  est  scelus  PMe     dolus  (!)  est  scelus  S 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

2579-2581  Serv.  in  Aen.  I  9,  392,  403  II  64,  99,  173, 
23 i  III  61  all.  IL  Casstod.  G.  II  44\  16 9i  Acron  in  .Hör.  carm.  I 
23,  5  I  27,  4  I  28,  20  (dl.  II.  Prophjr.  in  rann.  I  2,  48  I  7, 
22  I  23,  5  Isid.  etym.  I  36,  (jui  quidem  auctores  hanc  figuram, 
quae  vulgo  'h^'pallage'  (vnaXXayri)  dicitur,  inter  Schemata  numcrant 
2582  Charis.  284n  Prise.  I  376^,  450n  ö872i  II  437-62  Acron  et  Por- 
phyr, in  Nor.  carm.  1 28,  1  Cassiod.  G.  II 2982  Isid.  etym.  II 13  II 22.  — 
Graecis   est   nqoaomonoaa  2583  sq.  Prise.  I  450i2  II  14326  20220 

Serv.  in  Aen.  II  56  V  123  XII  502  Acron  in  Nor.  carm.  I  12,  49 
IV  2,26  in  art.  poet.  24  sq.  Cassiod.  G.  II  622  147i  2585—2588  Serv.  in 
Aen.  I  61  II  627  III 148,  467  all.  II.  Porphyr,  in  Hör.  carm.  II 15,  18  sq., 
qui  hanc  (juoque  figuram,  quae  Graece  ep  dtd  dvoiv  vocatur,  in  schematis 
ponunt  2589  sq.  Serv.  in  Very.  georg.  I  302  II  209  III  161,  in  Aen. 
XI  724.  —  'ebasis'  pro  'cchasis'  sxßa<Sig)  etiam  a  lo.  lan.  in  praef.  parte 
IV.  s.  r.  scribitur.  2591   sqq.    Diotn.  45629   Serv.  in  Aen.  II  79,  394 

Acron  in  Hör.  carm.  l  16,  9  sq.  II  4,  7  III  3,  7  III  20,  14  III  24,  2 
Cassiod.  G.  II  1382  Isid.  etym.  II  20  (H.  517io—u).  —  'Davus  est  scelus 
ipsum'  Ility.     cf.  lo.  lan.  in  praef.  parte  IV.  s.  v.  'emphasis' 


Doctrinale  175 


est  efflexegesis  exponens  dicfca  priora. 

dum  retices,  qiiod  tiirpe  sonat,  die  euphoniam:  2595 

circuit  haee  et  relliquiae  dant  relligioque. 

dicitur  esse  lepos  sermo  directus  ad  unum 

utens  plurali,  velut  hie:  nostis,  bone  praesul. 

pro  numero  numerum,  pro  casu  ponere  casum 

te  facit  antitosis  inter  se  dissona  iungens.  2600 

saepius  audivi  tempus  pro  tempore  poni: 

ludere  =  ludebat  ad  ludendumque  vocabat; 

inque  prophetiis  mutantur  tempora  sacris. 

verba  per  antitheton  respondent  ultima  primis: 

est  Daniel  Noe  Job  castus  rectorque  maritus.  2605 

VARIA   LECTIO. 

2594  efflexegesis]  L  ^2  y^l3Pe2    effegesisi/   effexegesis  ei      2595  dum] 
cum  SÄsP      die]  das  P  2596  haee]  hanc  SP      hie  As       dant]  dat  S 

vv.  2595.  2596  j^ost  v.  2598  colloc.  P  2598  utens  plurali]  plurali  numero  P 
bone|  bene  S  2600  antithosis  LÄ2  antithesis  (e  in  nas.)  S  antithe- 
sis  PAsM  2602  ludebant  Me  vacabat  As  ad  ludendumque  vocabat] 
ad   ludum   deueniebant   31  e      d'nd'o  (?)  uocare   tacebat   P  2605   est] 

sunt  SPMe       rectorque]  rbetor  (!)  M      rhetorque  e 


TESTIMONIA   ET   EXPLAN ATIONES. 

2594  Serv.  in  Aen.  I  12,  27,  250,  258  all.  IL  Acron  et  Porphyr,  in 
Hör,  carm.  I  3,  2  Porphyr,  in  earm.  III  25,  4sq.  IV  6,  33  all.  IL  Cassiod. 
G.  II  27 1  642  90i  Quaest.  gramm.  cod.  Bern.  K.  SuppL  184a— n.  —  scri- 
pturam  codicum  pro  *epexegesis' (f 7r«|^y/^<y*c)  metri  causa  retinendam  putavi, 
eo  magis,  quod  vocem  tum  ab  'ex'  et  'llectere'  derivabant  2595  sq.  Prise. 

I  17is  30is  43n  4729  125io  133\b  II  lU  472b  562i  alL  IL  Consent  K.  V 
36518—27  Augustin.  K.  V  517i—u  Cassiod.  K.  VI  2122— s  Donat.  378so 
Serv.  in  Aen.  I  30,   177,  480   all.  IL  2597  sq.   haee  figura,    antiquis 

ignota,  postea  honoris  causa  inventa  est.  dicit  de  hac  re  lo.  lan.  in  praef. 
part.  III.  s.  inscript.  'quando  sit  dicenduin  uni  vos':  'haee  locutio  prius 
introducta  fuit  a  Caesare,  qui  solus  omnes  dignitates  urbis  accepit;  sed 
hoc  in  abusionem  maximam  iam  devenit,  quod  cuilibet  populari  dicimus 
vos'  2599—2603  Prise.  II  184i  Serv.  in  Donat.  K.  IV  416ib  [Serg.J  in 
Donat.  K.  IV  498is  Serv.  in  Aen.  I  120  Acron  in  Hör.  epod.  V  59 
Cassiod.  G.  II  108i  589i.  —  etiam  in  hac  ligura  codicum  scripturam, 
quae  eadem  est  in  Graec.  I  40,  retinui  pro  vulgari  forma  'antTptösis' 
(drcf7rtO)cfic)',  paenultima  vocabuli  illo  tempore  vulgo  corripiebatur,  sicut 
omnia  ex  'ptotos'  composita.   cf.    lo.  lan.  s.  v.  et  v.  1982.  2599  sq.  ex.: 

'pars  in  frusta  secant'  Verg.  Aen.  I  212  'urbem  quam  statuo,  vestra  est' 
Verg.  Aen.  I  573  2603  ex.:  'affuit  hircus  ab  aquilone'  pro  'aderit'  Vulg. 
Dan.  sec.  Gl.  n.  2604  sq.  Acron  et  Porphyr,  in  Hör.  carm.  III  1,  28 


176  Alexandri  de  Villa-Dei 


respondens  ad  ea,  tibi  quae  sunt  obicienda. 

das  anthypophoram,  cum  nil  tarnen  obiciatur. 

sensus  oppositos  notat  anticlasis  eodem 

verbo:  non  obsto,  sed  toto  posse  resisto. 

cum  verbis  vertit  antimetabola  sensum:  2610 

non,  ut  edas,  vivas;  sed  edas,  ut  vivere  possis. 

incipimus  fari  quicquam  quandoque,   sed  illud 

ultro  desinimus  intercipimusque,  tacendo; 

vult  aposiopasis  dici  defectio  talis. 

est  euphemismos  pro  verbo  ponere  verbum:  2615 

exsultat  domini  vocem  mea  lingua  superni. 


VARIA  LECTIO. 

2607  anthipophoram  S  antipoforam  vel  antipophoram  cett.  codd.  et  e 
2608  anticlassis  LFAs  anticlasis  Ä2M,  m.  rec.  mut.  in  anticiassis  S  2611  non 
uiuas  ut  edas  etc.  P  2612  fari  quicquam]  quicquam  fari  SP  2614  aposio- 
pasis LA2ÄS  aposiapesis  S  aposioposis  M  2615  est  euphemismos]  LÄ2 
est  euphemismos  m.  rec.  mut.  in  euphonismos  M  euphemismos  est  P  est 
euphonismos  A'i  eufonismos  erit  »S'  2616  domini  vocem]  domini  lau- 
dem  M    laudem  domini  S 


TESTIMONIA  ET  EXPLANATIONES. 

III  5,  48  IV  i,  6  Porphyr,  in  carm.  II  6,  14  Mart.  Capeila  H.  480n-i6 
Isid.  ettjni.  I  36  II  22  (H.  518b— 20),  quibus  quidem  'antitheton'  est  con- 
trariorum  oppositio,  Alexandra  autem  subsequentium  ad  praecedentia  re- 
ductio:  sie  in  exemplo,  quod  supra  posuit,  'castus'  reducitur  ad  'Daniel', 
'rector'  ad  'Noe',  'maritus'  ad  'Job' 

•2606  sq.  lul.  Pufinian.  II.  60si — 61b  auct.  schem.  dian.  H.  73bi—742 
Fortunatian.  H.  ü  723— 31  Acron  in  Hör.  sat.  1 1,  41  sq.  II  S,  87  Porphyr, 
in  sat.  I  1,  51  sq.  I  2,  18  I  4,  74  sq.  cf.  Quintil.  1X2,  106.  —  Graecis  est 
dv^VTTOifogd  2608  sq.  Isid.  etym.  II  21  (H  518si—5193),  a  quo  ista 

figura  antanaclasis  {dvravaxXadiq)  nuncupatur  2610  s(j.  Charis.  287 \b 
Isid.  l.  c.  (H  519s— l).  —  exemplum  ab  Isid.  vel  ab  Iluy.  petitum  repetit 
lo.  lan.  in  praef.  part.  IV.  s.  v.  2612—2614  Plot.  K.   VI  468i2  Aquil. 

Rom.  H.  24%— ib  auct.  schem.  dian.  H.  7430— B2  Serv.  in  Aen.  1 135  II 100  sq. 
Isid.  II  22  Quintil.  IX  2,  54.  —  scripturam  'aposiopasis'  pro  'aposiöpesis' 
(dTTOöitöTii^öK)  etiam  lo.  lan.  s.  v.  exhibet  expresse  addens  paenultimam 
brevem  esse;  putabant  enim  illius  aetatis  grammatici  vocabulum  esse 
compositum  ex  'pasis,  quod  est  passio'.  vide  lo.  lan.  in  praef.  part.  IV.  et 
Gl.  in  Graec.  s.  v.  —  illustre  aposiöpesis  exemplum  est  apud  Very.  Aen. 
I  135  2615  sq.  ista  figura  rhetorica,  maxime  hoc  sensu,  antiquis  ignota 
erat,  exemplum,  a  lo.  lan.  in  praef.  part.  IV.  s.  v.  'euphemismos'  et  in  Brev. 
repetitum,  auctor  deprompsit  e  Vuly.  psalf.  L:  'exsultabit  lingua  mea 
iustitiam  tuam' 


Doctrinale  177 


contingens  verbi  mutat  synepthesis:   ecce 

unica  facta  fuit  mulier,  quae  sunt  modo  plures. 

ista  sed  in  nostrum  mutatio  non  venit  usum. 

dicuntur  binae  species  synepthesis  esse,  2620 

scilicet  haec  et  ea,  qua  personam  variamus : 

nobis  parce,  deus;  nobis  lavet  ille  reatus. 

vvilt  oliopomenon  ex  dictis  plura  notare; 

motu  sermone  sie  plura  licet  memorare: 

urit  amor  Paridem;  nuptam  rapit;  armat  Atriden      2625 

ultio;  pugnatur;  fit  machina;  Troia  crematur. 

exponens  homophesis  est  non  nota  per  aeque 

vel  magis  ignota:  die  alchitrop  esse  cavillam, 

quae  tenet  allidadam  cum  valdagora  sociatam. 

saepe  prius  dicta  geminat  tibi  theologia  2630 


VAKIA  LECTIO. 

2618  plures]  multe  SÄsPMe  2622  nobis  lavet]  nostros  lauet  P 

nostros  lauat  As      nostros  lauit  (!)  S      ille]  iste  *S'  2623  oliopomenon 

LA2A3PM  olomopomenon  S'  osiopomenon  e  dictis]  paucis  *S'  2624  li- 
cet] decet  S  vv.  2625.  2626  om.  S  2627  homophesis  est]  omophesis 
est  LA2  erit  omophesis  AsM  erit  omophosis  SP  2628  architrop  LM 
achitrob  P  alphicop  S  2629  allidadan  SA2  allidodam  P  ualdegora  M 
post.  V.  2629  vv.  2634.  2635  coUoc.  P 


TESTIMOKIA  ET  EXPLANATIONES. 

2617—2622  Prise.  II  1832S  347io  istam  figuram  (SvffjTTTcoc^tv  vocat; 
lo.  lan.  in  praef.  pari.  IV.  'sineptesin'  e  'thesi'  compositam  esse  censet 
et    exemplis    e    Doctrinali    repetitis    interpretatur  2623—2626    'olio- 

pomenon est  siib  paucis  verbis  multorum  comprehensio,  ut  hie :  "urit 
amor  Paridem'"  etc.  et  dicitur  ab  olon,  quod  est  totum  vel  mul- 
tum,  et  pomenon,  quod  est  coniunctio,  quasi  multorum  brevibus  verbis 
adiectio'  lo.  lan.  in  praef.  ijart.  IV.  s.  v.  similem  derivationem  exhibet 
Gl.  M.  utrum  igitur  'holopoioumenon',  an  cum  Gl.  n.  et  Brev.  'oligopo- 
menon'    scribendum  sit,    diiudicare  nolim  2627 — 2629    lo.  lan.  scribit 

^omophosis',  Gl.  n.  'homophosis'.  —  exemplum  in  Gl.  n,  sie  exponitur :  'in 
astrolabio'  (i.  e.  'instrumento  de  circulo  vel  etiam  quadrato  facto  cum  fistula 
recta'  Pap.)  'sunt  quaedam  tabulae  ad  modum  ligni  vel  lapidis  dispositae, 
quarum  una  dicitur  allidada  et  alia  valdagora,  quae  adinvicem  con- 
iunctae  sunt  median te  cavilla,  quae  dicitur  alchitrop'  2630 — 2632  atict. 
schein,  dian.  H  7221—24  Isid.  II  21  (H.  521so—Bs)  cf.  Graec.  I  34  lo.  lan. 
in  praef.  pari.  IV.  s.  v.  'epimone' 

Monumeiita  Germaniae  Paedagogira  XII  1  ^ 


178  Alexandri  de  Yilla-Dei 


epimonenque  vocat,  haec  si  repetitio  fiat, 

ut,  quod  dicetur,  sie  certius  esse  probetur: 

exspectando  David  exspectans  sie  geminavit. 

si,  quae  sunt  hominis,  assignentiir  deitati, 

anthropospathos  est:  sie  saepe  Dei  legis  iram.  2635 

si  sint  res  aliquae  concordi  foedere  iunctae, 

id,  quod  inest  uni,  reliquam  dices  operari: 

sie  linguam  cordi  concordeni  die  meditari, 

ac  homopatliion  talem  die  esse  figuram. 

Nil  reor  assertum,  quod  non  queat  esse  tenendum,       2640 
pluraque  signavi,  quae  non  debes  imitari. 

Doctrinale  Dei  virtute  iuvante  peregi. 
grates  reddo  tibi,  genitor  Deus,  et  tibi,  Christe, 
nate  Dei  Deus,  atque  tibi,  Deus  Halitus  alme, 
quos  tres  personas  in  idem  credo  deitatis.  2645 


VARIA  LECTIO. 

2631  epimenenque  A2  opymenonque  As  epimenon  (ow.  que)  P  epi- 
mononque  S  vocat]  notat  SA3  P  repetitio]  geminatio  S  vv.  2634. 2635  om.  S 
2636  sint]  sunt  S  iunctae]  nexe  SMe  2637  idque  quod  est  uni  P  v.  2638  otn.  P. 
hoc  versif  finit  S  2639  omopation  Z6*  omopacion  ^2  omopasion  P  talem] 
isiam  A2PMe      2644  Halitus]  alitus  rof/r/.      2645  quos)  2> 3/    quas  cett.  codd. 

Explicit  doctrinale  niagri  alexädri  de  (de  oni.  Pa2)  villa  dei  A2  Pa2 
(reliqtiam  suhsn'iptionis  7>«r^e?«  rtde  in  hiblio(jr.  no.  8.  16)  Explicit  über 
qui  dicit  doctrinale  cuius  opositor  fuit  magr  alexäder  de  uilla  dei  Pm 
Expljcit  ifte  liber  etc.  (vide  hihlioyr.  no.  1)  L  Explicit  doctrinale  henrici 
dicti  de  Dul'burg  (cf.  hihliogr.  tw.  9)  A's  Explicit  doctrinale  (rnhro  colore 
repet.)  Pa\.  ceteri  Codices,  partim  quia  niutili  sunt,  snhscriptione  carent. 
editiomim  principtnn  suhscriptio7ies  vide  in  hihliogr.  no.  1.  2. 


TESTIMONIA   ET  EXPLANATIONES. 

2633  'exspectans  exspectavi  Dominum,  et  intendit  mihi'  Vuly.  psalt. 
XXXIX  1  2634  sq.  cf.  Graec.  II 10,  lo.  lan.  l.  c,  Brev.  2636—2639  cf. 
lo.  lan.,  qui  talem  tiguram  'omopasiam'  nuncupat.  —  exemplo,  quod  v. 
2638  protulit,  auctor  alludit  ad  verba  psalmistae  Vuly.  psalt.  XXXIV 
(s.  f.)'.  'et  lingua  mea  meditabitur  iustitiam  tuam,  toto  die  laudem  tuam' 
2640  sq.  'quia  triplex  est  grammatica,  sc.  praeceptiva,  permissiva  et  pro- 
hibitiva  (cf.  Despant.  211),  ideo  concludens  se  excusat  (auctor)  praecep- 
tivampraecepisse,permissivam  permisisse  et  prohibitivam  prohibuisse'(T/.w. 


INDEX   GRAMMATICVS. 


*  asterisco  signata  sunt  vocabula,  quae  in  explanationibus  sive  breviter  perstricta 
sive  accuratius  exposita  sunt. 

—  vel  "  Signa  iis  maxime  vocabulis  superscripta  sunt,  quorum  quantitas  a  trans- 
laticia  recedit. 


A. 

A  littera  1584 

a  producta  verbi  cre- 
scentis  1663 

a  finita  nomina,  vtde 
nomina 

a,  ab  1224,  1335 

abbas615;abbätis2013* 

Abdenago  1985* 

Abimelech  2027 

ablativus  casus,  vide 
casus 

Abrincae,  oppidtmi  Gal- 
liae,  1346* 

Absalon  1989* 

abscondo,  abscondidi 
abscondi,  abscondi- 
tum,  absconsum  840* 

Abydus  2066 

abyssus,  fem.  gen.  655 

accentus  2282—2347 : 
modernorum  2283 — 
2329,  antiquorum  2330 
—2347;    gravis    2283, 

2285,  2294,  2296;  mo- 
deratus  2283*  2287, 
2290;     acutus     2283, 

2286,  2291,  2308,  2326, 
2333,2336,2339,2344; 
circumflexus        2284, 


2288  sq.,  2332-2336 
2341;  accentus  vocis 
monosyllabae  2296 
sqq.;  2332  sq.;  disyl- 
labae  2299  sq.,  2334 
sqq. ;  polysyllabae 
2316—2319,  2337  sqq.; 
concisae  2312—2315*; 
compositae  2320 — 
2325*;  encliticae  2310* 
sq. ;  nominum  bar- 
barorum 2307*  2326*; 
Graecorum  2329* ; 
praepositionum,  ad- 
verbiorum,    pronomi- 

.  num  quorundam,  in- 
declinabilium  2301 — 
2306*  accentus  in 
oratione,  vide  distinc- 
tiones 

accidit,  dat.  iunct.  1232 

accusativus  casus,  vide 
casus 

acer,  acris,  acre  584; 
quant.  1712 

acer,  noni,  subst.,  quant. 
1709 

acerbus  1709 

acesco  1709 

achates  (Achates)  2012* 

acies.plur.niim.habetiOQ 


acinum  2093 

aconita  2131 

acus,  aceris  188 

acus,  acubus  303;  fem. 
gen.  670 

acyrologia,  ßgura  2365, 
2378  sq. 

adamas,  antis  145 

adeps,  masc.  et  fem.  gen, 
679 

adiectiva  nomina,  vide 
nomina 

adipiscor,  adeptus  941 

adiutrix,  quant.  1701 

adoleo,  adultum,  adultus 
751  sq. 

ador,  sing.  tant.  num. 
411;  neutr.  gen.  600 

adsum,  ades  vel  adsis 
1004 

advena,  comm.  gen.  539 

adverbialoci  1351 — 1355; 
pronominal  ia  2304; 
itus  finita  2119;  e 
producta  finita  2209, 
2213;  e  correpta  finita 
2210  sq. ;  adverbiorum 
comparatio  471 — 473; 
constructio  sive  or- 
dinatio  1394,  1420 

adulor,  quant.  2174 
12* 


180 


Index  grammaticiis 


adulter,  eri  55 
aedilis  632 
O'eger,  qumit.  1782 
aegoceros,  quant.  1783* 
aegis,   quant.   1783;  ae- 

gidis  167 
^egyptus,  quant.  1782; 

fem.  gen.  658 
firequalis,  quant.  1808 
aeqiior,  oequoris,  qnant. 

1807,    2159;    r/equora 

397;  nentr.  gen.  6CX) 
f/equus,  quant.  1808 
aer,  qnant.  2246 
aeripes  2431 
rrerumna,  quant.  1811 
«es,     aeris    193,     1813; 

nentr.  gen.  630;  ö^era 

395;  ?>'?•  trijytoton  437 
aestuo  972* 
aether  135,  2245 
agaso  2008 

Agnes,  Agnetis  161,  2048 
agnosco,   agnitum   763; 

supini  qua7itA6b3, 2127 
agnus,    voc.    agne     vel 

agnus  76* 
ago,  egi  855 
aio  918,  988,  1044  sq. 
al  finita   nomma,    vide 

nbmina 
alacer,     alacris,    alacre 

583; 
alacris    comm.  gen.   587 
albeo  1237 
alchitrop  2628* 
alea  1731 
Alemannia  2029 
ales,  alitib,  quant.  1729, 

2133;     alituum     292; 

comm.  gen.  622 
alias  2303 

aliquando  vide  quando 
alius,  alTus  61,  1697 
allec,  ecis  105 
allegoria,    fignra    2500, 

2541 


alleoteta  =  aAAo<ur7/c,  fi- 

(jura  2368,  2404* 
allidada  2629* 
alniis,  fem.  gen.  655 
alo,  quant.  1725;  alitum 

sive  altiim  871 
alosa  2163* 
Alpbabetiim  minus  26*; 

maius  27* 
Alphaeus  1389 
Alpinas  comm.  gen.  613* 
alter,  ins  60;  genet.  iunct. 

1173;  alterius  1697 
alteruter    quomodo    de- 

clinetur  317 
altilis,  pl.  altilia  380* 
alumen,  quant.  2179* 
alvns,  fem.  gen.  656 
alx  finita  7iomina,  vide 

nomina 
am  finita  nomina,  vide 

nomina 
amabilis,    dativo  iunct. 

1214;  quant.  1976 
amandus,    dativo  innct. 

1214 
ambesus  848 
ambigo  961* 
ambio  203;  ambltum  931, 

1648,  1874 
ambitio,  qnant.  1874 
ambitus,  quant.  1874 
ambo  81 ;  declin.  452  sq. 
amen  tum,   quant.  1736* 
amethystus,  quant.  2047 ; 

derivatorum  ex  eo  nom. 

adiect.  in  inus  quant. 

2095 
amicio,  amictum  760  sq., 

929 
amicus,  quant.  2054 
amitto,  quant.  1735 
amnis,  amnes  399 
amo,  quant.  1733 
amomum,  quant.   2144* 
ampbibologia,  fig.  2367, 

2399-2403 


amplector,   verh.  comm. 

981* 
amplustra,^/.  n.  gen.261* 
amygdalum      [amygda- 
lus], 2)i-  amygdala  et 

amj'gdalae  368* 
an   finita   nomina,  vide 

nomina 
an,  2)articula  interr.  2236 
ana,  praep.  Graeca  1739 
anadiplösis,  fignra  2446*, 

2465*  sqq. 
anapestus,    pes    versus 

1563,  1568,  1578 
anaphora,    fignra   2441, 

2468*  sq. 
anas  1738 
anastropha,  fignra  2528, 

2536  sq. 
anceps,  cipitis  219;  an- 

cipitium  288 
Anchises  2109 
Andreas,    voc.    Andrea 

2195 
angelus,  quant.  2027 
angelorum  nomina,  vide 

nomina 
ango,  anctum  863 
anima,  animabus  43 
animus:   ex  eo  compos. 

7iom.    adiect.    (exani- 

nius)  is  vel  us  exire 


anomala     verba,     vide 

verba 
ans  finita  nomina,  vide 

nomina 
ante,  anterior  473;  anti- 

cus  2058* 
antesuprema,  antelocata 

syllaha,  vide  syllaba 
anthropospathos  =  «V- 

d^QWTlOTTa^Mg  (V  fifJ- 

2634*  sq. 
anthypopbora,     figura, 

2607* 
anticlasis,  fig.  2808*  sq. 


Index  grammaticus 


181 


aiitimotabola,        figiira 

2610  sq. 
antiphrasis,  fgura  2543, 

2546  sq. 
antipos,  qnmit.  2101* 
antistes,  comm.  gen.  622 
antitliesis,  figiira  2438 
antitheton,  ßgura  2604* 
antitösis     =    antiptosis, 

figm-a  2600* 
antonomasia,    ßg.   2498, 

2512  sqq. 
anus  669;  quant.  1738 
apes  smg.  n.  157 ;  apes 

vel    apis    619;    apiim 

267 
apocopa,^^.  2408,  2411* 
Apollo,  inis  104 
aposiopäsis  =  aposiop'e- 

siSf  ßgiira  2612*  sqq. 
appellativa  nomina,vide 

nomina 
apponere  =  2)raedicaUim 

reddere  1077* 
appositio  1083 
apostropha,  fig.  2583  sq. 
apricus,  quant.  2054 
Aprilis,  quant.  2081 
aptito  1058* 
apto  1058 

aptota  nomina,  vide  no- 
mina 
aptus,    mßmttvo    iunct. 

1398 
Apulus,  quant.  1743 
aqua,  quant.  1594;  plur. 

num.  habet  397 
ar    ßnüa   nomina,  vide 

nomina 
ära  Dei,  ära  suis  1751* 
aranea,  quant.  1997 
arätrum  1425* 
arbor,  öris  140,  2158;  ar- 

bor,    arbos   fem.   gen. 

600,  652 
arborum    nomina,    vide 

nomina 


arbutus   375,    2190;    jA. 

arbuta  375 
Areas,  ädis  147;    comm, 

gen.  612 
arous,  arcubus  303 
ardeo,  accusativo  iunct. 

1261 
area,  quant.  1748 
areo,  quant.  1747 
Argos,  neutr.  gen.  650 
aries,  ultimae  quant.  2259 
arista,  quant.  1746 
arma:    ex   eo  coynposita 

nom.  adiect.  (inermis) 

is  rel  US  exire  393* 
articulus  15,  523,  546 
artifex,  artificum  263 
artus,  artubus304;  plur. 

tant.  419 
aruspex,  quant.  1746 
arx  98;  arcium  275 
as   finita   nomina,   vide 

nomina 
as,  assis  146;  niasc.  gen. 

611 
Ascalon,  quant.  1989 
Asenech,  quant.  2031* 
Asopus,  quant.  2154 
aspar,  aspäris  131*,  2005 
aspis,  idis  166:  fem.  gen. 


astismos,    figura    2545, 

2558*  sq. 
asylum  2081 
asymbasma  =davfißafia^ 

figura  1501* 
asyndeton,   figura  2451 
ater,  quant.  1759 
Athenae  1350 
atrium,  quant.  1758 
auceps,  aucupis  198 
auctor,  comm.  gen.  599 
audeo,  neutro  pass.  976; 

ausim  is  it  int  1040; 

i7ifinitivo  iunctum  1400 
ave,  avete  1042 
Avernus,^/.  Averna385* 


auferesis  =  aphaeresis, 

figura  2408*  sq. 
augur,  comm.  gen.  609 
avium  nomina,  vide  no- 
mina 
avium.,  a.\iBy quant.  1764 
auriga,  quant.  2075 
aus  finita  nomina,  vide 

nomina 
austerus,  quant.  2037 
australis,  quant.  1987 
autumo,  quant.  2180 
axis,  masc.  gen.  636 
Azotus,  quant.  2164* 
azymus  2084* 

B. 

B  litter a  1587 
Babylon  1283 
bacillus:  ex  eo  composita 

nom.  adiect.  (imbecil- 

lus)  is  vel  US  terminari 

393* 
baculus,  quant.  1711 
balaena,     epicoen.    gen. 

545;  prima  prod.  1731 
balänus  {?)  1997* 
bälista  1730* 
balneum,  pl.  balnea   et 

balneae  367* 
balteus,  ^/.  baltei  et  bal- 

tea  373* 
barbara    nomina,     vide 

nomina 
harhavhmus, Vitium  orat. 

2369,  2371 
barbarolexis  2374 
barbarus,  quant.  2001 
basis,  quant.  1753 
basium,  quant.  1754 
belua,  quant.  1787 
bene,  quant.  2210 
bever,  quant.  1827* 
biceps,  cipitis  219 
[bifrons,  conmi.  gen.  681J 
bigae,  quant.  1848 


182 


Index  gramniaticus 


hiiuyns,  hiiugis,  vide  iu- 

gum 
bilibris,  quant.  1854 
bilis    fijüta    derivativa, 

vide  nomina 
\)\n\=diw  1240,  1378  e^c. 
bipennis,  fem.  gen.  637 
bis,    quant.   1619,    1883, 

2265;  bi-,  quant.  1619 
[blanditiae  421] 
boletus,  quant.  1902* 
bombyx,  ycis  212;  bom- 

bex,  ycis  2065;   bom- 

bex,  bombycinus  2095 
bo  ßn.  verba,  vide  verba 
bonus,  melior,  optimus 

486 
boreas,  masc.  gen.  615 
bos,   bovis    179;    boum 

292,  294;    bobus  294; 

CO  tum.  gen.  651 
bostar,  äris  131*,  2006 
brachos  =  ^^«;(0C,  ßqa- 

1VC  1711* 
brevis,  quant.  1827 
Brito,  Britönis  104,  1880, 

2148* 
bubulcus,  quant.  1939 
buccina,  quant.  2098 
burgensis,    comm.    gen. 

'647* 
huris,  burim  225 
bütyrum  2105* 
byssus,    fem.  gen.  656; 

derivatoriim  ex  eo  nom. 

adiectivorum  in  inus 

quant.  2094* 

c. 

C  littera  1587 

c    ßnita    no?nina,    vide 

nomina 
cacenphaton,   fig.   2368, 

2380  sq. 
cacosyntheton ,    vitiiim 

orat.  2366,  2391   sqq. 


cadaver  2015 
cado,  cecidi  832 
caecus  1771;  caecus  vi- 
su 1497* 
caelebs,  comm.  gen.  680 
caelum,  pl.  caeli  376;  cf. 

1483 
eueres,  quant.  1812 
caerulus,  quatit.  1811 
Caesar,  Caesäris  2004 
cae&ura  quid  sit  2415*; 
penthemimeris      2415 
sq.,    2443;     semipent- 
hemimeris    vel    ante- 
penthemimeris     2417 
sq. ;     hephthemimeris 
2419;  posthephthemi- 
meris  2421 
Caicus,  quant.  2056 
calceo  duplici  accusativo 

iunctum  1266 
caliga,  quant.  2076 
caligo,  quant.  1781,  2075 
calix,  masc.  gen.  690; 
ohliq.  cas.  quant.  2061 
calo  nominis  quant.  1729 
calo  verbi  quant.  1724* 
cals,  masc.  gen.  675* ;  cf. 

calx 
calvo  962* 
Calydon  Calydonis, 

qucmt.  2150* 
calx   98;    calcium   275; 
calx  pedis,  masc,  calx 
latomorum,  fem.  gen. 
691* 
cambio,  campsi,  cambui 

915* 
caminus,  quant.  2086 
campester,  stris,  stre  583 
canis,  canum  267;  comm. 
gen.  648;  prima  cor- 
repta  1738 
cano  878,  1338;   e  cano 
compos.  nomina  573* ; 
verba  877,  880 
canon  canönis  2152 


Canöpus  2155* 

cantus  et  canthus  391* 

capesso,  capessi,  capes- 
sum  892*  sq. 

capio,  cepi  794;  nomina 
ex  capio  nascentia  in 
genet.  plur.  um  exire 
287 

capistrum,  pl.  capistra  et 
capistri  379* 

capra  1087 

Caput,  capitis  204;  ex  eo 
composita  duplici  cre- 
met? to  genetivum  for- 
mare  219;  genet.  pl. 
ium  habere  288 

carbasus,  fem.  gen.  655* ; 
pl.  car  basa  374* ;  quant. 
2007 

cardo,  inis  103;  masc. 
gen.  555 

careo,  caritum,  cassum 
780* ;  ablativo  iunctum 
1823  sq.,  1332 

carere  rectore  quid  sit 
1202*  sqq. 

carex,  fem.  gen.  Q^l\  pri- 
ma producta  1747* 

Carica  ficus  1749 

Carnotum,  opx).  Galliae 
1453* 

caro,  carnis  104;  carnium 
276*;  fem.  gen.  558 

cärÖpos  2153* 

carus,  quant.  1750 

casa,  quant.  1753 

caseuB,  quant.  1754 

cassis,  is  448* 

cassis,  idis  164,  448*; 
fem.  gen.  638 

castor,  öris  140,  2159 

casus  nominum :  rec- 
tus  29,  33,  34,  38,  69, 
71,  78,  79,  258,  295, 
806,  316,  819,  322,  827, 
829,  338,  838,  889,  840, 
843,  852  etc.;  primus 


I 


Index  grammaticuB 


183 


38,  79,  253,  300,  310; 
secundus  39;  geneti- 
vus  31,  47,  48,  61,  82, 
99,  220  sqq.,  240,  260, 
261,  266,  273,  297,  308, 
311,  313,  327,  333,  353, 
465etc.;tertius40,  65, 
221,  293,  297,  312,  342 
etc.;    dativus  31,  302, 

308,  313,  466,  1208, 
1215,  1221  etc.;  quar- 
tus  32,  67,  68,  223, 
254,298,309,  311,323, 
328,  331,  334,  339,  342 
etc. :  accusativus  44, 
1234,  1240,  1253,  1258, 
1267  etc. ;  quintus  36, 
68,  69,  71,  73,  74, 
76,  78,  232,  254,  298, 

309,  311,  323,  329  etc.; 
vocativus  2195;  vo- 
cans  431,  1390;  sextus 
36,  40,  81,  235,  243, 
247,  252,  255,  258,  285, 
299,  302,  309,  312,  330 
etc.;  ablativus  239, 
325,  1288,  1294,  1303, 
1323,  1339  etc.;  supre- 
mus  342;  casus  obli- 
qiii  318,  320,  1131; 
crescentes  48.  50,  55 
—58,  60  sq.,  280, 
632,  1654-1658,  1980, 
2100,  2132,  2137,  2178 
etc. 

casus  rectus  sive  nomi- 
nativus  singularis  de- 
clinationis  primae  in  a, 
as,  es  29,  in  am  nomi- 
num  Hebraeorum  30*; 
secundae  46;  tertiae 
85—98;  quartae  295; 
quintae  306;  pluralis 
declinationis  primae 
38;  secundae  79  sq.;  ter- 
tiae 253—259;  quartae 
300;    quintae   310.    — 


nominativus  supposi- 
tivus  et  appositivus 
1075-1087;  conceptio 
personarum,  generum, 
numerorum  1093 — 
1124*;  nominativus  ex 
vi  prolepsis  1125  sq; 
zeugmatis  1127  sq.; 
nominativus  absolu- 
tus  1129 

genetivus  singularis  de- 
clinationis primae  31; 
secundae  47—59;  in 
ius  60  sqq.;  in  i  abiec- 
ta  altera  pro  ii  63;  in 
ei  vel  eos  nominum 
Graecorum  eus  exeun- 
tium  64;  in  oy  nomi- 
num Graec.  os  finito- 
rum  340;  tertiae  in 
ätis  99;  in  önis  et 
mis  101—104  in  älis 
et  älis  107  sq.;  in  änis 
110;  in  mis  et  Tnislll 
sq;  in  Önis  et  ontis 
113;  in  äris  et  äris 
119—131;  in  eris,  eris, 
ris  132-136;  in  iris 
137;  in  Öris  et  öris 
138—141;  in  üris  et 
Öris  142  sq.;  in  ätis, 
antis,  ädis  144—149; 
in  etis,  etis,  itis,  idis 
152—175;  in  icis,  Tcis 
etc.  208-220;  in  i  no- 
minum Graecorum  es 
exeuntium  222;  quar- 
tae 294  sq. ;  quintae 
308;  pluralis  declina- 
tionis primae  39;  se- 
cundae 81  sq.;  tertiae 
260-294;  quartae  301; 
quintae  311;  geneti- 
vus pronominum  per- 
sonalium  351  sqq.  — 
genetivus  ex  vi  pos- 
sessionis   1135—1139; 


demonstrationis  es- 
sentiae  1141  —  1147*; 
continentiae  1148 — 
1151*;  praelationis  et 
famulatus  1152*  sq.; 
proximitatis  et  con- 
trarietatis  1154*  sq. ; 
actus  conversi  in  ha- 
bitum  1156-1161*; 
causae  vel  effectus 
1162—1169;  relationis 
1170*sq.;  partitionis 
1172—1182*;  consue- 
tudinis  1188-1185*; 
excellentiae  1186*;  ap- 
pretiationis  1187*;  ae- 
tatis  1188;  commen- 
surationis  1189;  re- 
praesentationis  1190 
sq. ;  supplementi  1192; 
recordationis  et  obli- 
vionis  1195*;  verbo- 
rum  impers.  est,  inter- 
est,  refert  1196—1200, 
cf.  1325  sq. ;  genetivus 
loci  absolutus  1202— 
1206* 

dativus  singularis  de- 
clinationis primae  31; 
secundae  65;  in  i  66; 
tertiae  221 ;  quartae 
294;  quintae  308;  plu- 
ralis declinationis  pri- 
mae 40;  in  abus  41 — 
43;  secundae  83;  ter- 
tiae 293;  quartae  302; 
in  ubus  303  sqq. ;  quin- 
tae 312.  —  dativus  ex 
vi  possessionis  1208* 
sq.;  relationis  1210; 
contrarietatis  et  pro- 
ximitatis 1211  sq.;  ac- 
tus conversi  in  habi- 
tum  1213  sq.;  acqui- 
sitionis  specialis  1215 
sqq. ;  generalis  1218 
sqq.;   dativus  duplex 


184 


Index  p^rammaticus 


1221*  sqq.;  dativus  et 
accusativus  verborum 
praecipiendi,  fandi,  si- 
gnificandi  1225*  sqq.; 
verborum  docendi 
acquisitive  positorum 
1228*  sqq.;  dativus 
quorundam  adiecti- 
vorum,  verborum,  ad- 
verbiorum,  interiec- 
tionum  1231  sqq. 

accusativus  singularis 
declinationis  primae 
in  am,  en,  an  32  sqq.; 
secundae  67  sq.;  in 
a  nominum  Graeco- 
rum  eus  exeuntium 
69;  in  on  nominum 
Graec.70;  tertiae223; 
in  im  224-228;  in  im 
vel  em  229;  in  a  230; 
quartae  298;  quintae 
309;  pluralis  declina- 
tionis primae  45;  se- 
cundae 84;  tertiae  in 
es,  is,  a,  ia  254 — 259; 
quartae  300;  quintae 
310  sq.  —  accusativus 
ex  vi  synecdoches 
1235  sqq.;  accusativus 
'duplex  1238—1242*; 
triplex  1243-1252*; 
accusativus  ex  vi 
transitionis  1253  sq.; 
accusativus  verborum 
quorundam  composi- 
tae  figurae  1255*  sq.; 
accusativus  et  gene- 
tivus  verborum  quo- 
rundam impersona- 
lium  1257  sqq.;  ver- 
borum accusandi  et 
damnandi  1260;  ver- 
borum absolutorum 
metaphorice  posito- 
rum 1261*;  imperso- 
nalium    et   gerundio- 


rum  a  verbis  transi- 
tivis  descendentium 
1262*  sqq.;  verborum 
spatii  vel  morae  1273; 
accusativus  absolutus 
modum  vivendi  si- 
gnificans  1274*[sq.;  ac- 
cusativus verborum 
recordandi  et  oblivis- 
cendi  1276;  imperso- 
nalium  iuvat,decetetc. 
1277;  accusativus  ex- 
clamationis  1278;  ac- 
cusativus ex  vi  prae- 
positionum  1279;  ac- 
cusativus gerundio- 
rum  subiectivus  1281* 
sq.;  accusativus  loci 
absolutus    1283—1287 

vocativus  singularis  de- 
clinationis primae  35; 
in  e  nominum  Grae- 
corum  es  finitorum 
35;  in  am  nominum 
Hebraeorum  37 ;  se- 
cundae 71,  75;  in  eu 
nominum  Graecorum 
eus  exeuntium  73;  in 
i  nominum  proprio- 
rum  ius  finitorum  74; 
vocativi  fili,  Deus,  ag- 
nus,  vulgus,  pelagus, 
populus,  fluvius  76* 
sq.;  in  ü  nominum  üs 
exeuntium  78*;  ter- 
tiae 232;  nominum 
Graecorum  as,  is,  es 
finitorum  233  sq.; 
quartae  298;  quintae 
309;  pluralis  declina- 
tionis primae  38;  se- 
cundae 79;  tertiae 
254— 259;  quartae  300; 
quintae  310  sq.;  pro- 
nominum  434  sq.;  vo- 
cativi constructio  sive 
ordinatio  1390* 


ablativus  singularis  de- 
clinationis primae  36; 
in  es  nominum  Grae- 
corum es  terminato- 
rum  36;  in  am  nomi- 
num Hebraeorum  37; 
secundae  65;  tertiae 
in  e  vel  i,  e  et  i  235 — 
252;  quartae  299 ;  quin- 
tae 309;  cf.  2204;  plu- 
ralis, vide  dativus.  — 
ablativus  ex  vi  compa- 
rationis  1289—1293;* 
excessus  1294  -1297; 
effectus  vel  causae 
1298—1301,  1309  sq.; 
spatii,  pretii,  tempo- 
ris  1302—1306;  iustru- 
menti  1307  sq;  synec- 
doches 1311;  demon- 
strationis  essentiae 
1313—1322;  carentiae 
vel  plenitudinis  1323 
sq.,  1328  sqq.:  efi'ectus 
causae  materialis  1331 
sq.,  praepositionum 
1333—1338;  ablativus 
absolutus  1339  sq.;  ab- 
lativus loci  absolutus 
1341-1346 
casus  pronominum  430— 

435 
catachresis,  figura  2498, 

2505  sq. 
cathedra  laetitiae  1185* 
cätholicus  1758* 
catinum,  qiiant.  2088* 
caudaria  carmina  2485* 
caveo,  cautum  760,  975 
caulis,  itiasc.  gen.  632 
caupo  1184 
cedo,  cessi  822;  cessum 

824 
cedo  j9ro  die  1047;  qiiant, 

1775 
cedrlnus  2091* 
cedrus,  qiiant.  1776 


Index  grammaticus 


185 


celeber,  bris,  bre  584 
celer,  is,  e  584;   prima 

correpta  1786 
celo,   duplici  accusativo 

iunctmn  1265 
Celtiber  56 
censeo,  censum  775 
censitus  2118 
cento  552* 
centurio,  mediae  quant. 

2187 
cepa  1804*;  cepe,  ahlat. 

237 
cera:    ex   eo    composita 

nom.  adiect.  (sincerus) 

is  vel  US  exire  393* 
ceraunos,  quant.  1809* 
Cerberus,  quant.  2038 
Ceres,     ultimae    quant. 

2256;  Cereris  160 
cerno,  supino  caret  964, 

988 
ceroma,  quant.  1821* 
cerusa  =  cerussa  2189* 
ceta  545* ;  cete,  pl.  neutr. 

gen.  550;  eetus  391* 
Cethegus,  quant.  2025 
Chalcedon,   Chalcedönis 

2147 
chalybs,   masc.  gen.  &77 
chaos,  neutr.  gen.  650 
character  134 
charientismos,  figura 

2543,  2548  sq. 
Charyhdis,  Charybdim 

225 
chele,  quant.  1785* 
chelys,  quant.  1785 
Cherub   516;    Cherubin, 

Cherubim,  neutr.  gen. 

515*  sq. 
Chimöera,  mediae  quant. 

2038 
chirägra  1702* 
chirotheca  1773* 
chlamys,  ydis  165;  pri- 
mae quant.  1733 


Christus  542,  1445,  2464, 

2643       ■ 
Christicola  1559 
chronographia,  quid  sit 

2578 
cicada,  quant.  1982 
Cicero  1382 
cieo,  citum  1646,  1653 
cilium  1853 
Cilix  690 
cingo,  duplici  accusativo 

iunctum  1266 
cinis,  quant.  1862;  cineris 

173;  masc.  gen.  636 
cio    finita    verba,    vide 

verba 
cippus  1864* 
circüm  2301* 
circumflexus    accentus, 

vide  accentus 
citra,  citerior  474 
citrulli  402* 
civis,  comm.  gen.  647 
clades,  quant.  1715 
clam,  clandesttnus  2094* 
clarifieo,    dativo   et   ac- 
cusativo iunctum  1227 
classis,  fem.  gen.  641 
clatri  1758 
clausa  =  clausula    2466, 

2468,  2538 
claustrum,  pl.  claustra  et 

claustri  379* 
clericulus  1 
clerus,  quant.  1815 
clibanus,  quant.  1993* 
clitella,    primae   quant. 

1875* 
clivus:   ex  eo  coynposita 

nom.  adiect.(proclivis) 

is  vel  US  exire  394* 
cloaca  1979 
clunis,  masc.  et  fem.  gen. 

641* 
CO    ßnita    verba,     vide 

verba 
Cocytus,  gwaw^.1890,2131 


coepi  983 

coetus  et  cetus  391* 

cognosco,  cognitum  763 ; 

cf.  1653,  2127 
cohors,  cohortum  270 
colaphuB,    quant.    1983* 
Colchis,  voc.  Colchi  233 
coliphia,  quant.  1902* 
Gollatio  ^comparatio  no- 
minum   460,    497;    cf. 
comparatio 
colo,  colas  1903 
colo,  colis  1900;  ex  colo 
composita  nom.  subst. 
comm.  gen.  esse  537* 
color:   ex   eo  comp,  no- 
mina  adiect.  (discolor) 
comm.   gen.  esse  602* 
columba,  eolumbus  524 
columen,  quant.  2181* 
colus,  quartae  vel  secun- 
dae  declin.  290*;  fem. 
gen.  657;   ex  eo  com- 
posita nomina  adiect. 
(incolumis  ?)  is  vel  us 
exire  393* 
coma,  quant.  1907 
comedo    1907;    comedi, 

comestum  848 
comes,  comm.  gen.  621; 

quant.  1908 
comminiscor,    commen- 

tus  940 
como,  comare,  quant.  1907 
como,  comere,  quant.  1905 
comparatio  sive  collatio 
nominum  458—498;  cf. 
superlativa 
comparativa    in    ablat. 
sing,  e  vel  i,  in  nom. 
plur.  a,   in  genet.  um 
habere  256,  262;  comm. 
gen.    esse  598;   a  ver- 
bis,    adverbiis,   prae- 
positionibus  derivata 
469  —  474;       circum- 
scripta   490   sq.;    ab- 


186 


Index  grammaticiis 


lativo  iimcta,  cf.  casus 
ablativus 

comperio,  comperi  920 

compes,  fe7n.  gen.  618 

conipesco  810,  961 ;  eom- 
pescitum  819 

conqjlector,  coniploxus 
943 

complox,  coinplicuiii  290 

compos,  comm.  yen.  651; 
ohliquor.  quant.  2272 

composita  vonihulu 

1629-1632,1682-1690, 
1745,  1779,  1819,  1872, 
1920,1998, 2052  sq.,2076, 
2083,  2104,  2166  sq., 
2183,  2191,  2205,  2221. 
cf.  nomina  et  verba 

conceptio  personarum 
1093— 1114*;  geneium, 
numerorum  2115 — 
2124* 

concisa  nomina  S2,  613; 
concisa  vox  2346;  con- 
cisae  voces  sive  dictio- 
nes  2228;  cf.  syncopa 

coniugatio  verhorimi  : 
praeterita  et  supina 
coniugationis  primae 
696-719;  secundae 
720-783  ;tertiae  784— 
906;  quartae  907-931; 
supina  deponentium 
932—949.  cf.  sinyida 
verba  et  verhorimi 
terminationes 

coniunctiones  1095, 1110, 
1427,  1531  sq.,  2298 

coniunctivus,  vide  modi 
verhorum 

coniunx,  comm.  yen.  689; 
coniugis  206,  qu.  2172 

conniveo,  vi  vel  xi  764 

conquinisco,  conquexi 
810,  813,  973 

consero,  serui,  sertum, 
sevi,  siturn  890 


consona   carmina  2484* 

consonae  =  consonantes 
litterae  1586,  1591  sq., 
1625  sq.,  1632  ;duplices 
633, 1600, 1618  sq.,  1767, 
1931;  liquidae  635, 
1588  sqq.;  nuitao  725, 
1587,  1766;  nuita  cum 
liquida  1699  sq. 

consors,  consortuin  270 

[constipo  2102 1 

constructio  sire  ordina- 
tio  partiKni  orationis 
20, 1369*,  1390-1396*; 
constructio  transitiva 
1371—1376* .  1386- 
1389*;  inUansiliva 
1075, 1377-1379  ;con- 
structionis  inipedi- 
nienta  sive  ordinatio 
artt/iciaIiA391—lM9; 
constructio  infiin'tivi 
1397- 1406*  ;participii 
1407—1410:  ablativi 
absoluti  1411*  sq.; 
verbi  appellativi,  vo- 
cativi,  substantivi 
1413 — 1416*;  nominis 
et  adverbii  relativi  et 
interrogativi,  con- 
iunctionis  1417— 1428; 
regulae  congruitatis 
adiectivi  et  substan- 
tivi 1434—1441*;  re- 
lativi etdemonstrativi 
cum  eins  antecedente 
1442—1493*;  con- 

structio verborum  im- 
personalium  1501  — 
1504*;  gerundionun  et 
supinorum  1507— 

1 518* ;  praepositionum 
1522—1580*;  relatio 
logica  1545—1549* 

consul  109,  5B7 

contingit,  dativo  iunct. 
1232 


contumax,   quant.   2180 
conübium  1940* 
convicior  1833* 
convicium,   quant.  1834 
cophinus,    quant.   1919* 
copula  1080 
coquo,  coxi,  coctum  884 
cor,  quant.  2245;  cordis 
138;     cordium     278*; 
neidr.  yen.  Ci)0;  ex  eo 
composita  nom.  adiect. 
201*,  272* 
coralium,  quant.  1923* 
coram  1833;  qtiant.  1922 
cornus,   quartae  vel  se- 
cundae declin.  889 
cornu    vel   cornus   450; 

cornua  428 
Coronides,    quant.  2068 
corpus:  ex  eo  comjwsita 
nom.  adiect.  (bicorpor, 
tricorpor)  comm.  yen. 
esse  602 
cortex,  masc.  et  fem.  yen. 

686* 
corus,  quant.  1921* 
cos,  fem.  gen.  652;  cotis, 

quant.  1929 
costus,  fem.  yen.  655* 
cötidie  1930*',  220(^ 
crapula,  quant.  1748* 
crastinus,  quant.  2092 
crater,  eris  135,  2240 
cratera,  quant.  2041* 
crementum      nominum 
218,    1656,   1794;   ver- 
borum 1659-1681 
creo,  dativo  et  accusativo 

iunctum  1219 
crepo,  crepui  701 
cresco,  crevi  809 
Gnm\nor,verb.co7)im.{)8l* 
crux,  crücis  214 
crystallus,/"(g«/.  yen.  656* ; 

crystallum  659* 
cubile  548 
cubo,  cubui  701  sqq. 


Index  grammaticus 


187 


cucumis,    eris    174;    cu- 

cümer  591* 
cüdo  1946*;  cüdi  822 
cuias  1417 

cum,  praep.  1103,   1110 
cuminum,   quant.  2088* 
[cuiiae  421  j 
cuneus,  quant.  1960 
cupa,  quant.  1962* 
cupido,  quant.  2069 
cupidus,  quant.  2066 
cupio,    cupivi,  cupitum 

794  sqq. 
cuiTO  731 ;  cucurri,  cur- 

sum  886  sq. 
curso  1055 
curulis,  quant.  1966 
cuspis,  idis  164;  fem.  gen. 


custos,     custodis     180, 
2139;   custodum  264; 
comm.  gen.  651 
cutis,  quant.  1969 
cyathus,  quant.  2010* 
Cydonia  mala  1842* 
cylindrus,  quant.  1852* 

D. 

D  litter a  1587 
dactjdus,     pes     versus 

1563,  1565,  1574 
Dacus  1712 
daemon,  ohliquor.  quant. 

2152 
Dalida  1193* 
damma,  epic.  gen.  545 
Daniel  2605 
daps:   dapem  rectis  ca- 

sihus  sing.  num.  carere 

426 
dapsilis,  quant.  2080* 
dativus      casus  f      vide 

casus 
David    1633,   2514;   Dä- 

vidis  2071* 
Davus  2593 


de  1169,  1333,  1615  sq.; 
de  post,  de  prope,  de 
sub  1524* 

debeo,  infinitivo  iunctmn 
1400;  prima,  producta 
1768 

debilitas,  quant.  1769 

decet,  accusativo  iunct. 
1277;  inßnitivo  1404 

declinatio  nominum : 
declinatio  prima  29 — 
45;  secunda  46—84; 
tertia  85—294;  quarta 
295— 305;quinta806— 
315;  declinatio  nomi- 
num compositorum 
316 — 320;  patronymi- 
corum  321—337;  no- 
minum Graecorum  et 
Hebraeorum338— 349; 
pronominum350 — 363. 
cf.  casus  singuli  et 
nomina 

decus:  ex  eo  composita 
nom.  adiect.  (indecor, 
dedecor)  comm.  gen. 
esse  602* 

defectiva  nomina,  vide 
nomina 

defectiva  verba,  vide 
verba 

degener,  comm.  gen.  593; 
degenere  et  (raro)  de- 
generi  248  sq. 

dego,  degi  858;  supino 
caret  864 

dein  2236* 

deinceps  2323* 

deinde,  vide  inde 

deintus,  vide  intus 

deitas  2645 

delectat,  accusat.  iunc- 
tuml217;  infinit.  U03 

delibutus^  quant.  1788 

delicium,  pl.  deliciae 
369* ;  prima  prod.  1798 

delirus,  quant.  2106 


Delos,  quant.  2274 
delphin  576 
delubrum,  quant.  1789 
domo,  quant.  1791 
[demum  1793] 
denärius  2003* 
denoto,  dativo  et  accusa- 
tivo iunctum  1227 
dens,  dentium  274;  masc. 

gen.  675 
deo    finita    verba,    vide 

verba 
deorsum,  vide  orsum 
deponens,  vide  verbum 
de  post,  de  prope,  vide  de 
derivata     sive     deriva- 

tiva,  vide  nomina    et 

verba 
deses,  omn.  gen.  622 
desiderium,  quant.  2700 
desidero,  quant.  2070 
de  sub,  vide  de 
detero,  deterior  473 
Deus  voc.  76;    dii   scri- 

henduMj  di  pronunti- 

andum  esse  2306 
dexter,   dextri  rel  dex- 

teri  58 
di,    compositorum  ex  eo 

quant.  1685 
dia:     ex    eo    composita 

(diapason)  neutr.  gen. 

esse  578* 
diaconus,  quant.  2146 
dialyton,    figura    2451, 

2495  sq. 
diamas,  antis  145* 
dicax,  quant.  1834 
dico,  quant.  1834;  die  951 
dieresis  =  diaeresis,  fig. 

2427* 
dies  307  ;jt?/.  314  ;^f.  400; 

in  sing.  masc.  et  fem. 

gen.,  inplur.  masc.  625 
dignor,  ablativo  iunctum 

1331 ;    infinitivo  iunc- 
tum 1401 


188 


Index  grammaticus 


diligo.  dilexi  852 

dimico,  avi,  iii,  atum  717 

Dindymus,  pl.  Dindyma 
386* 

dio  finita  verha,  vide 
verba 

Dionysius  1108 

diphthongus,  fem.  gen. 
658 

diphthongi  vocales  31, 
73,  152,  2202,  2228 

dis,  ditis  646*,  1875 

disco,  didici  730,  810; 
discitum  819*,  2123, 
ef.  961 ;  accusat.  et  dat. 
tuncttim  1228  sqq.; 
tnfintttvo  1404 

disertus,  prima  correpta 
1685,  1871 

dissimilis,  dativo  tunct. 
1212 

distinctiones:  distinctio 
plena  sive  periodus, 
distinctio  media  sive 
metruni,  subdistinctio 
sive  punctus  2348 — 
2360* 

di3yllabaterfca954, 1645, 
1680;  vocahula  1724, 
1732,  1737,  1752,  1774, 
1784,  1818,  1856,  1867, 
1893,  1968 

dives,  eomm.  gen.  621; 
ditior  1291 

divido,  si,  sum  837  sq. 

divitiae  420 

dius,  dia,  dium  1688 

do  finita  nomina,  vide 
nomina 

do  finita  verba,  vide 
verba 

do,  dedi  703;  datum  713; 
1646;  non  dor  987; 
dat.  iunct.  1216;  a 
quant.  1664;  ex  do 
comjyosita  verha  730, 
825,  838  sq.,  1664 


doceo,  doctum  774 ;  du- 

plici  accKsativo  iunct. 

1246,  1265;  acmtsativo 

et  dativo  1228 
Doctrinale  1,  2642 
doleo,  dolitum  755,  779, 

975 
dolium,  qnant.  1901 
domina,  dominabus  42 
dominus,  quant.   1907 
domo,  domui701 ;  qiiant. 

1908 
domus  299,  1907;  quar- 

tae  vel  sec.  decl.  390*; 

fe7n.    gen.    654,    670; 

domi     1206;    domum 

1284,  1287;  domo  1342 
Donatus  360,  362,  950 
donec,    tiltimae    quant. 

2230 
Doricus,  quant.  1924 
dos,  fem.  gen.  652;  dotis 

1929 
dosis,  quant.  1927 
dueenti,  quant.  1942 
duco,  quant.  1941;  diic  951 
dumus  512 
duo  81,    1173;    duorum 

vel  duum  453  sq.;  duo- 

bus,  duos,  duo  455  sq. 
dus    finita  nomina  ter- 

tiae   deelin.y   vide  no- 
mina 
dus  finita  verbalia,  vide 

nomina  verbalia 
dux,    eomm.    gen.    689; 

ducis215;  quant.  1942 

E. 

E  litter a  1584 

e  finita  nomina ,  vide  no- 
mina 

e  verbi  crescentis  1665 — 
1674 

e  finita  adverhia,  vide 
adverbia 


e,  ex  1169,  1615  sq. 
ebasis  =  ecbasis,   figura 

2590* 
ebenus,  quant.  2031 
ebur,  oris  143 
ecee,  nominativo  vel  ac- 

cusativo  iunctum  1130 
eeho,  quant.  1772 
eclipsis,  eclipsim  227 
eelipsis,      figura     2366, 

2386  sqq. 
ecloga,  quant.  2140 
ectasis,  fig.  gram.  2413* 
ecthlipsis,^(/.  ^ram.  2432 
edo  1668, 1775;  edi,esum, 

estum  846 ;  es,  est,  este. 

esse,  estur  1026  sq. 
efi[exegGS\s= epexegesis, 

figura  2594* 
effrenus  vel  effrenis,  vide 

frenum 
effrons,  eomm.  gen.  681 
egeo,  ablativo  vel  gene- 

tivo  iunctum  1330 
egOy  mei  vel  mis  351 ;  mi- 
hi 2219;  me2215;me- 

cum  1772 
el   finita    nomina^    vide 

nomina 
eleotrum,  quant.  1788 
elementum = littera  2440 
elemosyna  2099* 
elephas,  quant.  2024; 
elephantis  144 
elieio,elicui,  elicitum788 

sq. 
Eliseus  1494 
elleborus,  quant.  2019 
Elysius,  quant.  1789 
[Emaus,  indecl.  194] 
emio  1793* 
emo   873;    quant.   1792; 

emi,  emptum  876 
emphasis,  fig.  rhet.  2591* 

sqq. 
en   finita  nomina,   vide 

nomina 


Index  grammaticus 


189 


enclisis  2346;    enclitica 

vox  2310 
enervts,    enervus,     vide 

iiervus 
enigma  =  aenigma  2543*, 

2550*  sqq. 
enim,  quant.  1796 
enonnis,  enormus,  vide 

norma 
ens  finita  nomin  a,  vide 

nomina 
eo,  iens,  euntis202;itum 

1646,  1653;    Ttur  1874 
eo,  adverhium  1352 
Eous  1698 
epacta  1806* 
epanalempsis,  fiy.  2446, 

2470  sq. 
epar,  epatis  130* 
epenthesis,  figiira  2406, 

2410* 
ephebus,  quant.  2017 
epicoenum  genus,   vide 

genus 
epimone,  figura  2630 — 

2633 
episynalimphe,  quid  sit 

2430* 
epithetou  2499,  2515  sq. 
epizeuxis  2447,  2472  sq. 
epulum,  pl.  epulae  370* 
eques,  comm.  gen.  620 
equester,  stris,  stre  583 
equiria  1471 
er   finita  nomina^   vide 

nomina 
Erebus  2018 
ergo  2301 

Erigone,  quant.  1814 
Erinys  2088;    accus,  im 

228 
eruca,  quant.  1812* 
erudio,  accusativo  et  da- 

tivo  iunctum  1228 
es   ßnita  nomina,    vide 

nomina 
essediim,  quant.  2021* 


esurio  1072;  esurii  1050* 
etiam,  quant.  1822 
evangelium  2568 
evenit,  dativo  iunct.  1232 
euphemismus,  fig.  rhet. 

2615*  sq. 
euphonia,  fig.  2595  sq. 
Europa  2154 
ex  finita  nomina,  vide 

nomina 
exanguis,  inis  166 
exanimus  vel  exanimiSy 

vide  animus 
excedo,  ablativo  iunctum 

1296 
[exequiae  421] 
exilis,  quant.  2081 
exin,  quant.  2236 
exinde,  vide  inde 
exlex,  comm.  gen.  689 
exodus  2138 
exosus  949 
ex2)ergiscor,  experrectus 

946 
experior,    verb.     comm. 

980* 
explicit,  expliciunt  1032* 
exta  418 
extra,  exterior  473;  ex- 

tremns  482 
exul,    comm.   gen.    567; 

[exülis  2178] 
exulo,  Passiva e  signific. 

978 
exuo,  duplici  accusativo 

iunctum  1266 
[exuviae  422 1 

F. 

F  littera  1587 

faba,   plur.  num.  habet 

402 
fäbella  1708* 
fabula,  quant.  1705 
facesso,  facessi,  facessum 

893* 


facies,  plur.  habet  406 
facinus,  oris  188 
facio,  fac  951 ;  faxo,  faxis 
faxit   1047*;    ex  facio 
compos.  accentum  ser- 
vare    (calefacio   cale- 
fdcis  calefdcit)  2320* ; 
composita  a  in  i  ver- 
tentia  regulärem   im- 
perativum  formare  952 
facundus,  quant.  1712 
faex,  faecis,  quant.  1771 
fagus,  fagmus  2094 
*fagus',    i.    e.    adiectiva 
singulis  litteris  inci- 
pientia  (facilis,  agilis, 
graciliSy  (h)umilis,  si- 
milis)  superlativo  gra- 
dui  limus  dant  480 
falx,  falcium  275 
fames,  famei,  fame  2204* 
far,  farris  119;  farre  241; 
farra  403;   in  pl.  tri- 
ptoton  437 
fari   significantia  verba 
dativo    et    accusativo 
iungi  1226 
fas,  indecl.  412;  cf.  616 
fateor,  fassum  936 
fatidicus,  quant.  1828 
fatum,  quant.  1759 
faveo,  fautum  760 
fax,  facis  214 
faxo,  vide  facio 
febris,  fem.  gen.  637 
fecundus,  quant.  1771 
fei,  fellis  106 
felix,  felicis,  quant.  2060 
femina,      quant.      1790, 

2096 
femur,  quant.  1795;    fe- 

moris  143 
fenestra,  quant.  1796 
fenus,  oris  182 
feralis,  quant.  1811 
fere,  quant.  2216 
feretrum,  quant.  1817 


190 


Index  grammaticus 


ferio,  praeteritis  carere 

988 
ferme,  qiiant.  2216 
fero  988;    fers,   fert  etc. 

1009-1015;  fer  2245 
ferveo,  fervi,  ferbui  764 
fervesco  1066 
festin  o,  quant.  2086 
fetus  terrae,  cuiiis  (fene- 

ris  sirit  591,  688 
fibula,  quant.  1829 
ficodula,  quant.  1836 
ficus,  quant.  1835;  qua?'- 

tae  vel  secundae  decl. 

389;  ficubus  303 
fides,  quant.  1841,  2072, 

2256 
fidis,  quant.  1842 
fido,    verb.    neutropass. 

976;  quant.  1840,2072 
fiducia,  quaiit.  2170 
fidiis,  quant.  1841 
figo,    quant.    1847;    fixi, 

fix  um  860 
figurae  grammaticae  et 

rhetoricae  23,  2361  — 

2639 
filius,  voc.  fili  76 
filix,  quant.  1853;  filicis, 

quant.  20(j2 
filiim,_p/.  filier  fila  873*, 

379 
fimus,  quant.  1857 
fmgo,  fictum  860 
finis,  masc.  et  fem.  gen. 

(Ul* 
fio,  verb.neutropass.916 ; 

passivae   signif.   978; 

coniug.  1028  sq.;  quant. 

1689  sq.;   ex  eo  com- 

posita    accentmn   ser- 

care   (ealefis  calefit) 

2320* 
fixum  =  nomen  substan- 

tivum  250,  289,   1434, 

1531 ;  cf.  nomen 
fläbellum  1704* 


tlagellum,  quant.  1722 
flagito,  duplici  accusat. 

iunctum  1265 
flamen  575 
iieo,  flesti  955* 
fligo,  quant.  1847 
fio,  flasti  955* 
flumen,  flumina  398 
fluo  799;   fliixi,   fluxum 

801 
fluvius.  vocat.  77* ;  fluvii, 

pl.  398 
fons,   fontes  398;   masc. 

gen.  675 
foras  1352 
forceps,    masc.    et    fem. 

gen.  679* 
fore,  forem,  fores,  foret, 

forent  1007 
forfex,  fem.  gen.  686* 
foris  1354  sq. 
formae   verborum,   vide 

verborum  formae 
formica,  quant.  2055 
forniido,  quant.  2069 
fornix,  masc.  gen.  690 
forpex,  fem.  gen.  686* 
fors,  forte  413 
forsan,   forsitan,   quant. 

2235  sq. 
fragilis,  quant.  1723 
fragor,  quant.  1723 
frango,  fregi  855 
fraus,  fraudis  194;  frau- 

dum  265 
Fredericus,  quant.  2059 
frenum,  pl.  freni  et  frena 

378*;  ex  eo  composita 

nom.  adiect.  (effrenus) 

is    vel    US    terminari 

394* 
iretwm,  quant.  1822;  freta 

397 
ivQi\if>>,partic.depon.9^\ ; 

quant.  1821 
frico,  fricui  701  sqq. 
frigo,  quant.  1849 


fr  ig  US,  f rigor  a  1848 
frons,  frondis  200 
frugi,  quant.  1951 
frumentum,     frumenta, 

402 
fruor,fructus,fruitus  940 ; 

ablativo  iunctum  1331 
frutex,  masc.  gen.  688; 

quant.  1969 
/"/"W.T,frugum268;  fruges, 

quant.  1950 
fugio,   2^^^'ti<^Wi^   prae- 

teriti  caret  963 
fulica,  quant.  1954* 
fungor,  funetus  942;  ab- 
lativo iunctum  1331 
für,  furis  142;  comm.  gen. 

609 
für  für,  masc.  et  fem.  gen. 

607* 
furo,     praeterito    caret 

986;  quant.  1966 
fuscina,  quant.  2098 
futio,  quant.  1972* 
futilis,  quant.  1972 

G. 

G  litter a  1587 
Gaddir,  neutr.  gen.  596 
Gades,  quant.  1717 
Gaetulus,  quant.  2174 
galerus,  quant.  2037* 
gallus,  gallina  522 
ganeo,  quant.  1741* 
Garganus,  quant.  1999 
Gargarus,    pl.    Gargara 

386* 
gaudeo,    gavisum    739 ; 

neutropass.    976 ;    in- 

finitivo  iunctum  1403 ; 

gavisus,   quant.  1765, 

2109 
gQ\\\,2)l.  caret410;  quant. 

1785 
genera   nominum  499 — 

693;  cf.  nomina 


Index  grammaticus 


191 


genus  commune  537  sq., 
557,  592,  599,  606  sqq., 
612  sq.,  620  sqq.; 
644,  647  sq.,  651, 
680,  689 

genus  epicoenum  522, 
545  sqq.,  666 

genus  omne  vel  triplex 
556,  561,  568  sq.,  580, 
598,  614,  618,  622,  646, 
663,  674,  683 

genus  propriorum  no- 
minum  virorum  et 
mulierum  501;  fluvio- 
rum  510;  angelorum 
514—518;  idolorum 
519:  nominum  arbo- 
rum  511  sqq.;  volu- 
crum  520 — 524;  nu- 
meralium  525;  Grae- 
corum  et  barbarorum 
527 

genus  nominum  termi- 
natione  dinoscendum 
531-693: 

nominum      finitorum 
a  531-547 
c  560 
d  560 
e  551 

0  552—559 
u  560 

al  562  sq. 
el  564 
il  565 

01  566 
ul  567 
am  568 
um  570 
an  571 

en  572—575 
in  576 
on  577  sq. 
ar  579  sq. 
er  581—594 
ir  595  sq. 
or  597—602 


ur  603—609 

as  611-616 

es   correpta   617 — 623 

es  producta  624 — 630 

is  631-648 

os  649—652 

US      secimdae      decl. 
653-660 

US  terttae  decl.  662 — 
667 

US  quartae  decl.  668— 
671 

aus  672 

s    consonante   praece- 
dente  673-681 

t  560  sq. 

X  682-693 
genera   verborum,    vide 

verba 
genesis,  declin.  346  sq. 
genetivus    casus,     vide 

casus 
Genitor  Deus  2643 
gens,  gentium  274 
gentile  nomen,  vide  no- 

mina 
gentiles  =  payani  (Hei- 
den) 1560 
genu,  genua  423 
geo    finita    verha,    vide 

verba 
gera:    ex   eo   composita 

nomina        (yeralogo- 

dion)  neutr.  gen.  esse 

578* 
gero,      gessi,      gestum 


gerundium   sive   gerun- 
divum  1239, 1249, 1262, 
1281,  1507,  1517,  1644, 
222b ',verhi  sum  1511— 
1515 
Getsemani  2029* 
gigas,  antis  144,  615 
gigno:   ex  eo  composita 
nomina     comm.     gen. 
esse  538* 


ginta    ßnita    numeralia 

ultimam  modo   corri- 

pere,  modo  producere 

2196* 

gio    finita    verba,    vide 

verba 
glans,  glandis  200;  glan- 

dium  274 
glarea,  quant.  1748* 
glis,  gliris  176,  446  sq. 
glis,  glissis  176*,  446*  sq. ; 

fem.  gen.  640 
glis,  glitis  446*  sq.;  /em. 
gen.  640;   quant.  \Sill 
glisco,  praeterito   caret 
81'd ;  p?'aeteritum  verbi 
habet,  participio  prae- 
teriti  caret,  licet  tran- 
sitive usurpari  possit 
961*,  965 
glomero,  quant.  1908 
glomus,  glomi  et  glome- 

ris  451* 
glos,  gloris  179,  652 
glutio,  quant.  1971 
gnavus,  quant.  1764 
go   finita  nomina,   vide 

nomina 
go    finita    verba,    vide 

verba 
gomor,  quant.  1910* 
gräculus  1713* 
gradior,  gressus  940 
Gradivus,  quant.  1716 
gradus  triplex  14;   tres 
gradus   458,    288;   gr. 
positivus  462  sq.,  490; 
gr.  medius  492,  1174; 
gr.  secundus  464;  gra- 
dus supremus  459;  gr. 
superans475 ;  gr.  sum- 
mus  1178.  cf.  compa- 
rativa,  superlativa 
gradus,  quant.  1714 
Graeca  nomina,  vide  no- 
mina 
Graecia,  quant.  1771 


192 


Index  grammaticuB 


gratus,  dat.  iunct.  1216 
gravis,  dat.  iunct.  1216 
gravis    accentus,     vide 

accentus 
grex,  gregis  214;  tnasc. 

gen.  690 
grus,  gruis  191;  fem.gen* 

665* 
Gualterus,  quant.  2035 
gula,  quant.  1954 
gurges  2390* 

H. 

H  littera  1598 

habilis,  infinitivo  iunct. 

1398' 
hac  1353 
haereo,  haesi  772;  quant. 

1811 
Halitus  Deus  2644 
Hamnion,  undedictus  sit 

2549* 
harmonicus,  quant.  2151 
haurio,  hausi  915;  hau- 

stum  923 
hebes,  comm.  gen.  621 
Hebraea    nomina,    vide 

iiomina 
Hectpr,  Hectoris  141 
Helena,  Helenus,  quant. 

2030 
Hellada  1982* 
hendiadys,  quid  sit  2585* 

sqq. 
hera,  quant.  1809 
Hercules,  quant.  2176 
heremita = eremita  2114* 
heremu8  =  er emus  2028* 
heres,  quant.  1811;  here- 

dis  160;  comm.  gen.  627 
heresis268,  1810*;  here- 

sum  268* 
herilis,  quant.  1810 
hermaphroditus,    quant. 

2130 
Herodes,  quant.  2139 


heros,  quant.  1810;    he- 

rois  180 
herus,  quant.  1810 
Hesebon,  quant.  2018* 
heteroclita  nomina,  vide 

nomina 
heu  dativo  iunct.  1231*; 

accusativo  1278 
hexameter  versus  1573 
hibernus,  quant.  1829 
hie,  adverbium  1354 
h\G, pronomefi  2231 ;  huic 

2305;  hü  scribendum, 

hipronuntiandum  esse 

2306 
hiccine,  quant.  2092 
hiems  91 ;  hiemis,  quant. 

2029 
hilaris,  quant.  1853 
hinc  1355 
hirmos,    schematis    fig. 

species  2489 ;  hirinos  = 

hirmos  2449* 
hisco  1063 
ho    finita    verba,    vide 

verba 
hodie,  quant.  2206 
homo,   quant.  1906;   de- 

clin.  102;  comm.  gen. 

557* 
homopathion  =   ofiow- 

Tid^e^a  (?)  2639* 
homophesis   =   liomoio- 

pJiesis  2627*  sq. 
homoptöton  =  homoeo- 

ptöton  2450*,  2481  sq. 
homoteleuton  =  homoeo- 

^e/et<^o^i  2448*,  2483  sq. 
homozeuxis  =   homoeo- 

zeuxis  sive  homoeosis, 

figura  2560*  sqq. 
hora,  quant.  1922 
Horatius  2280 
horreo,  partieipio  prae- 

teriti  caret,  licet   ac- 
cusativo iungi  possit 

963 


hortor,  comui.  gen.  980* 
hospes,      hospite     246; 

comm.  gen.  440,  621 
hospita  440 
hostis,  comm.  gen.  647 
huc  1352 

humanus,  quant.  1955 
humentia  raro  pluralem 

numerum  retiner e  400 
humerus,  quant.  1956 
humilis,     quant.      1956, 

2079:  quomodo  ."iuperl. 

formet,  vide  'fagus' 
[humor,  quant.  1959] 
hunius,      quant.      1956; 

plur.  caret  410;   feui. 

gen.  656;   hunii  1206; 

humum     1284,     1287; 

humo  1342 
hyacinthus,    vide   iacin- 

thus 
Hymen,  quant.  1857;  Hy- 
men et  hymen,  masc. 

et  neutr.  gen.  574* 
hypallagium  =  hypalla- 

ge,  figura  2579*  sqq. 
hyperbaton,  figura  2051, 

2526* 
hyperbole,  fig.  2501,  2524 
hypocrisis,  acc.  im  228 
hypozeuxis,  figura  2446, 

2463  sq. 
hysterologia  sive  hyste- 

ron     proteron     2527, 

2529  sqq. 


I. 


I  littera  1585,  1591,  1599 

sq.,  1602 
iacinthus  =  hyacinthus 

fem.  ge?i.  657*;  quant. 

1713* 
lacöbus  1193,  1398 
iambus  1564,  1569,  1580 
iaspis,  idis  169;  fem.  gen. 

638 


Index  grammaticus 


193 


Iber,    in   obliquis  eres- 

cit  56;    ultimam  pro- 

ducit  2246 
Iberus,  quant  1828,  2041 
ibi  2220 
ibidem,    mediae    quant. 

1683 
ibis,  ibidis  169;  fem.  gen. 

642;   prima  producta 

1832 
ico,  ici,  ictum  814;    ico 

1838* 
icon,  figura  rhet.  2563  sq. 
Tdem  1840;  idem  1841 
ideo,  quant.  1842 
Tdölum   1845*;    cf.^bld 
idÖlätra,  pro  Tdölolatres 

1845* 
idoneus,  quant.  1843 
iduB,  fem.  gen.  669 
iecur,  oris  143 
Jerusalem  1310 
Jesus    1820*;      Jesum, 

Jesu  349 
il   et  ile  finita  nomina, 

vide  nomina 
ilex,  fem.  gen.  687 
ilia,  plur.  tant.  415 
illac  1353 
illic  1354 ;  illic,  illüc,  isttc, 

istüc,  illac,  istäc,  illö 

2342 
illinc  1355 
illuc  1352 
imhecillus  vel  imhecillis, 

vide  bacillus 
iniber,   bris  135;    ex  eo 

composita  (September, 

Octoher  etc.)  genetivo 

bris    136*,    ablativo   i 

dant  245*,  et  masc.  gen. 

sunt  589;  [imbres  399 1 
impar,  quant.  2243  sq. 
impedimenta  sive  artifi- 

cialis  partium  oratio- 

nis   ordinatio   1397 — 

1549.  cf.  constructio 


imperativus  modus,  vide 

modus 
impos,  comm.  gen.  651; 

impotis,  quant.  2272 
in   finita   nomina,    vide 

nomina 
in,  praepositio  1280, 1525, 

2236 
inanis,  quant.  1994 
incipio,    infinitivo  iunc- 

tum  1402 
incolumis,  quant.  2180; 

incolumis     vel     mus, 

vide  colus 
increpo,   increpui  et  in- 

crepavi  707 
incus  190 
indago  1721 

inde  1355;  ex  eo  compo- 
sita antepaenultimam 

acuere  (deinde  siibinde 

perindeproinde)  2322* 
indeclinabilia,  vide  no- 
mina aptota 
indicativus  modus,  vide 

modus 
indoles,    genet.  pl.    um 

formal  268 
indulgeo,   indultum  745 
induo,  duplici  accusativo 

iunctum  1266;  ablativo 

iunctum  1312 
indutiae  420 
inermis  vel  inermus,  vide 

arma 
infans,  comm.  gen.  680 
inferiae,  quant.  1817 
infernus,  pl.  inferna  385 
inferus,  quant.  2039 
inficio,  infectum  792 
infidus,  quant.  2072 
infinitivus   modus,   vide 

modus 
infit  1082  sq. 
[infitiae  421] 
infra,    inferior  473;    in- 

fimus  485 


Monumeuta  GermaniAe  P*edagogica  XII 


iniquus,  quant.  2103 

innubus,  quant.  1939 

inops,  genetivo  vel  ab- 
lativo iunctum  1328; 
gen.  pl.  um  formal  -72 

inquam,  inquio,  inquit 
etc.  1033—1039 

insero,inserui,insertum, 
insevi,  insitum,  889 
sqq. 

insidiae  419 

instruo,  accusativo  et 
quandoque  dat.  iunc- 
tum 1228  sqq. 

intellego,  xi  852 

intercus,  ütis  183;  omn, 
gen.  668 

interest,  genetivo  iunct. 
1196;  interest  mea, 
tua  etc.  1325  sqq. 

interiectio  2217 

interpretor,  verb.  com- 
mune 982* 

intibus,  pl.  intiba  375* 

intra,  interior  474 

intro,  adverb.  1858 

introduco,  accusativo  et 
quandoque  dat.  iunct. 
1229  sq. 

intus  1854  sq.;  ex  eo 
composita  accentum 
retrahere  (dbintus 
deintus)  2323* 

io  finita  nomina,  vide 
nomina 

Job  2605 

iocor,  quant.  1888 

iocosus,  quant.  1887 

iocundus,  quant.  1889 

iocus,  pl.  ioca  et  ioci 
872;  quant.  872 

ir  finita  nomina,  vide 
nomina 

ir,  nomen  indecl.  412, 
595* 

irascor,  iratus  942 

iris,  irim  228 

13 


194 


Index  grammaticus 


irönia,   ßg.   rhei.  2544*, 

2557 
is    finita   nomina,   vide 

nomina 
is,  pronotnen  2265 
Isis,  Isidis  170 
Ismarus,  pl.  Ismara  386* 
istic  1354;  cf.  illic 
ist  ine  1355 
istuc  1352;  cf.  illic 
ita,  quant.  2198 
Italides,  quant.  1990 
Italus,  quant.  1877,  1986 
item,  quant.  1873 
iter,    neutr.    gen.    581; 

quant.  1873 
itenim,  quant.  2039 
iubar,  iubäris  2004 
iubeo,   iussi  769;   accu- 

sativo  et  dativo  iunc- 

tum    1228;    infinitivo 

iunctum  1400 
iuger,   neutr.  gen.  582; 

iugera  1950 
iugum:  ex  eo  composita 

(hiiugus)    is    vel    us 

exire  393* 
iunior,  vide  iuvenis 
luno  1477 

Jupiter  133;  quant.  1961 
iuä,  in  plur.  triptoton  437 
iuvenis,    iuvenum    267; 

quant.    2031 ;     iunior 

467,  493 
iuvo,    iuvi   704;    iutum 

713;  iuvat  accusativo 

iunctum  1277 

K. 

K  littera  1587 
[Kalendae  422] 


L  littera  1588 
labes,  quant.  1706 


labo,  quant.  1704 
lahornominis  quant.nOb 
labor  verbi  quant.  1705 
läc  2380;  lactis  105 
lacer,  laceri  56 
lactis,  fem.  gen.  638* 
lacuna,  quant.  2182 
lacus,lacubus  304 ;  quar- 

tae  vel  secundaedeclin. 

390*;  plur.  399 
laetabundus,        mediae 

quant.  1977 
laetor,  laetatum  934 
läganum  (auctore  Petro 

Riga)  1721* 
laica  lingua  9* 
lambo,  participio  prae- 

teriti  caret  962 
lamentor,  quant.  1736 
lamina,  quant.  1736,  2097 
lainpas,  ädis  147 
lanx  98;  lancium  275 
lapis,  lapidis  164;  masc. 

gen;  636 
lappa  446;  lappa.  quant. 

1743* 
lar,  masc.  gen.  579* 
largior,    verb.   commune 

980* 
later  133 

laterna,  quant.  1757 
latet,  quant.  1756 
latex,  latices  397 
latro,  comtn.  gen.  557* 
latus,  adiectivum,  quant. 

1757 
laurus,   quartae  vel  se- 

cundae  declin.  389 
laus    95;     laudis     193; 

laudum  265 
lavo,    lavi   704;    lotum, 

lautuHi  712;  cf  762 
lebes,  lebete,  quant.20^^* 
lectica,  quant.  2056 
lecythus,  quant.  2130* 
legito,    ve7'b.    frequent. 

1061* 


lego  1061;  quant.   1780 

lego  1782 

lemures,  quant.  2187* 

lens,  lendis  200,  439* 

lens,  lentis  439* 

leo    finita    verha,    vide 

verba 
leo,  notnen  498 
leonina  carmina  2485* 
leopardus  317 
lepos,    figura  rhetorica 

2597*  sq. 
lepus,  lepöris  188;  masc. 

gen.  663 
levis,    quant.   1827;    le- 

vius  =  facilius  12,  506 
Levita,  quant.  2114 
levitas,  quant.  2111 
levo,  quant.  1827 
lex,  leges,  quant.  1781 
Libanus,  quant.  1997 
liber,  liberi  56;  primam 

producit  1830 
Übet,  dativo  iunctuml233 
libo,  quant.  1831 
libum,  quant.  1831 
LTburnum  1830* 
licet,  licitum  781;  dativo 

iunctum  1233;   i?ifini~ 

tivo  1404 
licium,  quant.  1837 
lien,   lienis    111;    masc. 

gen.  573 
Ligur,  comm.  gen.  609 
limphae  399 
limus:    ex  eo  composita 

7wni.  adiect.  (sublimis) 

is  vel  US  exire  393* 
[limus  nomen  jdur.num. 

retin  er  e  399] 
limus  finita  superlafiva, 

vide     superlativa     et 

'fagus' 
lingo,   particijno   prae- 

teriti  caret  962 
Lingonis  2148* 
lingua  1594 


Index  grammaticus 


195 


linio,  quant.  1859 

lino,    quant.    1859;    livi 

vel    lini    879;     litum 

1646,  1653 
linquo,   liqui  884;  par- 

ticipio  praeteriti  caret 

963 
Unter,  masc.  et  fem.  gen. 

593* 
liptöta  =  litotes,    figura 

2576* 
liqueo,  quant.  1865;    li- 

quet,  dativo  iunctum 

1233 
liquidae  consonantes,  vi- 
ele consonae 
liquor,    liqiiaris,   quant. 

1866 
liquor,    liqueris,    quant. 

1866;      supino    caret 

936 
liquor,    liquoris,    quant. 

1865 
lira,  quant,  1867* 
lis,  litis  642,  1875 
littera,  duplici  t  1878 
litterae,   vide  consonae 

et  vocales;  cf.  singu- 

lae  litterae 
lixa,  comm.  gen.  538* 
lo    finita    verha,     vide 

verba 
localia  nomina,  vide  no- 

mina 
locuples,  locupletis  160; 

locupletum  264;  comm. 

gen.  627;  quant.  obli- 

quorum  2049 
locus,   pl.   loca   et  loci 

871 
lodex,  lodTcis  210*,  2065 
logica  1545 
logos,  quant.  1899  [logos 

neutr.  gen.  650*] 
longe:   composita  ex  eo 

accentum      retrahere 

(delonge)  2328* 


loquor,  locutum  946 
lorica,  quant.  2056 
luceo,  quant.  1941;  luxi 

771 
lucerna,  quant.  1942 
lucror,  quant.  1942 
lucus,    unde    dictus   sit 

2547* 
ludicra,  pl.  neutr.  gen.  257 
lupinus,      quant.    2091 ; 

jjlur.   num.  habet  403 
iupus  est  sub  isto  ser- 

mone',  paroemia  2554 
lus  finita  fiomitia,  vide 

nomina 
luter,  luteris  184* 
lutum,  quant.  1969 
lux,  ohliq.  quant.  1941 
luxurio,  quant.  2186 
lynx  498 
lyra,  quant.  1868 

M. 

M  littera  725,  1589  sq., 

1608 
machina,    quant.    1712, 

2097 
macrologia,  quid  sit  2367, 

2397  sq. 
Maenalus,    pl.  Maenala 

385* 
maereo,  quant.  1812,  m. 

maestus  sum  1031* 
magalia,  quant.  1720* 
Magdalena  1478 
magnes,   magnetis   161, 

2050 
magnus,    maior,    maxi- 

mus  487;  cf.  488,  498 
magudaris,   magudarim 

224 
male,  quant.  2210 
malo,  supino  caret  871; 

raro  primum  futurum 

format   1021 ;    mavis, 

quant.  1765 


malus,  peior,  pessimus 
486  sq.;  malus,  quant. 
1725 

mammÖna,  neutr.  gen. 
544*;  mämöna,  ae  2151 

maneries,  plur.  num.  ha- 
bet 315*;  cf.  407 

mando,  participio  prae- 
teriti caret  964 

manduco,  quant.  2170 

manes,  plur.  tant.  416 

maneo,  mansi  769;  ex 
eo  composita  a  in  i 
vertentia  (emineo,pro- 
mineo)  praet.  ui  for- 
mare  et  supino  carere 
770 

manna,  neutr.  gen.  548* 

manus,  fem.  gen.  669; 
quant.  1738 

mapj^a,  quant.  1744* 

mare,  maris  100;  pl.  397 

margarita,  quant.  21 14 

margo,  inis  108;  masc. 
gen.  555 

Maria  1193,  1389 

marmor,  neutr.  gen.  600; 
obliquorum  quant.2159 

Mars    675;    cf.   Mavors 

martyr,  yris  137;  comm. 
gen.  596 

mas,  maris  146;  [mare 
279];  masc.  gen.  611 

mastix,  mastlcis  211*, 
2064;  masc.  gen.  691* 

mater  590 

materies,  plur.  num.  re- 
tinet 815;  cf.  407 

Matthaeus  1264 

mathesis,  mathesisl762*, 
2044 

Matiana  mala  1995* 

Mavors  1765 

Maximianus  3*,  25 

medeor,  supino  caret 
986 

medicus,  quant.  1777 

13* 


196 


Index  grammaticus 


Megoera,  quant.  2038 
mel,   mellis   106;  plur. 

num,  habet  397 
Melchisedech,        quant. 

2022 
nielior,  vide  bonus 
melones  402* 
melos,  neiitr.  gen.  650; 

quant.  1786 
melus  1786* 
memini  983;   memento, 

mementote    986;    ge- 

netivo  iunctum   1195; 

accusativo  1276 
memor,  oris  140;  quant. 

1795,  2159;  memorum 

263;    omn.    gen.    598; 

genetivo  iunctum  1195 
mendicus,  quant.  2057 
Menelaus,  Menelaon  70 
mens,  mentium  274 
mensurata  plural.  num. 

habent  401 
merces,  mercedis  160 
Mereurius,    quant.   2187 
mereor,     nierui     1031*; 

infintttvo  iunct.   1402 
meridies,  masc.  gen.  626 
messis,  fem.  gen.  642 
metalempsis,    ßg.    rhet. 

2498,  2507  sq.' 
metallum,   quant.  1821; 

plural.     num.     habet 

395;   reliqua   metalla 

raro  pluralia  sunt  396 
metaphora,  figura  2497, 

2502  sqq. 
metaplasmus,   /ig.  2362, 

2405,  2442 
metathesis,  quid  sit  72, 

2440 
metior,  mensum  947 
meto,   messui,    messum 

898;  meto,  quant.  1822 
metÖnomia    =    metony- 

mia,      figura      2497*, 

2509  sqq. 


metrum  1551, 1564, 1822, 

2222,  2231,  2357,  2437 
metuo,  participio  prae- 

teriticaret  962;  quant. 

1822 
mens  435 
mica,  quant.  1835 
mico,    micui    701    sqq.; 

supino  caret  716,  972 
[Micol  566*] 
migro  1849* 
miles,  quant.  2255;    mi- 

litis  151;  quant.  21dS', 

comm.  gen.  620 
militiae    1206;   militiam 

1284, 1287;  militiä  1342 
milium,  quant.  1854* 
mille,  milia,  quant.  1852 
minae  420 
rnlno  =  duco  1862* 
minor  verbi  quant.  1862 
minor,     minimus,    vide 

parvus 
Minos,  öis  180 
misceo,  [miscui,]  mixtum 

776 
miser,  quant.  1871 
misereor,   misertus  935 
miseret,    accusativo    et 

genetivo  iunctum  1257 
mitos,  quant.  1881* 
mitto,  misi,  missum  901 
mo    finita    verba^    vide 

verba 
mobile  =  nomen  adiect., 

vide  nomina 
mobilis,  quant.  1627 
moderatus        accentiis, 

vide  accentus 
modo,  quant.  1893 
modus,  quant.  1894 
modi  verborum:  indica- 

tivus  994,  1010;  con- 

iunctivus   1640,   1672; 

optativus    992,    1017; 

infinitivus  1000,  1012, 

1019,  1243,  1247,  1397 


moechus,  quant.  1770 
moenia  416 

molaris,  masc.  gen.  631 
moles,  quant.  1901 
molior,  quant.  1901 
moneo,  duplici  accusat. 

iunctum  1266;  infinit. 

-iunctum  1401 
mono:    ex    eo    derivata 

vel  composita  primam 

indifferenter     ponere 

1912* 
monosyllaba       nomina, 

vide  nomina 
mons,  masc.  gen.  675 
7no?'ior,  mortuus,  mori- 

turus  944 
moror,    verbum    comm. 

980* 
mos,  moris,  quant.  1923 
morus,  quant.  1923 
moveo,  motum,  motabi- 

le,  movendum,  quant. 

1622 
Moyses,  declinat.  348* 
mulceo,  mulsi  771 
Mulciber,  beri  57* 
mulier   590,    1954;   mu- 

Iferis  2042* 
mulierum  nomina,  vide 

nomina 
multus,  plus,  plurimus 

488  sq. 
municeps,      municipum 

287 
muria,  quant.  1966* 
murmur,  neutr.  gen.  603 
mus,  comm.  gen.  666 
mustela  545 
mutae  consonantes,  vide 

consonae 
Mutina,  quant.  2098 
mutuo,  quant.  1971 
mutuus,  quant.  1971 
myrica,  quant.  2056* 


Index  grammaticus 


197 


N. 

N  litter a  1589  sq. 

n    finita   notnina,    vide 

noraina 
na  finita  nomina,  vide 

nomina 
nancisror,  nactus  941 
Nar,  Naris  120 
nardus,  fem.  gen.  654 
Narycia,  quant.  1748* 
naris,  quant.  1748 
nascor,  natum  947 
nato,  quant.  1755 
natura,  quant.  1759 
navis,  quant.  1765 
ne  coniunctionis  et  par- 

ticulae  interrog.  quant. 

2216 
Nebrida,  quant.  1769* 
iiec,  quant.  2230 
iieco,  necui,  necavi  705* 

sq. ;  nectum,  necatum 

718 
nectar,  äris  130,  2005 
necto,  nexi,  nexui  896 
nefas  412,  616 
negligo,  neglexi  852 
nemo,  inis  102 
nemus,  quant.  1795 
neo,  nevi  769 
nepos,  nepotis  177 
neptis  637 
nequam,    nequior    468; 

omn.  gen.  568;  quant. 

1808 
nequando,  vide  quando 
iiequaquam,  quant.  1808 
neque,  quant.  1807 
nequis,  nequa,  qu.  1808* 
nervus:  ex  eo  composita 

nom.  adiect.  (enervis) 

is  vel  US  exire  394* 
neuter,  genet.  iunct.  1173 
nex,  neee :  nominativum 

et  vocativum  inusita- 

tos  esse  425 


nexo,  nexui,  nexum, 
nexare  702*,  719;  cf. 
906,  1055 

niciterium,  quant.  1835* 

niger,  accusativo  iunct. 
1236 

nil,  quant.  2232 

nimis,  quant.  1857 

Ninive,  quant.  2134 

nisi  1506, 1871;  nisT2219* 

nitor,  nisus,  nixus  943; 
infinitivo,  iunct.  1401; 
quant.  1875 

nix  216;  nivis,  quant. 
1882;  nivium  289 

no  finita  verha,  vide 
verba 

noceo,  nocitum  779,  975 

Noe  2605 

nolo,  coniug.  872,  1023 
sq.;  quant.  1900 

nomina  29—349,  364— 
693: 

nomina    aptota    sive 
indeclinahilia    412, 
614,  660 
monoptota     in     sing. 

num.  423  sq. 
diptota  413  sq.,  428 
triptota  in  sing.  num. 
427 ;  in  plur.  436  sq. 
tetraptota  in  sing. num. 

425  sq. 
pentaptota  430—435 

nominum  casus,  vide 
casus  nominum 

nominum  comparatio, 
vide  comparatio 

nominum  declinatio :  no- 
mina heteroclita  13, 
81,  364-394;  cf.  de- 
clinatio 

nominum  figurae :  no- 
mina simplicia  125, 
271;  composita  54,  126 
sqq.,  157  sq.,  201,  208, 
271,  307,  392  sqq.,  481, 


533,   580,  2005,  2016; 

eorum  declinatio  316 — 

320 
nominum    genus,    vide 

genus  nominum 
nominum  numerus:  no- 
mina semper  singula- 

ria  396, 400, 404  sq.  408 

— 411;  nomina  semper 

pluralia  281  sq.,  415— 

422;  cf.  singuli  casus 
nominum  qualitas: 

nomina  adiectiva  549, 
551,  589,  607,  644, 
674,  683, 1349,  1398, 
1435,  sq.,  1446, 1465, 
1487 

appellativa  118 

arborum  511 

avium  520—524,  605 

barbara  527,  549, 2233, 
2307,  2346 

communia,  vide  genus 
nominum 

concisa  82,  613 

derivativa  121,  124, 
153,  205,  219,  504, 
533,1996,2008,2010, 
2036,  2089,  2157 

distributiva  430, 1123, 
1489 

fixa  sive  suhstantiva 
250,  289,  1078,1083, 
1434,  1531 

fluviorum,  vide  pro- 
pria 

gentilia  242,  605,  612, 
1996 

Graeca  33  sq.,  64,  70, 
73,  222,  226  sq., 
230,  233  sq.,  336, 
338-344,  346  sq., 
527,  549,  652,  2199, 
2201,  2218,  2273, 
2281 

Hebraea,  vide  propria 

infinita  430 


198 


Index  grammaticus 


interrogativa  sive 
quaesitiva,  vide  pro- 
nomina 

localia,  vide  propria 

mobilia  250,  526,  1300, 
1317,  143i,  1531, 
1725,  1757,  1830;  cf. 
adiectiva 

monosyllaba  191,  197, 
208,  279  sq.,  284, 
2224,  2242,  2264, 
2275 

mulierum,  vide  propria 

negativa  430,  1498 

numeralia  525  sq., 
2196 

partitiva  1172  sqq. ;  cf. 
distributiva 

psitTonymicaL,vide  pro- 
pria 

possessiva  1135,  1194 

primaria  sive  primitia- 
lia  120 sqq.;  cf.sim- 
plicia 

propria  74,  114—117, 
421  sq.,  1558,  1560, 
2087,2112;  Hebraea 
30;  fluviorum  510; 
hominuni  503;  mu- 
lierum  et   virorum 

'  501;  locorum'  503. 
577, 1202  sqq.,  1283 
sqq.,  1341-1348, 
1434;  patronymica 
148  167,  321-337, 
626,  640 

relativa,  vide  prono- 
mina 

verbalia  558,  1156, 
1213,  1649,  2085* 

nominum  terminatio- 
nes:  nomina  finita 
a,  primae  decl.  29; 
prod.  Graeca  2199; 
tertiae  85;  genet.  pl. 
276;  genus  omnium 
531-547 


al,  genet.  s.  107  sq.; 
ablat.  s.  240;  genus 
562  sq. 

alx  98 

am  (nequam),  genus 
568;  Hebraea  30,  31 

an,  genet.  s.  110;  genus 
571 

ans,  genet.  pl.  273  sq. 

anx  98 

ar,  genet.  s.  119  sqq., 
130  sq.;  aUat.  s. 
240;  genus   579  sq. 

arx  98 

SiS,pritnae  decl.Graeca 
29,  33;  tertiae  La- 
tina  et  Graeca:  ge- 
net. s.  144—149;  ah- 
lat.  s.  242;  genet. 
pl.  278  sq.;  genus 
omnium  611—616; 
quant.  Graecorum 
tertiae  2249  sq. 

aus,  genus  672 

bs  quavis  vocali  prae- 
posita  90;  g^net.  s, 
195;  genet.  pl.  283  sq. 

bilis,  verbalia  1213, 
1976 

c  SL  vel  e  praeposita 
86;  genet.  's.  105; 
genet.  pl.  265;  genus 
560 

d,  genus  560 

e,  genet.  s.  100;  ablat. 
236  sq. ;  Graeca  338 ; 
genus  omnium  548 
sqq.;  quant.  2200  sq. 

ebs,  genet.  s.  196  sqq. 

el  correpta,  genet.  s. 
106;  producta  bar- 
bara,  genet.  s.  108, 
quant.  2233;  accent. 
2326;  genus  564 

ems  91 

en,  genet.  s.  111  sq.; 
genus  572—575 


ens,  genet.  pl.  273 

eps,  genet.  s.  196 ;  genet. 
pl  287  sq. 

er,  secundae  decl.  46, 
49—59;  tertiae  decl. f 
genet.  s.  132-136; 
genet.  pl.  277 ;  adiec- 
tiva tertiae,  ablat.  s. 
277;  genus  omnium 
581-594 

es,  primae  decl.  29,  33, 
35;  ablat.  s.  quant. 
2208;  tertiae  decl.  cor- 
repta, genet.  s.  150 — 
158 ;  producta,  genet. 
s.  159—162;  genet. 
pl.  266  sqq.,  280; 
quintae  decl.  306;. 
patronymica  322 
genus  omnium  617 — 
630 

eus  46,  48,  64,  69,  75 

ex,  genet.  s.  208  sqq.; 
genus  684 — 688 

fer  vel  ger  54 

go,  genet.  s.  101  sqq.; 
genus  558  sqq. 

i,  genus  551 

ias,  patronymica  332 

id  86 

igo,  quant.  2074 

il,  genet.  s.  109 ;  genet. 
pl.  277;  genus  565 

ile,  quant.  2078 

in,  genet.  112;  genus 
576;  obliq.  quant. 
2100 

ina,  quant.  2096—2099 

io,  genus  588  sq. 

ir,  secundae  decl.  46, 
48;  tertiae,  genet.  s. 
137;  genet.  pl.  277; 
genus  595  sq. 

is  correpta,  genet.  s. 
163 — 174;  adiectiva, 
ablat.  s.  238 ;  is  pro- 
ducta, genet.  5.175  sq.; 


Index  grammaticus 


199 


non  crescentta,genet. 

pl.  266  sq.;  crescen- 

tia,  genet.  pl.  280; 

obltquorum   in    itis 

quant.  2132;   patro- 

nymicad'21',  Graeca 

343  sqq.;  genus  om- 

nium  631—648 
ita  denominat.,  quant, 

2112-2115 
ites     et    itis,    quant. 

2116 
itus  denominat.,   ver- 

balta,  adverbia,  etc., 

quant.  2117  2119 
ius  propria,  vocat.  74 
ix,  genet.  211  sq. 
1  qualihet  vocali  prae- 

posita  87;  genet.  pl. 

265 
Is,  genet.  s.  199 
Ius,  tertiae  decl.,  genet. 

s.  182 
ins,  genet.  s.  195  sq. 
n  quavis  vocali  prae- 

cedente  excepta  u  88; 

genet.  pl.  277 
ne,  patronymica  337 
HS  quavis  vocali  prae- 

cedente  92;  genet.  s. 

199-203;   de  genet. 

2)1.  cf.  ans  ens  ons, 

de  gener e  s   conso- 

nante  praeposita 
nus  tertiae  decl.,  genet. 

s.  182  sq. 
o  85;   genet.  s.  100— 

104;   genet.  pl.  276; 

genus  552 — 559 
ol,  genet.  s.  108;  genus 

566 
on,  genet.  s.  113;  genus 

bll  sq.;  ^/<afi^.  2241 
ons,  ^ewe^.  pl.  269 
or,  ^ewe^.  5.  138—141; 

genet.  pl.  278;  genus 

597-602 


08,  secundae  decl. Grae- 
ca 70,  339—342,  661; 
quant.  2274;  tertiae 
decl.y  genet.  s.  177— 
180;  genet.  pl.  283; 
quant.  2271  sq.;  ^e- 
Tfws  omnium  649 — 
652 

ps  quavis  vocali  prae- 
posita excepta  u  93; 
^rewe^.  Ä.  195—198; 
ö'ewe^.  ^/.  284 ;  genus 
678-681 

r  tertiae  decl.  quavis 
vocali  praecedente 
89 

rs  quavis  vocali  prae- 
cedente excepta  i94; 
genet.  s.  199  sqq.; 
genet.  pl.  269  sqq.; 
de  gener e  vide  s 
consonante  praepo- 
sita 

s  qualibet  vocali  prae- 
cedente 89 

8  consonante  praepo- 
sita, genus  673 — 681 

t,  genus  560  sq. 

trix,  genus  692 

u,  declin.  et  genus  295 

ul,  genet.  s.  109;  genet. 
pl.  277;  genus  567 

ulb  91 

um,  (^ec/.  46,  49,  68, 
80;  genus  570 

unx  98 

ur,  secundae  decl.  46, 
48;  tertiae,  genet.  s. 
142  sq.;  genet.  pl. 
278  ;^ewiis  603-609; 
oft/V^.  quant.  2162 

US,  secundae  decl. 
46  sq.,  49,  75;  pro- 
ducta  78,  2281;  ^e- 
fiW5  653 — 661 ;  ter- 
tiae decl.  correpta, 
genet.    s.   181 — 188; 


producta,  genet.  s. 
189-192;  genet  pl. 
2SS;genusQ62-6ß7; 
quartae  decl.  295 — 
BOb;  genus  eeS-eii; 
omnium  quant.  2275 
-2281 
ut  96,  204 

X  qualibet  vocali  prae- 
cedente 97;  genet.  s. 
205  sqq.,  213-218; 
genet.  pl.  289  sq.; 
genus  682 — 693 
nominativus  casus,  vide 

casus 
nonae,  quant.  1912 
nonus,  quant.  1911 
norma :  ex  hac  voce  com- 
posita     nom.     adiect. 
(enormis)    is    vel    us 
exire  394* 
noster,  nostras  435 
nota,  quant.  1929 
noto,  quant.  1928 
notus,  quant.  1930 
novi    983;     nosti    955; 

noram  1922 
nox,  noctis  217 ;  noctium 

289 
nubilis,  quant.  2080 
nubo,  quant.  1940 
nugae  Maximiani  3*,  25 
nugas,  indecl.  614* 
nuUus,   nullius   60   sq.; 

nulli  66 
numen,  quant.  1958 
numeralia  nomina,  vide 

nomina 
nundina,   quant.  2092*; 

[nundinae  422] 
nuptiae  420 

nurus  670;   quant.  1965 
nus  finita  nomina,  vide 

nomina 
nux,  nucis  214 


200 


Index  grammaticus 


o. 

0  littera  1585 
0  producta  verhi  crcscen- 
tis  1679 

0  finita  nomina,  vide 
nomina 

0,  intertectio  1278 
obesus,  quant.  1885 
obex,    fem.    gen.    685*; 

prima  producta  1884* 
ohicio,  prima  prod.  1884 
obliqui  casus,  vide  casus 
obliviscor,   oblitus  942; 

genetico  iunctumii96; 

accusativo  1276 
obstipys,  quant.  2102 
ohsum^j      obes,      quant. 

1885 
obviam,    obvio,    obvius 

dativo  iuncta  1231 
occo  1892* 
ocior,  quant.  1889 
ocium,  quant.  1891 
occulo  1890 
October,    quant.    2136 ; 

Octobris,  quafit.  1701 
oculus,  quant.  1888 
odi  983 

odor,  quant.  1894 
ofella,  quant.  1896 
of/a,  quant.  1897 

01  ^MtYa  nomina,  vide 
nomina 

Oleaster,  masc.  gen.  512 

oleo,  olui,  olitum  748, 
781*;  ex  eo  composita 
verba  evi,  etum  et 
quandoque  ui,  itum  ha- 
bere 747*-751 

oleum:  ex  eo  derivata 
nom.  adiectiva  in  inus 
paenultimam  corri- 
pere  2094* 

olim,  quant.  1902 

oliopomenon  (?)  figura 
rhet.  2623*— 2626 


Olli  =  Uli  2439 
omasum,    quant.    1906*, 

2009 
Omentum,   quant.  1906* 
omitto,  quant.  1908 
omnis,     nomen     distri- 
butiv um     et    collecti- 
vum  432 
on   finita   nomina,  vide 

nomina 
onomatopoeia,    quid  sit 

2499,  2519*  sq. 
ons  finita  nomina,  vide 

nomina 
opacus,  quant.  1979 
opilio  1915* 
opimus,  quant.  2082 
oportet,  accusativo  iunc- 
tum  1277;  quant.  1914 
opperior  1918 
opportunus  1918 
Ops,   opem,  opes  438*; 
composita  nom.  adiec- 
tiva genetivum  plura- 
lis  numeri  aeque    ac 
Simplex  formare  272* 
optativus    modus,    vide 

modus 
optimus,  vide  bonus 
or  finita   nomina,   vide 

nomina 
orbis,  masc.  gen.  636 
ordeum,  pl.  ordea  402 
ordior,  orsum  9^ 
ordo,    inis    103;    masc. 

gen.  555 
orior,     ortus,     oriturus 

944 
oro,  quant.  1922 
orobus,  quant.  2135* 
orsum:  ex  eo  composita 
accentum  sec.  quosdam 
retrahere     (deorsum, 
seorsum)  2324* 
ortus  et  hortus  391* 
OS   finita   nomina,  vide 
nomina 


OS,  oris  179;  quant.  1921; 

in  plur.  triptoton  436; 

neutr.  gen.  649 
OS,  ossis  179;  quant.2211; 

ossium  283;  neutr.  gen. 

649 
osculor,  verb.  comm.  980* 
Ovum,  quant.  1934 

P. 

pabulum,  quant.  1706 
paciscor,    quant.    1710; 

pactus  941 
paelex  685,  1477 
paenitet,    accusativo   et 

genetivo  iunctum  1257 ; 

infinitivo  constructum 

1403 
paenultima  sgllaba,  vide 

syliaba 
pagina,  quant.  2096 
palam,  quant.  1725 
Pales,  quant.  1726 
Pallas,  ädis  147 
Pallas,  voc.  Palla  233 
palus,     ultimae    quant. 

2279  sq.  palüdis  189, 

cf.  1729;  [paludes  399] 
paluster,   tertiae  vel  se- 

cundae  decl.  587 
pando,  passum  783,  843 
pango,     panxi,     pepigi,- 

pegi  853*  sq. 
panis,  panum  267 
panther,  eris  136; 
panthera  547,  2041 
papa,  quant.  1743 
papilio,  quant.  1742 
papo,  quant.  1742 
papyrus,  fem.  gen.  656;: 

quant.  2106 
par,    quant.    2243    sq.; 

omn.  gen.  580;  pari  vel 

pare  241 
para,  praepositio  Graeca 

1751,  2110 


Index  grammaticus 


201 


parabola,  fj,(fura  rhet. 
2563,  2565—2569 

paradigma,  ßyiira  2563, 
2570*  sqq. 

paradisus,  masc.  gen .  659 ; 
fem.  654*;  quant.  2108 

paragoge,  fir/ura  2406, 
2411* 

paralysis,  figura  2110'' 

parco,  peperci,  parsi  815 ; 
parsum  816  sq. ;  supino 
caret  973;  parcitum 
2123* 

parens,   comm.  gen.  680 

parenthesis,  figura  2528, 
2538  sqq. 

pareo,  paritum  781,  975, 
1748 

paries,  ultimae  quant. 
2259;  parietis  162; 
masc.  gen.  629 

parilis,  quant.  2079 

pario,  peperi,  partum, 
paritum797*;^f.2123; 
compos.  quomodo  prae- 
teritum  et  supinum 
forment  918  sq.,  925 

Paris,  is  et  idis  168 

Parnasiis,  quant.  2009 

paro,  infinitivo  tunctum 
1404 

paroemia,  figura  2544, 
2553*  sq. 

paronomasia,  fig.  2449, 
2474  sq. 

paronomoeon  =  paro- 
moeon  sive  parhomoe- 
on,  fig.  2447*,  2476  sq. 

parum,  quant.  1751 

participium,  quot  modis 
fiat  nomen  1366*  sqq. 
part.  praesentis  1157 
1356,  1643;  praeteriti 
957-967,  1357,  1650 
futuri  activi  968,  1357, 
1363,  1650;  futuii  pas- 
siv! 1357,   1643;  par- 


ticipii  eandem  esse 
constructionem  atque 
verhi  1407 

parturio  1072;  parturivi 
1050* 

partiis,  partubus  304 

parvuis,  minor,  mininms 
483,  488,  493 

pascha,  neutr.  gen.  543* 

paschalis  1207 

pasco,  pastum  762 

pascua,  sing,  et  plur. 
nam.  365* 

pateo,  patui,  passum 
782*  sq.;  cf  843 

patera,  quant.  2040 

patior,  passum  948;  cf. 
783,  843;  dativo  tunc- 
tum 1219 

patriarcha  541 

patronymica  nomtna, 
vide  nomina 

paveo,  participio  prae- 
teriti caret  963 

pavo,  quant.  1765 

Paulus  1112 

pauper,   comm.  gen.  593 

pausae,  vide  distincti- 
ones 

pax,  raro  pluralem  num. 
format  408 

pecten,  masc  gen.  572 

pecto,  pexui,  pexi  896 

pecus,  pecüdis  184, 2171 ; 
fem.  gen.  667 

pecus,  pecöris  184;  neutr. 
gen.  667 

pedester,  stris,  stre  583 

pedo,  pepedi  823;  cf. 
1683* 

pedum,  quant.  1776* 

peior,  vide  malus 

pelagus,  voc.  11*',  quant. 
1985;  plurali  num.  ca- 
ret 409;  neutr.  gen.  660 

Pelasgus  =  Graecus  64 

Pelorum,  quant.  2160* 


pelvis,    fem.    gen.    639; 

pelvim  224 
penates   417,   1797;    pe- 

natum  282* 
pendo :  ex  eo  compostta 

nom.adiect.  (lihripen  s) 

genetivum  dis  formare 

201 
penes,  quant.  1797,  2252 
penetro,  quant.  1797 
penitus,  quant.  1797 
pensa,    pluralem  nume- 

rum  habere  401  sq. 
pentameter,  versus  1579 
penthemimeris,  caesura, 

vide  caesura 
penus,  quartae  vel  secun- 

dae  decl.  390*;  masc.  et 

neutr.gen.Qll*;  penum, 

quant.  1797 
per  1279,  2245 
perendino,  quant.  2093* 
perfidus,  quant.  2072 
Pergamus,  pl.  Pergama 

375* 
perinde,  vide  inde 
periodus,    vide    distinc- 

tiones 
periphrasis,  figura  2500, 

2521  sqq. 
perissologia,     quid     sit 

2368,  2394  sqq. 
pernix,  Tcis,    et  pernix, 

icis  2062*  sq. 
perosus  949 
pes,  pedum  281 ;    masc. 

gen.   630;    pös   2261*; 

pedis,^wöw^.l776,2023; 

compositorum    ex    eo 

genus  618*  sq.,  quant. 

2023 
pestilens,  quant.  2080 
pestis,     fem.    gen.    637; 

peste  244 
peto,  ivi,  itum  897;  du- 

plici  accusativo  iunc- 

tum  1265 


202 


Index  grammaticus 


petra  2569,  2572 
Petrus  1105  sq.,  1112 
Petrus  Riga  1860;  Petrus, 

sc.  lii(ja  16,  2115 
phala,  qitant.  1726' 
phäluni  (?)  1726* 
phänes  1739* 
phaselus,    quant.    2026; 

fem.  yen.  654* 
philomela  1853' 
Phoebe,(??/a«^.  1769, 2^01 
Plioebus,  quant.  1768 
Phoenix  et  phoenix,  Tcis 

212,     2064;     phoenix 

masc.  gen.  690 
phoca,  quant.  1890 
phrenesis    1798*;    phre- 

ngsis  2045* 
pica,  quant.  1837 
picus,  quant.  1836 
piger,  inßnitivo  iunctum 

1398 
piget,   accusativo  et  ge- 

netivo   iunctum    1257; 

infinitivo  1402 
pignus,  Öris  183 
pila,  quant.  1854* 
pileus,  pl.  pilea  386* 
pilus,  quant.  1854* 
pina,  quant.  2090* 
pineerna,     comm.     gen. 

538* 
pinso,  pinsui,  pistum894 
pinus,     quartae   vel   se- 

cundae  decl.  389;  fem. 

gen.  670 
pio    finita   verha,    vide 

verba 
pirata,  quant.  1870 
pTrula  1870* 
pirus,  quant.  1868 
pisa     vel    pisum    449*; 

pluralem  habere  num. 

403 
piscina,    unde  dicta   sit 

2506* 
pistor  1184 


pitr/rta  2115* 

pix,  picis  214 

pLnceo.  quant.  1711 ;  pla- 
eitum  779,  975;  placet 
dativo  iunctum  1232, 
cf.  1502;  duj)lex  eins 
constructio  1504* 

pläga  =  rete  vel  ora  1723 

plango,  planctura  864 

plätea,  piätea,  plätea 
1763*;  cf.  1698 

Plato  1543 

plätos  1760* 

plebs,  plebiuni  275 

plenus,  genetivo  vel  ab- 
tat ivo  iunct.  1328  sq. 

pleonasmus,  quid  sit 
2365,  2382  sq. 

pleraque  2325 

plico,  ui  702  sq.;  eius 
comjjosita  partim  avi, 
jjai'tim  ui  2;ra^6ere 
708  sq.:    plicitum  716 

phio.  plui,  pluvi,  plutum 
800  sqq. 

pluralia  tantum,  vide 
nominum  numerus 

plus,pl  uris,(^  t^j^o^ow  428*, 
cf.  489;  plures,  plura 
429*;  plurium  281 

plurinuis,  vide  multus 

plusquaniperfectum  tem- 
pus,  vide  tenipora 
verhi 

Pneunia  almum  =  Spiri- 
tus sanctus  5 

po  finita  verba,vide  verba 

poculum,  pocula  398; 
primae  quant.  1891 

podägra  1702* 

pöderis  1895* 

polenta,  fem.  gen.  in  sing, 
num.,  neutr.  gen.  in 
plur.  544 

polluceo,  xi  771 

Pollux,  Pollucem,  quant. 
2169 


polymita,  dixit  Petrus 
Biga  2115* 

polyptöton,  figura24ii9*, 
2486*  sqq. 

pülypus  1903* 

polysyllaba  nomina  678, 
684;  verba  lü90;  vo- 
cabula  1730, 1735,1740, 
1753,  1776,  1787,  1858, 
1869,  lö94,  1970,  2316 

Polysyndeton,  figura 
2450,  2494 

pondo,  neutr.  gen.  556 

pone  2301 

pono,  qua)it.  1911;  |po- 
sui,  quant.  1927J 

pons,  masc.  gen.  675 

populus,  vocat.  77* 

populus,  arbor,  quant. 
1916 

pop/v»ysma,  quant.  1915* 

porrum,  ;;/.  porri  377* 

porticus,  fem.  gen.  669 

portus,  portubus  304 

posco,  poposci  730,  810; 
poscituni  819*,  2123; 
participio  praeteriti 
caret  961;  duplici  ac- 
cusativo iungitur  1265 

positura  =posifio  conso- 
nantium  1608,  2228, 
2343 

possessio  pura  et  impu- 
ra,  quid  sit  1137  sqq. 

poss^bilis  2053* 

possum,  infinitivo  iunc- 
tum 1400;  potes  2253; 
possTs  2268;  pro  posse 
19;  toto  posse  resisto 
2609 

post,  posterior  473;  po- 
stremus  482;  2)ostJcus 
2058* 

postea,  idtimae  quant. 
2197 

postulo,  duplici  accusa- 
tivo iunctum  1265 


Index  grammaticus 


203 


potior,  potitum  948;  ab- 

laiivo  iunctum  1331 
potis  468 
poto,  potum  712;  qi'.ojit. 

1929 
piae  1333,  1615  sq.,  1803, 

1824,  2215 
praeco,  quant.  1772 
praecurro,     praecuciirri 

et  praecurri  731  sq. 
Praene&te,  ahlat  237 
praepes,     quant.    1803; 

praepetis  152;    comm. 

yen.  621 
praepositiones      1333 — 

1338,1395,1525-1530, 

2298,   2573  sq.;    duae 

praepositiones      con- 

iunctae  1522  sqq. 
praeputium,  quant.  1803 
praes  95;  praedis  193 
praesepe,  neutr.  gen.biS; 

paenultimae       quant. 

2033;   praesepe  ahlat. 

237 
praesto,  indecl.  omn.  gen. 

556 
praesul,  comm.  gen.  567; 

ohliquor.  quant.  2178 
praeter,  quant.  1824 
praeterita  tempora,  vide 

tempora  verhi  et  ver- 

borum   terminationes 
praeterquam  1506 
prandeo,  prandi  vel  pran- 

sus  sum  735*  sq. 
pravus,  quant.  1766 
premo  873;  pressi,  pres- 

sum  876 
prendo,  prendidi  826* 
presbyter,  eri  57 
prex   prece:    nominati- 

vum  et  vocativum  inu- 

sitatos  esse  425 
Priapus,  quant.  2000 
pridem,  prior  473,  493; 

prirnus  485 


primaria    nomina,    vide 

nomina 
primas,  masc.  taut.  gen. 

615 
primus  casus,  vide  casus 

nominum 
princeps,  comm.  gen.  681 
proceleumaticus,  pes  me- 

tricus  1582 
proceres417;  quant.l^%^\ 

procerum  292 
procerus,  quant.  1889 
procUvis   vel   vus,    vide 

clivus 
profero,  quant.  1897 
pro/?ctÄCor,  pro  fectus  940 
profor,  quant.  1896 
pröfugio  1897* 
profugus,  quant.  1896 
progenies,    plur.    num. 

habet  315;  cf.  407 
pröinde,  vide  inde 
prolempsis,  /ig.  gramm. 

et  rhet.  1125,  2445 
proles,  quant.  1901 
prolixus,  quant.  1903 
pronomina:    eorum    de- 
clinatio,  vide  declina- 
tio  nomimim;    prono- 
mina    vocativo     casu 
carere    exceptis    qua- 
tuor  434  sq.;    pr.  re- 
lativa  430,  1170,  1210, 
1347, 1417  sq.,  1428  sq., 
1442—1445,    1449   sq., 
145J-1456,      1460— 
1486;  possessiva  1325 
sq.,  1458;  interrogativa 
sive    quaesitiva    430, 
1417-1426 
pronubus,  quant.  1939 
propago,  verbum,  quant. 

1915 
propago,  nomen,  quant. 

1916 
prope,  propior  474;  pro- 
ximus  483 


propero,  infinitivo  iunc- 
tum 1403 
propheta  2514 
prophetia  2603 
propino.  quant.  2090 
propinquus,  dativo  iunc- 
tum 1212 
propria     nomina,     vide 

nomina 
[prösa  1927*] 
Proserpina,  quant.  2097 
proseucha,  quant.  1926* 
prosopopoeia,   fig.   rhet. 

2582* 
prosum,  dativo  iunctum 

1217;  proderit,  profuit, 

quant.  1895,  1897 
protervus,  quant.  1933 
protheseos  paralange  = 

pr.  parallage  2574* 
prothesis,    figura    rhet. 

2406,  2409* 
protinus,  quant.  2093 
prötos  1933* 
provenio,        proventus, 

quant.  1935 
providus,  quant.  1935 
provincia,  quant.  1934 
psallo,    psalli    869;    su- 

pino  caret  872,  972 
psalmus  1264 
pseudo,   omn.  gen.  556* 
psit^acus,  quant.  1876 
ptötos  1932* 
puber,   comm.  gen.  592; 

puber,    pubes,    quant. 

1938 
pudet,  accusativo  et  ge- 

netivo   iunctum  1257; 

infinitivo  1402;  quant. 

1945 
pudicus,  quant.  2055 
pugil,    ilis    109;     masc. 

gen.  565 
puls  91;  pultium  275 
pulvis,  olim  pulver,  eris 

173 


204 


Index  grammaliciis 


punctiis  sive  subdistinc- 

tio  2358 
pungo,    piipugi,    punxi 

857* 
piippis,      puppim     225; 

puppern  229 
püpiila  1964* 
pupilhis,  quant.  1964 
purpura,  quant.  2184 
pus,  indecl.  412 
pusillus,  quant.  1967 
putä  2301 
puteo,  quant.  1971 
puto,  quant.  1968* 
putris,  quant.  1969 
pygae,  quant.  1848 
pygargus,  quant.  1849* 
pyra,  quant.  1868* 
pyramis,  quant.  1870 
pyropiis,  quant.  2154 
pytisma,  quant.  1877* 
Python,  quant.  1877 

Q. 

Q  littera  1587 

qua,  adverhium  1351 

quadrans,  masc.  gen.  675 

quaerito  1062 

quaero,  quaesivi,  quae- 
situm  888;  quant.  1813 

quaeso,  quaesumus  1030 

qualis,  constructio  sive 
ordinatio  1417 

quam  1506,  1542 

quamvis,  quant.  2270 

quando :  ex  eo  comjyosita 
accentum  retrahere 
(aliquando,  stquando, 
nequando)  2322* 

quantitas  syllaharum, 
vide  syllabarum  quan- 
titas 

quantus,  constructio  sive 
ordinatio  1417 

quare,  ultimae  quant. 
2206 


quartus,  genetivo  iiinct. 

1173 
quartus  casus,  vtWe  casus 
quasi  1752,  2219* 
quater,  quant.  1755 
quaternus,  quant.  1755; 

=  quadruplex  18,  350 
quatinus,  quant.  1759 
quätuor  1759* 
que  et  quae,  quant.  2214 
queo  finita  verba,  vide 

verba 
queo,  quitum,  quant.lßß, 

1646,  1653 
quercus,  quercubus  305; 

quartae  vel  secundae 

decl.  389 
queror,  1594;  questus943 
qui,  quis  360 
quia,  quant.  2198 
quidem,  quant.  1842 
quies,  quietis  159;  quant. 

2049;  fem.  gen.  630 
quilibet,  genetivo  iunct. 

1173 
Quintilis,  quant.  2079 
quintus      casus,      vide 

casus 
Quirinus,  quant.  2089 
Quirls,  Quiritis  172 
quis   360;    quant.  2265; 

ordinatio   1417;    quid 

quaerat  1421—1425 
quo,  adverhium  1351 
quot,    omn.    gen.    561 ; 

ordinatio  1417 
quotus,  ordinatio  1417; 

quant.  1928 

R. 

R  littera  1588 
radix,  quant.  1715 
rado,  quant.  1716 
ramex,  /"gwz.  ^e^.  687* 
rapa,  quant.  1744* 
rastrum,  pl.  rastri  377* 


recordor,  genetivo  iunct. 

1195;  acciisativo  1276 
rectus  casus,  vide  casus 
redimitus,  accusat.  iunct. 

1237 
Redonis,  quant.  2147* 
refert,  genetivo  iunctum 

1198;  refert  mea,  tua 

etc.  1327;  quant.  1617 
regimen      vocum       19, 

1074—1368;    t'tc^e  sin- 

gulos  casus  singuli 
regina,  quant.  1781 
rego,   rexi,   rectum  858 

sq.;  quant.  1780 
regula,  quant.  1781 
reicio,  quant.  1617 
relatio  1451,  1463,  1484 

relat.  extrinseca  1546 

relat.  intrinseca  1548 

relat.  simplex  1449 
relativa  pronomina,  vide 

pronomina 
reliquus,  quant.  2104 
reminiscor,  supino  earet 

937 
remus  finita  superlativa, 

vide  superlativa 
ren,    renis    112;    masc. 

gen.  572 
reor,  ratus  935 
reperio,    peri    919    sq.; 

quant.    1802;    repperi 

1803 
repo,  quant.  1806 
repungo,   repupugi   731 
res,   quant.   2256;  plur. 

314;  rei,  quant.  1693 
restis,  fem.  gen.  638;  re- 

stim  225;  restem  229 
retro,  quant.  1822 
rex   690;    reges,   quant. 

1781 
rhetor,  öris  140,  2159 
rideo,  quant.  1844 
rimus  finita  superlativa, 

vide  superlativa 


Index  grammaticus 


205 


ripa,  quant.  1863 

ro    finita    verba^     vide 

verba 
robur,  öris  143 
rogito  1058 
rogo    1058;    duplici  ac- 

cusativo   iunct.    1265; 

quant.  1898 
rogus,  quant.  1898 
Roma  1205,  1342 
rosa,  quant.  1926 
^otom2ig\x^, opp.Galliae, 

1205 
ruber,  quant.  1936 
rubeus,  quant.  1936 
rubigo,  quant.  1937 
rubus,  masc.  gen.  512 
rudens,  quant.  1944 
rüder,   neutr.  gen.  582* 
rudis,  nominis  suhst.  et 

adiect.  quant.  1945* 
rüdo    1946*;    rüdi   832; 

swpino  caret  972 
[k       ruo,  ruitum,  rutum  803; 

supini  quant.  1646 
rus,  pl.  rura,   triptoton 

437;    rus,    accus,    loci 

1284, 1287;  rure,ß&/a^. 

/oa  1342,  1346 

s. 

S  littera  1590 
sacerdos,       sacerdotum 

264;  comm.  gen.  651 
Söeculum,  quant.  1770 
saepe,     ultimae    quant. 

2212 
saepio,  saepsi  915;  saep- 

tum  923 
saevus,  quant.  1826 
saga,  quant.  1720 
sagax,  quant.  1719 
säl  1729*;  m  sing.  num. 

masc.   et  neutr.  gen., 

in  plur.  masc.  563* 
sälebra  1731* 


saliiium,  quant.  2088 
salio,  salii,  salui,   salivi 

917*;  saltum  927 
sallo,  salii  869* 
Salix,  icis  215,  2062 
salnio  1187 

Salomon  1179, 1291,  2143 
saluber,  quant.  2167;  sa- 

luber,  bris,  bre  584 
salve,  salvete  1043 
salum,  quant.  1727 
Samnis,  ultimae  quant. 

2270 
Sarnson  1193 
sancio,    sanxi,    sancivi 

911* 
sanguis,  sanguinis  166; 

7'af^o  plur.  num.  prae- 

bet  408 
sanguisüga  2173* 
sapiens,   sapientior  474 
säphTrus  1718, 1743,2106; 

säphirus  2107* 
sapio,  sapui,  sapitum  796 
sarcasmos,  quid  sit2b4A, 

2555*  sq. 
sarcina,  quant.  2098 
sardis,  mis  169* 
sardonis     =     sardonyx 

2146* 
Saturnus,  quant.  1757 
scabellum,  quant.  1703* 
scabidus,  quant.  1706 
scabo,   participio  prae- 

teriti caret%Q4t',  quant. 

1703 
scando,  participio  prae- 

teriti  caret  963 
scelus,  quant.  1786 
Schema,     figtira     2362, 

2445 
schesis  onomaton,  quid 

Sit  2448,  2478*  sqq. 
scholaris  1350 
scio,   infinitivo  iunctum 

1401;  scisti  955 
sciscitor,  scitor  1062 


scopulus,  quant.  1919 
scribo,    dativo    et   accu- 

sativo   iunctum   1227; 

quant.  1829 
scrofa,  onomatopoeia  fig. 

2520* 
scyphus,  quant.  1846* 
Seytha,  comm.  gen.  539 
se,   compositorutn  ex  eo 

quant.  1615  sq. 
secius,  quant.  1772 
seco,  secui  702 
sector  1062 
securis,     securim    224; 

securem  229 
securus,  quant.  1771 
secus,  quant.  1770 
sedeo,  quant.  1777;  ses- 

sum  738 
sedes,  quant.  1775 
sedile,  is  100 
seditio,  quant.  1778 
sedulus,  quant.  Uli 
seges,  etis  156;  fem.  gen. 

617 
semen,  quant.  1790 
semina,    raro   pluralia 

404 
semis,  indecl.  170*;  se- 

mis,  semissisl71*;  [se- 
mis, quant.  1793] 
[semita,  quant.  1793] 
Seneca,  quant.  2020 
senex,  senis  217;  senior, 

masc.  tantum  gen.  599 
sentio,  sensi  915 
senus,  numerale  distr., 

quant.  1801* 
seorsnm,  vide  orsum 
sepelio,    sepultum    763, 

928  sq. ;  primae  quant. 

1805 
Sephora,  quant.  2156* 
seps,  sepium  275;  masc. 

gen.  675,  679* 
Sequester,  secundae  vel 

tertiae  decl.  52,  586 


206 


Index  grammaticus 


sequor,  utum  946 
Seraph,  masc.  gen.  517; 

Seraphim,     Seraphin, 

neutr.  gen.  516 
Seres,  quant.  1813 
seria,  quant.  1812* 
series,  quant.  1809 
sero,  senii,  sertum  889* 
sero,  sevi,  satum  891*; 

supini      quant.      762, 

1646,  1653 
sero,  adv.,   quant.  1813; 

derivatorum  ex  eo  nom. 

adiectivorum   in  inus 

quant.  2094* 
servitus,  quant.  2119 
severus,  quant.  1826 
sibilus,  pl.   sibila  383*; 

quant.  1831 
Sibylla  1291 
sicca,  c  duplicat  1838* 
siccus  1838 
sicut,  quant.  1837 
sido,  praeterito  caret  82S 
Sidon,  Sidönis  2152* 
significo,    dativo   et  ac- 

cusativo  iunctum  1226 
ßigno,     ilsdem    casihus 

iunctum  1227 
siler,  masc.  et  neutr.  gen. 

513* 
silex,  masc.  et  fem.  gen. 

687*;  silicis  215 
siliquae,  quant.  2104 
Silvester,  stris,  stre  584 
simia,  quant.  1858 
Simon,  Simonis  2151* 
simplicia   nomina,    vide 

nominum  figura 
simul,  quant.  1857 
sinapis,  quant.  2000 
sincerus     vel     sinceris, 

vide  cera 
ßindon,  sindönis  2145* 
singularia    tantum    no- 

mina,  vide  nominum 

numerus 


sinister,   sinisterior  467 
sino,  situm,  quant.  1646, 

1653 
sinum,  quant.  1862 
Siren,  fem.  gen.  575 
sitis,  sitim  224 
sipharium,  quarrt.  1864* 
sipho,  quant.  1864 
siquando,    vide    quando 
sisto,   steti,   statui,  sta- 

tutum  902;  cf.  988 
smaragdus,  fem.  gen.  657 
so    finita    verba,     vide 

verba 
soboles,     qua?it.     1885, 

2142;  sobolum  268 
socer,  soceri  56 
socrus  670 
sol,  masc.  gen.  566;  sol, 

solis,  qua?tt.  1901, 2233 
soleo,  solitum  755;  neu- 

tropassivum   976;   in- 

finitivo  iunctum   1404 
sollemnis  1904 
sollers  1904 
soloecismus,     quid    sit 

2369*,  2375  sq. 
solor,  quant.  1902 
solus,  ius  60;  quant.  1902 
solvo,  solutum  761 
sono,  sonui  702 
sonorus,  quant.  2157 
Sophia  542 
sopio,  quant.  1916 
sopor,  quant.  1914 
soporus,  quant.  1914 
Soracte,  ahlat.  237 
sorbeo,  sorpsi,  sorbui  772 
sorex,  quant.  1924 
soror  601 

Sortes  =  Socrates  1087* 
sospes,      sospite      244; 

comm.  gen.  621 
sospita  440 
Botular,  masc.  gen.  579*; 

paenultimae       quant. 

2177 


spadix,  quant.  1715 
spatium,  quant.  1711 
species,  pluralem  num. 

habet  314;  cf  406 
specular,  quant.  2177 
specus,    specubus    305; 

masc.    et    neutr.   gen. 

671* 
speleum,  quant.  1788* 
spelunca,  quant.  1787 
spes,  quant.  2256 
Sphinx,     Sphingis     vel 

Sphingos  217 
spica,  quant.  1837 
spiculum,  quant.  1834 
spinter,  eris  134;  neutr. 

gen.  582 
spien,  splenis  112;  masc. 

gen.  572 
spondeus,  pes  metricus 

1563,  1566,  1575  sq. 
sponsalia  419 
squaleo,  quant.  1731 
stabilis,  quant.  1704 
stabulum,  quant.  1704 
stagnum,  stagna  399 
stater,  eris  134 
statera,  quant.  2035* 
statio,  quant.  1756 
stätim  1760* 
Status,  quant.  1756 
sterto,  stertui  900;   su- 

pino  caret  972 
stigo,  quant.  1850* 
stipes,  quant.  1864 
stipo,  quant.  1864 
stiria,   (?)   quant.  1869* 
stirps  96;  stirpium  275 
sto,  steti  703  sq.;  statum 

713;  statum,  stäturus 

1646*    sq. ;    composita 

reduplicant  730 
ßtöla  1903* 

stomachus,   quant.  1906 
sträbo  1707* 
strages,  quant.  1719 
stragula,  quant,  1720 


Index  grammaticus 


207 


I 


stricleo,   stridi   722;    sti- 

■pino  caret  972 
strido,  stridi  822;  supino 

caret  972;    strideo  et 

strido,  qumit.  1844 
striges,  quant.  1851 
strfgilis  1851* 
Struma,  quant.  1958* 
struo,  struxi,   structum 

801 
studeo,  quant.  1945 
stupa,  quant.  1962* 
Styx,  Styga,  quant.  1851 
suadeo,  quant.  1715 
suavis  1594,  1766 
sub,  subter,  subtus  1525 

sqq. 
subdistinctio,    vide    di- 

stinctiones 
suber,  quant.  1937 
sühinde,  vide  inde 
sublimis,    quant.    2083; 

suhlimis  vel  suhlimus, 

vide  limus 
subtilis,  quant.  2081 
subtraho,    dativo    iunc- 

tum  1217 
sudis,  quant.  1945 
sufföco  1892* 
sugo,    participio  p7'ae- 

tertti  caret  963;  quant. 

2173 
sui  351;  sibi,  quant.  2219; 

se,    quant.    2215;    cf. 

1772 
sum,    tmperativo   prae- 

.dentis  sing.  num.  ca- 

rere  1003  sqq.;  essendi 

1513  sqq.;  est,  yenetivo 

iunctum      1200;       es, 

quant.  2253 
supellex,     duplici    cre- 

mento  genetivum  for- 

mat  218;  fem.  gen.  685; 

supellectilia  381*;  su- 

pellectilium  289* 
super  1334 


superi  2039 

superlativa  nomina  475 
— 488:  simus  finita 
475  sq.;  rimus  477, 
479;  limus  480  sq.; 
cf.  'fagus';  remus  482 
ximus  483;  timus  484 

superstes,  comm.  gen. 
620 

supina  16,  1508,  1516, 
1641,  1645,  1651;  con- 
iugationis  primae  710 
— 719;  secundae  737 
-783;  tertiae  789— 
906;  quartae  921  — 
931;  verborum  depo- 
nentium  932—949 

supparus,  plur.  suppara 
384* 

supplex,  supplicum  290 

supponere  =  suhiectum 
redderel01b*',cf  1282, 
1410 

supra,  superior  474;  su- 
premus482;  supra  ^^ro 
de  2574 

surgo,  dativo  iunctum 
1220 

sus,  quant.  2520;  suis 
192;  comm.  gen.  666 

susurro,  quant.  1967 

sylempsis    =    syllepsis, 
"  fig.  2445*,   2456—2462 

syllaba  21,  1550,  1975; 
diphthongo  longa 
1606;  positura  longa 
1607  sq.,  brevis  vel 
longa  1611 — l()l4;quae 
media  vocetur  1681, 
1683,  1981;  antesupre- 
ma  sive  antelocata 
152, 154, 186,  213, 1057, 
2238,  2254,2318,2343; 
paenultima  841,  874, 
2338;  fmalis  2291,  2311 

syllabarum  quantitas : 
quantitatis       regulae 


generales  1555 — 1702; 
primae  syllabae  quan- 
titas 1703—1974;  me- 
diae  1975-2191 ;  fina- 
lis  sive  ultimae  2192 
-2281 
synagoga,  quant.  2141 
synalimpha,     quid     sit 

2432 
syncopa  39,   954,    2228, 

2312,  2408,  2410* 
synerisis    2435,     2527*, 

2532  sq. 
synepthesis  =  synemptö- 
sis  {(ivveiinTOiöic)^fig. 
2617*— 2622 
syneresis  =  synaeresis, 

fig.  2429* 
synodoehe  =  synecdoche, 
fig.  1236,   1311,  2500*, 
2517  sq. 
synodus,  fem.  gen.  655 
Syren,  Syrenis  112 
Syrtis,  Syrtim  227 
systola,  quid  sit  2412* 

T. 

T  litter a  1587 

t    finita    nomina,    vide 

nomina 
taberna  1184 
tabes  414;   quant.  1706; 

tabo,  tabi  414 
taceo,  tacitum  781 
taedet,  accusativo  et  ge- 

netivo   iunctum   1257 ; 

cf.  1502;  infinitivo  1402; 

quant.  1775 
Taenarus,  plur.  Taenara 

385*;  quant.  1801 
taenia,     taena,     quant. 

1801* 
talio,  fem.  gen.  558 
talpa,  epic.  gen.  545 
tamen,  quant.  1733,  2236 
tango,  tetigi  855 


208 


Index  grammaticus 


Tantalides,    quant.  1990 

tantundem  569 

tapinosis,  fig.  2367,  2389* 
sq. 

Tartarus,  plu):  Tartara 
382;  cf.  1220;  tarta- 
rum  382* 

tautologia,  quid  sit  2366, 
2384  sq. 

teges,  fem.  gen.  617 

tego,  quant.  1780 

tegula,  quant.  1782* 

tellus,  quant.  2279;  tel- 
luris  190,  quant.  2188; 
plurali  num.  caret 
410 

temesis  =  tmesis,  figura 
2527,  2534  sq. 

temetum  2050* 

Tempe,  plur.  neutr.  gen. 
550* 

tempto,  infinitivo  iunc- 
tum  1401 

tempus,  Öris  188 

tempora  verhi:  tempus 
praesens    1033,    1036, 

-  1039,  1060, 1061 ;  prae- 
teritum  disyllabum, 
quant.  1636  sqq;  prae- 
teritum  geminans 
724-727,  729  sqq., 
837-840,  quant.  1637 
sq. ;  pr.  plusquamper- 
fectum,  quant.  1639, 
1671;  futurum  1036, 
1038;  futurum  prae- 
teritum,  quant.  1639; 
praeteritum,  perfec- 
tum  coniugationis  pri- 
mae 696—709;  secun- 
dae  720—772;  tertiae 
785-906;  quartae  908 
920:  tempora  synco- 
pata  953  sqq. 

tendo,  tensum,  contpo- 
sita  quaedam  tum  845 

tenebrae  418 


teneo,  quant.  1798;  ten- 

tum  774 
tepeo,  tepesco  1066 
ter,  quant.  2245 
terebinthus,  quant.  2018 
teres,  conim.  gen.  621 
ternus  =  tertius  52,    66, 

85,  335,  348,  363,  1109, 

1114 
testis,  teste  224;  cotnm. 

gen.  647 
Tethys,     Tethyos    168; 

quant.  1825;  cf.  Thetis 
Teucer,  Teuere  2441 
texo,  texui,  textum  906 
thalamus,  quant.  1991 
thämos  1734* 
Thebae,  quant.  1768 
Thebats,  voc.  Thebai  233 
theca,  quant.  1673 
[Themis,  quant.  1793] 
theologia  2630 
thesis,  quant.  1819 
Thetis,     Thetidis     168; 

primae    quant.    1825; 

cf.  Tethys 
thorax,  quant.  1922 
Thracus,  quant.  1712 
thus,  pl.  thura,  triptoton 

437;  neutr.  gen.  665 
Thybris,  Thybridis  172; 

Thybrim  227 
thv-miama  1992* 
thgmum,  thyma,  quant. 

1856* 
tibia,  quant.  1830 
tibicen,  quant.  "4864 
tignum  vel  tignus  449* 
tigris,  idis  172 
Tigris,  Tigrim  227 
timeo,  participio  prae- 

teriti  caret  962 
timus  ßnita  superlativa, 

vide  superlativa 
tinea,  quant.  1859*;  tinea 

produxit  Petrus  Riga 

1860* 


tio  fin.  verha,  vide  verba 
tiria  (?)  quant.  1869* 
tisana,  qtiant.  1872* 
Titan  571 ;  quant.  1876 
titillo,  quant.  1876 
tmesis,  vide  temesis 
to  finita  verha,  vide  verba 
toga,  quant.  1898 
tollo,  tuli  (sustuli)  869; 

alienum  supin.  prae- 

het  872;  cf  988 
tomos,  quant.  1909* 
tondeo,  totondi,  tonsum 

830  s(i. 
tonitrus  vel  tonitru  450 
tono,  tonui  702  sq. 
tophus,  quant.  1917* 
topographia^gwic^stY  2577 
toral,  toralis,  quant.  1988 
torrens,  masc.  gen.  676 
torreo,  torrui,  tostum  782 
tot,  omn.  gen.  561 
totidem,  omn.  gen.  569; 

quant.  1928 
totus,    Tus   61 ;    primae 

quant.  1930 
trade,  quant.  1716 
tradueo,  quant.  1716 
tremo,   participio  prae- 

teriti  caret  961 
tribrachus,  pes  metricus 

1564,  1569,  1581 
tribula,  quant.  1829* 
tribulus,  quant.  1828* 
tribunal  562 
tribus,  tribubus303;  fem. 

gen.  669 
trica,  quant.  1835* 
tricenus,  quant.  1836 
tricuspis,  comm.  gen.  644 
triginta,  quant.  1848 
Tripolis,  Tripolim  227 
tris  in  composit.,  quant. 

1883 
tristega  2025* 
trocheus,   pes   metricus 

1563,  1567,  1577 


Index  grammatieus 


209 


tropus,  fignra  2862,  2497 
trudo,  quant.  1944 
trutina,  quant.  2097 
trux,  trücis  215 
tu,  tui  vel  tis  435:  tibi, 

quant.  2219;  te,  quant. 

2215;  cf.  1772 
tuber,  quant.  1937 
tubiceu,     tubicina    540 

mediae  quant.  1683 
tueor,  tutum  945;  tuor, 

tuitum  945*,  2129 
tugurium,  quant.  1948 
tuudo,     tutudi,     tusum 

829  sqq. 
tunica,  quant.  1960 
turbo,  inis  103 
Turonis,  quant.  2146* 
turris,  turrim  224;    tur- 

rem  229;  fem.  gen.  639 
turtur,  conim.  gen.  606* 
tussis,  tussim  225;  fem. 

gen.  642 

U.  V. 

V   litter a   1585,    1593- 

1597;  u  consonans\5Q\, 

1678 
u    correpta   verhi  cres- 

centis  1679 
vacat,  dativo  iunct.  1233 
vado,  quant.  1716 
vadum,  quant.  1714 
vae,  dativo  iunctum  1231; 

vae,  quant.  2217 
vagina,  quant.  1720 
vagio,  quant.  1720 
valdagora  2629* 
valeo,  valitum  755,  779, 

cf.   975;   vale,    valete 

1041 
vallis,  fem.  gen.  637 
vannus,  fem.  gen.  657 
vapulo,  passivae  signi- 

ficationis  978;    quant. 

1742 


varica,  quant.  1747 
varicosus,  qua^it.  \li^ 
värix  1747*       • 
vas,    vasis    146;    neutr. 

gen.   616;    in   pha^ali 

secundae  declin.  387 
vas,  vadis  146,  611 
VascOy  Vasconis,  quant. 

2147* 
vates,   vatum  268;   pri- 
mae quant.  1757 
über,    ahlat.   e,    raro   i 

248   sq.;    comm.   gen. 

592;  quant.  \^yi 
ubi  1351;  ubY  2220 
ubicunque  locorum  1175 
ubique     1354;      mediae 

quant.  1684 
ve  et  vae,  quant.  2217 
vecors.  quant.  1772 
vehemens,  quant.  2028 
vel  1103,  1534 
vello,  vulsi,  velli  866  sq. 
velut,  quant.  1785 
Vena,  quant.  1800 
venabulum,  quant.  1978 
veneo,  passivae  signifi- 

cationis  978 
vener  or,  verh.  comm .  980* 
venio,  veni916;  ventum 

924 
venor,  quant.  1801 
venum,  quant.  1800 
venus,  fem.  gen.  667 
veo   ßnita   verha,    vide 

verba 
ver,  verisl36;  ver,  quant 

2243 
verba  694-1073 
verborum      coniugatio, 

vide  coniugatio^  prae- 

terita,  supina 
verborum      constructio 

sive    ordinatio,     vide 

constructio 
verborum     crementum, 

vide  crementum 


Monumenta  Germaniae  Pacdagogica  XII 


verborum  figurae,   vide 

verba  simplicia,  com- 

posita 

verborum     formae     17, 

1048-1073;   cf  verba 

perfecta,       inceptiva, 

meditativa,     frequen- 

tativa  , 

verborum   genera,    vid^* 

verba  activa,  passiva, 

deponentia,      neutra, 

communia 

verborum  regimen  1075 

—1082,      1195  —  1200, 

1215-1233,      1235  — 

1277,  1281  sq.,  1302— 

1306,1311,1317-1332, 

1335—1338.    vide  sin- 

gulos  casus 

verborum     modi ,     vide 

modi 
verborum  tempora,  vide 

tempora 
verba  activa  933,  1241, 
1254, 1359, 1509;  eoruni 
praeteritoruni  et  su- 
pinorum  formatio  696 
-931 
anomala  et  defectiva 

17,  951-1047 
appelIantiasf(!;evocan^ 

tia  1077,  1413 
communia    980    sqq.^ 

1361 
composita  708,  728  730 
sqq.,  747,  749,  766, 
775,  787,  791,  825, 
838,  845,  847,  849, 
851  sq.,  877,  880  sq., 
889,916,919,924,930, 
952,  995,  1255,  2320 
deponentia    932  -949, 

1361,  2128 
frequentativa    1052 — 

1062 
impersonalia990, 1244, 
1262 

14 


210 


Index  grammaticus 


inceptiv^a  stve  inchoa- 

tiva  812,  1049,  1063 

-1068 
meditativa  1049,  1069 

-1073,  2185 
motum     significantia 

1518,  1526  sq. 
neutra   777    sq.,    903, 

966 — 975;      passivi 

sensus  978 
neutropassiva  736,  976 

sq. 
Passiva  987,  990,  1000, 

1003,     1242,     1251, 

1268,     1360,     1416, 

1641 
perfecta  1051 
personalia  1076,  1391, 

1410 
praeceptiva,  dativo  et 

accus,  iuncta  1225 
praesentis   et  praete- 

riti     vini     habentia 

983  sqq. 
simplicia  1368 
substantiva  1078, 1209, 

1413,  1433 
transitiva    902,     956, 

1156,  1251,  1263 
vocativa,   vide  appel- 

lantia 
verborum      terminatio- 
nes:  verba  finita 
bo,  tertiae  coniugatio- 

nis,  quomodo  prae- 

terita  et  supina  for- 

ment  804  sqq. 
cio,    tertiae    coniuga- 

tionis       787  —  792 ; 

quartae  909  sqq. 
CO,  primae  coniugatio- 

nis  714  sq.;   tertiae 

807-819 
deo   722—728,    733— 

741,  767 
dio,    tertiae   conitiga- 

tionis  793 


do,     tertiae    coniiiga- 
tionis  820-848 

geo  742-745,  767 

gio,    tertiae   coninga- 
tionis  793 

go  849-864 

ho  865 

leo  746—755,  767 

lo,  tertiae  coniugatio- 
nis  865—872 

mo.    tertiae    coniuga- 
tiortis  873—876 

no,    tertiae    coniuga- 
tionis  877—881 

piö,    tertiae   coniuga- 
tioms  793-796 

po,  tertiae  coningatio- 
nis  882  sq. 

queo  756,  767 

ro  885—891 

so  892  sqq. 

tio,    tertiae    coniuga- 
tionis  798 

to,  tertiae  coniugatio- 
nis  895—903 

veo  757,  767,  818 

uo  799-803 

vo  904  sq. 

xo  906 
verbalia    nomin  a,    vide 

nomina 
Verbigena  542 
vereor,  quant.  1816;  ve- 

ritum  934 
Verno,  oppidum  Galliae 

1346* 
verres,  masc.  gen.  624 
verro,  verri,  versi,  ver- 

sum  887 
verto,  verti,  versum  900 
veru,  quant.  1816;  veru- 

bus  304,  cf.  424;  veru 

in  sing.  num.  indecl. 

424 
vervex,  vervecis  210 
vescor,  supino  caret  937; 

ahlativo  inngitur  1331 


vesica,  quant.  2057* 
vesper,  vespera,  vespe- 

rum,  vespere  (indecl.), 

vesperi,  vesperae  441 

— 445*;  vesper,  neutr. 

gen.  581*,  cf.  442;  ves- 
perae, genet.  loci  1207* 
\esüo, dupliciaceusativo 

iunctum  1266,  1273 
vestis,    fem.    gen.    639; 

veste  244 
veto,  vetui  702  sq. 
vetus,    omti.    gen.    663; 

vetera   257 ;    veterum 

268 
vibex,    fetn.    gen.    685; 

primae  quant.  1831 
vicenus,  primae  quant. 

1836 
vicis,  vicem,  vice  (tri- 

ptoton)  426 
vicinus,  dativo  iunctum 

1212 
victrix,  victricia  693  sq. 
vicus,  quant.  1837 
vigil,    comm.   gen.   565; 

vigilum  263 
viginti,  quant.  1848 
villa  =  urhSf     oppidum 

1285 
vinco,  vici  809 
vinum,  vina  397 
vipera,  quant.  1863 
vir,  viri,  quant.  1868, 2245 
virgo,   mis    103;   comm. 

gen.  557*;  cf  1119 
virorum    nomina,    vide 

nomina 
virus,  indecl.  660 
vis   176;   vim   225;   vis, 

vim,    vi     (triptoton), 

vires  427* 
viso,  visi,  Visum  893 
vitulus,  vitellus,  quant. 

1879 
vivo,  accusativo  iunctum 
1275 


211 


Index  grammaticus 


iil    ßnüa   nomina,    vide 

nomina 
nlctscor,  ultus  942 
uligo,  quant.  1952* 
iiUuSy  ullius  60 
ultra,  ulterior  474 
um  finita  nomma,  vide 

nomina 
umbilicus,  quant.  2055 
unä,  adverbium  2301 
imcia:  ex  eo  co^nposita 

(quincuns,  decuns)  in 

genetivo    uncis    exire 

203* 
unda,  plur.  niim.  habet 

397 
unde  1351 

unguis,  masc.  gen.  636 
unio,    nomen,    masc.    et 

fem.  gen.  559*;  unio, 

verbum  559 
univocare  118 
unus,  unius  60 
uo    et   vo   finita   verba, 

vide  verba 
vocalis,  quant.  1890 
vocales  litterae  1584  sq., 

1603sq.,  1623, 1625  sq.; 

binae   1605,   1630  sq.; 

vocalis     brevis     alia 

subeunte  1687 
vocativus     casus,     vide 

casus 


voco,  quant.  1888 
volo,    velle,    coniugatio 

1016—1020;   infinitivo 

iunctum   1400;   velim, 

primae    quant.    1785; 

velis,    idtimae   quant. 

2268;     velimus     etc., 

quant.  1667,  1677 
volucer,    cris,   cre   583; 

volucris,  volucrum267 
voIvo,  volutum  761 
vomis,  olim  vomer,  eris 

173 
vomo,  quant.  1909 
Votum,  quant.  1930 
vox,  vocis,   quant.   1889 
Vulcanus,  quant.  1999 
vulgus,  voc.  77*;  plurali 

num.  caret  409;  neutr. 

gen.  660 
ur   finita   nomina,  vide 

nomina 
urgeo,  supino  et  parti- 

cipio  praeteriti  caret 

745,     962;     infinitivo 

iungitur  1403 
uro,  ussi,  ustum  886 
Urtica,  quant.  2058 
US   finita   nomina,   vide 

nomina 
utputa,  ultimam  corripit 

2198 
titer,  utrem  1973* 


uter,  utrius  60;  genetivo 

iunctum    1173;     utra,. 

primae  quant.  1969 
uterque,  utrdque  2325 
Uterus,  quant.  1973, 2039 
uti,  coniunctionis  et  ad- 

verbii  quant.  1969 
utilis,  quant.  1973 
utor,    ablativo   iunctum 

1331;      quant.     1973; 

usus  942 
uxor  1601 

X. 

X  littera  1600 

X    finita    nomina,    vide 

nomina 
xerampelinae      (vestes) 

1815* 
ximus  finita  superlativa,. 

vide  superlativa 

Z. 

z  littera  1600  sq. 
Zabulon,  quant.  2176* 
zeugma  2445,  2454  sq. 
zizania,    pl.    zizania    et 

zizaniae  366* 
zodoara  2001* 
zona,  quant.  1911 
zyma,  quant.  2084* 


14^ 


306024 


-\' 


BQ  6347  .V72  R35  l.M.S. 

Das  Doctrinale  des 
Alexander  de  Villa-Dei 


I  '^ 


Y 

.  ../  s 

ludies 

•  ET